જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 14

પટલઃ - 14
અથ જપવિધાનં નામ ચતુર્દશઃ પટલઃ 14-1
નારદ :---
બ્રૃહિ મે દેવદેવેશ વિષ્ણોર્વિભવમાત્મનઃ।
નિર્ણયં જપયજ્ઞસ્ય ન જ્ઞાતં તત્કથં ભવેત્

શ્રી ભગવાનુવાચ
એવં સન્તર્પ્ય દેવેશં કુમ્ભે વા મણ્ડલાદિષુ।
જપયજ્ઞવિધાનેન દેવં સન્તર્પયેત્તતઃ

તદા સ સર્વકામાર્થાન્મનસેષ્ટાન્પ્રયચ્છતિ।
[જપસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્] 14-2
જપં તિ ત્રિવિધં કુર્યાદક્ષસૂત્રકરાર્પિતઃ

વાચિકં ક્ષુદ્રકર્મભ્ય ઉપાંશું સિદ્ધિકર્મણિ।
માનસં મોક્ષકમાર્થં ધ્યાયેદ્દેવં તુ સર્વતઃ

અક્ષસૂત્રં શુભં કાર્યમદૃશ્યમિતરૈર્જનૈઃ।
[અક્ષસૂત્રવિધાનમ્ તત્ર મણિપ્રમાણાદિવિશેષાઃ] 14-3
અક્ષાસ્થિમાત્રૈર્મણિભિર્જ્યેષ્ઠં કુર્યાત્સુવર્ત્તુળમ્

ઘાત્રીફલાનાં ગર્ભેણ પ્રમાણં મઘ્યમં સ્મૃતમ્।
બદરાસ્થિપ્રમાણેન (1)કનીયં સમુદાહૃતમ્

(1. કન્યસં ય્.)
અષ્ટોત્તરશતં પૂર્ણં તદર્ધં પાદમેવ વા।
કુર્યાત્તચ્ચ વિધાનોક્તં વિધિના પ્રતિકર્મણિ

સૌવર્ણં દ્રવ્યસિધ્યર્થમુત્તમં તત્ર કારયેત્।
પુષ્ટ્યર્થં રૂપલાભાય રાજતં પિતૃકર્મણિ

મેધાવીર્યમહાતેજોલાભાર્થં તામ્રમેવ ચ।
મઘ્યમં મુનિશાર્દૂલ કાર્યં ચૈવાક્ષસૂત્રકમ્

યક્ષાણાં યક્ષિણીનાં ચ સાધને ત્રપુજં સ્મૃતમ્।
રાક્ષસાનાં પિશાચાનાં વશે સીસમયં તુ વૈ

પાતાળસાધનાર્થં તુ અરીતિમયમુચ્યતે।
સપન્નગાનાં નાગાનાં સાધને સ્યાત્તુ કાંસ્યજમ્

કનીયસ્તુ તદા કુર્યાદાયસં ક્ષુદ્રકર્મણિ।
ઇતિ ધાતુમયાનાં ચ સૂત્રાણાં વિધયઃ સ્મૃતાઃ

વક્ષ્યે મણિમયાનાં ચ વિભાગં મુનિસત્તમ।
સર્વં મણિમયં ચૈવ આયુરારોગ્યભૂતિદમ્

મોક્ષદં તુ વિશેષેણ સ્ફાટિકં શાન્તિકર્મણિ।
ત્રિતયં ચોત્તમાદ્યં યત્સમં સર્વેષુ કર્મસુ

મૂલજાનામથો વક્ષ્યે બીજાનાં વિધિમુત્તમમ્।
સૌભાગ્યે વૈદ્રુમં કાર્યમુત્તમાદ્યં સદા ત્રયમ્

મુક્ત્યર્થં પુત્ર દીપ્તૈસ્તુ પુષ્પષૈર્દોપ્રશાન્તયે।
વક્ષ્યે જલોત્થિતાનાં ચ વિષયં સર્વસિદ્ધિદમ્

પદ્મબીજૈશ્ચ શાઙ્ખૈશ્ચ શ્રીકામો જપમારભેત્।
આયુઃપ્રજ્ઞાયશશ્શાન્તૌ મૌક્તિકં સર્વસિદ્ધિદમ્

ઉત્તમાદિવિભાગેન ત્રિતયં યત્પ્રકીર્તિતમ્।
એભ્યો મધ્યાદેકતમં ગ્રાહ્યં ચૈવ શુભે દિને

[મણીનાં ક્ષાલનપ્રકારઃ] 14-4
સાસ્ત્રેણ ગન્ધતોયેન ક્ષાલયેત્તદનન્તરમ્।
[સૂત્રવિશેષવિધાનમ્] 14-5
શાણં કાર્પાસકં વાઽથ પ્રાપ્ય સૂત્રં નવં દૃઢમ્

ત્રિગુણં ત્રિગુણીકૃત્ય ચતુર્થા વા યથા દૃઢમ્।
સુવેષ્ટિતં તુ વૈ કૃત્વા ક્ષાળયેત્પૂર્વવદ્દ્વિજ

[સૂત્રે મણીનાં યોજનપ્રકારઃ] 14-6
નિક્ષેપ્યા મણયસ્તસ્મિન્સન્ધાનક્રમયુક્તિતઃ।
મણયસ્સુસમાસ્સર્વે ઊનાદિક્યવિવર્જિતાઃ

જપાર્થં મુનિશાર્દૂલ નિત્યં મન્ત્રેષુ નિષ્કળે।
મણિભિઃ ક્રમસૂત્રૈસ્તુ સુતન્તુકળ નિષ્કળે ()

સકળે તુ યથેચ્છા વૈ સૂત્રાર્થં મણિગોળકાઃ ()।
યુગળં યુગળં સૂત્રે પરસ્પરમુખં દ્વિજ

પૃષ્ઠં પૃષ્ઠસ્ય લગ્નં વા યથા સ્યાદ્યોજયેત્તથા।
સન્ધાય ચાતિસુશ્લિષ્ટં ગહનં ન ભવેદ્યથા

[અક્ષસૂત્રસ્ય વલયાકારતાપાદનમ્] 14-7
પરસ્પરમણીનાં તુ પ્રોતાનાં મુનિસત્તમ।
અવ્યુચ્છિન્નેન તેનૈવ ત્વેંકેન પ્રોતતન્તુના

મણિભ્યાં સઙ્ગમોદ્દેશાત્સૂત્રં સૂત્રેણ વેષ્ટયેત્।
યથા સ્યાત્કટકાકારં સ્તબ્ધં વૃત્તં વિભક્તિમત્

[અક્ષસૂત્રે મેરુકલ્પનમ્] 14-8
ગ્રન્ધિસન્ધાવતો વિપ્ર મણિસખ્યાધિકં તતઃ।
મેરું પ્રકલ્પયેન્મધ્યે એકેન ગુળિકેન ચ

[અક્ષસૂત્રસંશોધનાવધાનમ્] 14-9
વિલિપ્ય ચન્દનાદ્યૈસ્તુ સ્થાપયેદ્ભાજને શુભે।
સંપૂજ્ય પુષ્પધૂપાદ્યૈસ્તસ્ય શુદ્ધિમથાચરેત્

દગ્ધમસ્ત્રેણ સંચિન્ત્ય વર્મણા મારુતેરિતમ્।
આપ્લાવ્ય મૂલમન્ત્રેણ પરમામૃતરૂપિણા

સંશોધ્યૈવં પુરા સૂત્રં દેહવચ્ચિન્તયેત્તતઃ।
[અક્ષસૂત્રસ્ય દિવ્યદેહત્વેન ચિન્તનમ્]
ચતુર્ભુજં તુ વિરજો નારાયણમિવાપરમ્

વરદાભયહસ્તં ચ બદ્ધાઞ્જલિધરં સ્મરેત્।
બ્રહ્મદ્વારસ્થિતં તચ્ચ સૂત્રં ધ્યાયેચ્છિખોપમમ્

સ્વમન્ત્રેણ દ્વિજશ્રેષ્ઠ મન્ત્રમત્ર નિબોધતુ।
[અક્ષસૂત્રમન્ત્રઃ] 14-10
પ્રોદ્ધરેત્પ્રણવં પૂર્વં તદન્તે કૌસ્તુભં ન્યસેત્

ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદોપેતં ગોપનેનાઙ્કયેચ્ચ તત્।
તદન્તે ત્વક્ષસૂત્રાય પદં પઞ્ચાક્ષરં ન્યસેત્

નમસ્કારાન્વિતઃ પ્રોક્તો હ્યક્ષસૂત્રસ્ય મન્ત્રરાટ્।
[સ્વમન્ત્રેણાક્ષસૂત્રસ્ય સકલીકરણપૂજને]
સકળીકરણં કુર્યાન્મન્ત્રેણાનેન તસ્ય વૈ

પૂજયેચ્ચ સ્વમન્ત્રેણ તતસ્તત્સન્ઘયે ક્રમાત્।
[વૈષ્ણવ્યાઃ પરશક્તેરક્ષસૂત્રે ભાવનાક્રમવિધાનમ્] 14-11
યા પરા વૈષ્ણવી શક્તિરભિન્ના પરમાત્મનઃ

પ્રચલત્પૂર્ણચન્દ્રાભા સૂર્યવત્કિરણાવૃતા।
યુગક્ષયોગ્રહુતભુક્તેજસા તીવૃબૃંહિતા

પ્રાગ્વત્સૃષ્ટિક્રમેણૈવ સ્મરેદ્ધૃત્પદ્મમધ્યગામ્।
પૂરકેણ તુ વિપ્રેન્દ્ર કુમ્ભકેન નિરોધિતામ્

હૃત્પદ્માદુત્થિતાં ભૂયો બ્રહ્મરન્ધ્રાવધિં સ્મરેત્।
બ્રહ્મરન્ધ્રાત્તતો વિપ્ર પ્રોલ્લસન્તીં શનૈશ્શનૈઃ

પૂર્વવત્સન્ધિમાર્ગેણ ચિન્તયેદ્દ્વાદશાન્તગામ્। ()
રેચકાખ્યેન યોગેન તયા સૂત્રં તુ ભાવયેત્

[અક્ષસૂત્રપ્રભોદ્ભાસિતત્વેન યાગાલયસ્મરણમ્]
ભાસિતં ચાથ સૂત્રેણ સર્વં યાગાલયં સ્મરેત્।
પૂર્ણેન્દુનેવ ગગનં,
[મન્ત્રાત્મનો ભગવચ્છત્તેઃ સૂત્રસ્ય મન્ત્રાક્ષરાણાં ચૈકીભૂતત્વભાવનવિધિઃ]
નિષ્કળો મન્ત્રરાટ્ તતઃ

મન્ત્રબૃન્દસમાયુક્તો મગ્નસ્તત્રેતિ ચિન્તયેત્।
મન્ત્રાત્મા ભગવચ્છક્તિસ્સૂત્રમન્ત્રાક્ષરાણિ વૈ

સર્વમેકીકૃતં ધ્યાયેદ્યથા ક્ષીરેણ સોદકમ્।
[સકલનિષ્કલમન્ત્રસ્ય સૃષ્ટિક્રમેણાક્ષસૂત્રે સાન્નિધ્યચિન્તનમ્]
તત્ર પુષ્પાઞ્જલૌ પૃષ્ઠે ગૃહીત્વા ચિન્તયેદિમમ્

સુસંસ્કૃતાક્ષસૂત્રસ્ય પતન્તં પૃષ્ઠતો દ્વિજ।
સૃષ્ટિક્રમાત્સમાયાતં મન્ત્રં સકળનિષ્કળમ્

સ્ફુલિઙ્ગગણસઙ્કાશમાધેયતનુતાં ગતમ્।
[ભગવત્પ્રાર્થનાપૂર્વક તદભ્યનુજ્ઞયાઽક્ષસૂત્રસ્ય ગ્રહણમ્]
ઇદં વિજ્ઞાપ્ય દેવેશમક્ષસૂત્રમયાચ્યુત

પ્રયચ્છ મન્ત્રજાપાર્થં સ્મરેદ્દત્તં ચ તેન તત્।
ગૃહીસ્વા શિરસા પશ્ચાત્પ્રસીદ ઇતિ ચોચ્ચરેત્

[અભ્યર્ચનપૂર્વકમક્ષસૂત્રે મન્ત્રસ્ય પ્રતિષ્ઠાપનક્રમઃ]
પ્રાપ્તં સંસ્નાપયેત્પશ્ચાદર્ઘ્યપાત્રાચ્ચ વારિણા।
સંપૂજ્ય પુષ્પધૂપાદ્યૈર્મન્ત્રં તવ ચ વિન્યસેત્

સાધારં સાધનં ચૈવ શક્તિપૂર્વૈસ્સમાવૃતમ્।
સન્નિધૌ ભવ દેવેશ સન્નિરુદ્ધો ભવાચ્યુત

સૂત્રાખ્યે મણિજાલેઽસ્મિન્યાવચ્ચંદ્રાર્કતારકમ્।
એવં મુને પ્રતિષ્ઠાપ્ય મન્ત્રં સૂત્રેઽક્ષસંજ્ઞિકે

પ્રતિષ્ઠિતસ્ય વૈ પશ્ચાન્મુદ્રાં સ્વાં ચ પ્રદર્શયેત્।
[અક્ષસૂત્રમુદ્રા] 14-12
લગ્નં તિર્યગ્ગતં કુર્યાત્કુઞ્ચિતં દક્ષિણાત્કરાત્

ચતુષ્કમઙ્ગુલીનાં ચ અઙ્ગુષ્ઠાગ્રેણ સંસ્પૃશેત્।
તર્જનાદિક્રમેણૈવ કનિષ્ઠાન્તં દ્વિજોત્તમ

સંસ્પૃશન્તં કનિષ્ઠાન્તમઙ્ગુષ્ઠં ચોર્ધ્વમાનયેત્।
અક્ષસૂત્રસ્ય મુદ્રૈષા નિત્યસન્નિધિકારિણી

જપં સમારભેત્પશ્ચાદદૃશ્યમિતરૈર્જનૈઃ।
[જપારમ્ભાત્પ્રાક્કર્તવ્યોઽનુસન્ધાનવિશેષઃ] 14-13
કરણં વાઙ્ભનશ્ચૈવ મન્ત્રેણ પરમાત્મના

વિષ્ણુના શક્તિરૂપેણ ભાવિતં ભાવયેત્પુરા।
ચેતસા યદુપારૂઢં તદ્યુક્તં વસ્તુ વાગ્ગતમ્

વસ્તુયુક્તં ચ ચૈતન્યં વાક્તૃતીયા ચ નારદ।
સમારોહેત્કર્મપદે વિકારત્વે શનૈશ્શનૈઃ

એવં વિવર્તતે મન્ત્રસ્તુર્યાજ્જાગ્રાવધિ ક્રમાત્।
પ્રાતિલોમ્યેન વૈ વિપ્ર પુનરેવ નિવર્તતે

કરણં વાક્સ્વરૂપં સ્યાદ્વાક્ચ ચિદ્રૂપિણી ભવેત્।
યચ્ચિત્તં સ ભવેન્મન્ત્રો યો મન્ત્રસ્સ ત્વજો હરિઃ

બ્રહ્માદ્યજાગ્રત્પર્યન્તં પુનરત્રૈવ સંનયેત્।
વ્યાપકં યત્પરં બ્રહ્મ શક્તિર્નારાયણી ચ યા

સા હ્યેવ પરિણામેન તુર્યાખ્યં(1) ભજતે પદમ્।
તુર્યં સુષુપ્તતામેતિ સુષુપ્તં સ્વપ્નતાં વ્રજેત્

(1. ખં સ્.)
જાગ્રત્વં સ્વપ્નમાયાતિ એવં જાગ્રાદિતઃ પુનઃ।
[જાગ્રદાદિભેદનિરૂપણમ્] 14-14
ભગવચ્છક્તિપર્યન્તં સન્ધાનં ચૈકતાં સ્મરેત્

યદનિત્યમિદં વિપ્ર ચિત્રવત્પરિદૃશ્યતે।
બાહ્યં વિષયજાલં ચ જાગ્રદેતદુદાહૃતમ્

અનિત્યપ્રતિપત્તિર્યા અસ્મિન્નુપરિ સર્વદા।
ભઙ્ગુરે સ્વપ્તતુલ્યો યસ્સ સ્વપ્નો જાગ્રકારણમ્

સુષુપ્તં શાન્તતાં વિદ્ધિ સ્વપ્નવૃત્તેઃ પરં તુ યત્।
શક્તિરૂપસ્ય વૈ વિષ્ણોઃ પ્રાપ્તસ્તુર્યત્વમેતિ સઃ

તયા સહ સમત્વં ચ તુર્યાતીતં તદુચ્યતે।
મન્ત્રાતીતં પરં મન્ત્રં સ્થૂલસૂક્ષ્મદ્વયં તથા

આત્માનં પઞ્ચમં વિપ્ર એકત્વેનાનુસન્ધયેત્।
કૃત્વૈવમનુસન્ધાનં પ્રારભેત જપં તથા

[અન્તર્હૃત્પુણ્ડરીકાદિવ બહિરક્ષસૂત્રે મન્ત્રસ્યોદય ક્રમભાવનમ્] 14-15
હૃત્પુણ્ડરીકમદ્યસ્થો ભારૂપઃ પરમેશ્વરઃ।
નિર્મલસ્ફટિકપ્રખ્યઃ પ્રસ્ફુરન્યઃ સ્વતેજસા

તસ્ય શબ્દમયી શક્તી(ક્તિઃ )જ્વાલાવન્નિસ્સૃતં મહત્ (તાહિયા)।
તદ્ધર્મધર્મિણી શુદ્ધા તસ્યા વૈ વર્ણસન્તતિઃ

નિસ્સૃતા મન્ત્રજનની તદગ્રાચ્ચૈવ મન્ત્રરાટ્।
નિસ્સૃતં(તુ) યથા પુષ્પં લતાગ્રાન્મુનિસત્તમ

એવમેવાક્ષસૂત્રે તુ ઉદિતં ચ ક્રમં સ્મરેત્।
હૃલ્લયં તલ્લયીકુર્યાદ્ધૃલ્લયસ્ય ચ તત્તથા

એકસ્ય મન્ત્રનાથસ્ય અન્તર્બાહ્યોદિતસ્ય ચ।
[જપસઙ્ખ્યાવિધાનમ્] 14-16
યદૈકં તજ્જપો વિપ્ર લક્ષસંખ્યાભિધો ભવેત્

એવં લક્ષસ્થિતો યસ્માજ્જપસ્તુ પરિસંખ્યતે।
પ્રયત્નાદક્ષસૂત્રેણ જપસંખ્યા તુ સા સ્મૃતા

અનેન ક્રમયોગેન વિષ્ણુવત્કરણં ભવેત્।
વિષ્ણુવદ્યોગમાશ્રિત્ય અક્ષમક્ષં સમાહરેત્

સહ પ્રાણોદયેનૈવ નિષ્ઠાક્ષં યાવદેવ હિ।
[મેરોર્લઙ્ઘનનિષેધઃ] 14-17
તતઃ પ્રદક્ષિણં કુર્યાન્મેરુમૂર્તિસ્થિતસ્ય ચ

નિષ્કળસ્ય ચ મન્ત્રસ્ય તદૂર્ધ્વેઽવસ્થિતસ્ય ચ।
ગ્રન્ધીરૂપસ્ય ચ વિભોરમલસ્ય મહાત્મનઃ

પૃષ્ઠેન લઙ્ઘનં યસ્માદ્વર્જનીયં તુ નારદ।
મેરુમૂલેઽઙ્ગુલિપ્રાન્તં શિષ્ટં કૃત્વા શનૈશ્શનૈઃ

અઙ્ગુષ્ઠસ્ય ભ્રમં કુર્યાન્નમેરોર્લઙ્ઘનં ભવેત્।
અઙ્ગુષ્ઠમૂલમધ્યે ચ ભ્રામણીયં ચ છત્રવત્

વિધિનાઽનેન જપ્તવ્યો મન્ત્રો ધ્યાનસમન્વિતઃ।
[શાન્તિકપૌષ્ટિકાદિનિમિત્તભેદેન મન્ત્રસ્ય ભિન્નભિન્નરૂપતયા ધ્યાનવિધાનમ્] 14-18
શાંન્તિકે સ્ફાટિકાભં ચ પીતં ધ્યાયેચ્ચ પૌષ્ટિકે

વશ્યે કિંશુકપુષ્પાભમાકૃષ્ટૌ નૃપશૈલવત્।
મારણે કજ્જળાભં તુ વિદ્વેષે ચાષપક્ષવત્

ઉચ્ચાટને ચ ધૂમ્રાભં મન્ત્રં ધ્યાયેજ્જપેત્સદા।
[પરાપરભેદેન જપસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્] 14-19
પરાપરસ્વરૂપેણ જપસ્તુ દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ

પરદેહપ્રદે(વે)શે ચ તત્ત્વાનાં પ્રેરણે દ્વિજં।
ક્રૂરકર્મણિ સિધ્યર્થં જપો જ્યોતિર્મયસ્સ્મૃતઃ

તત્રાન્તર્લીનમમલં શબ્દં તુ પરિભાવયેત્।
ભુક્તિમુક્તિપ્રસિધ્યર્થં દોષદુઃખક્ષયઙ્કરમ્

શાન્તૌ તુ સર્વકાર્યાણાં સિધ્યર્થમવિચારતઃ।
સુખસૌભાગ્યસિધ્યર્થં તથાઽપ્યાધાનકર્મણિ

જપો ભવતિ શબ્દાખ્યસ્તત્રાન્તસ્તુ વિભાવયેત્।
નિશામ્બુકણસઙ્કાશપ્રકાશાત્મજનાર્દનમ્

હૃત્પદ્માત્તુ સ્વમન્ત્રેણં બાવયેચ્છબ્દમુત્થિતમ્।
ન