જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 15

પટલઃ - 15
[અથાગ્નિકાર્યવિધાનં નામ પઞ્ચદશઃ પટલઃ] 15-1
શ્રીભગવાન્
જપં કૃત્વા યથાશક્તિ જપાન્તે પૂજયેત્પ્રભુમ્।
ભક્તિતશ્ચાર્ઘ્યપુષ્પાબ્યાં તતો ધૂપાનુલેપનૈઃ

પશ્ચાત્સન્તર્પયેદ્વિપ્ર અગ્નિમધ્યગતં પ્રભુમ્।
[કુણ્‍ડપરિકલ્પનવિધાનારમ્ભઃ] 15-2
દેવાદુત્તરદિગ્ભાગે કુણ્ડં કુર્યાત્સલક્ષણમ્

દેવાગારાત્તુ વાઽન્યત્ર ભૂમિભાગે સહક્ષણે।
ધૂમનિર્ગમનોપેતમણ્ટપે સુસમે શુભે

તત્ર કુર્યાત્પુરા વેદિં ચુતરશ્રાં સમન્તતઃ।
સર્વલક્ષણસંપન્નાં કુર્યાત્કુણ્ડં તદૂર્ધ્વતઃ

ચતુરશ્રં સમં શ્રેષ્ઠં વર્તુળં વા મનોરમમ્।
દ્વિગ્વિદિક્સંસ્થિતં ચૈવ કામ્યાનાં કર્મણાં હિતમ્

નિષ્કામો વા સકામો વા મદ્યતસ્સર્વદિક્ષુ ચ।
[કુણ્ડાનાં દિગ્ભેદેન ફલભેદઃ] 15-3
ઈશાનદિગ્ગતે કુણ્ડે મન્ત્રાત્મા તપિતો હરિઃ

દદાતિ સિદ્ધિં ભૌલોકીં તત્સિદ્ધીપ્સોર્મહાત્મનઃ।
વિયદ્ગતિપરઃ કુણ્ડે જુહુયાત્પૂર્વદિક્સ્થિતે

રિપૂણાં નિગ્રહાર્થાય હોમમાગ્નેયદિગ્ગતે।
હોમં દક્ષિણદિક્કુણ્ડે શાન્તય્ર્થી હ્યાચરેત્સદા

ઉત્સાદનાર્થમન્યેષાં કુણ્ડે નૈઋતદિગ્ગતે।
અપમૃત્યુજયાર્થી ચ સર્વોપપ્લવશાન્તયે

હોમં વારુણદિક્કુણ્ડે મન્ત્રસ્સન્તર્પિતો યદા।
(હુત્વા વારુણદિક્કુણ્ડે મન્ત્રં સન્તર્પયેત્સુધીઃ ?)
યદા વાયવ્યદિક્કુણ્ડે મન્ત્રસ્સન્તર્પિતસ્તદા

વિવિધાનિ નિધાનાનિ પ્રયશ્ચ(ચ્છ)ત્યચિરેણ તુ।
આરોગ્યં સંપદં પુષ્ટિં પ્રદદાતિ ચ મન્ત્રરાટ્

તર્પિતસ્સૌમ્યદિક્કુણ્ડે નાત્ર કાર્યા વિચારણા।
[આહુતિસઙ્ખ્યાભેદેન કુણ્ડાનાં માનભેદઃ] 15-4
શતાર્ધસઙ્‌ખ્યહોમે ચ કુણ્ડં સ્યાવ્દ્દાદશાઙ્ગુલમ્

હોમે સાષ્ટશતે ચૈવમુષ્ટ્યરત્નિસમં ભવેત।
હોમે સાર્ધશતે ચૈવ સારત્નિસ્સકનિષ્ઠિકા

હસ્તં સહસ્રહોમે તુ અયુતાખ્યે દ્વિહસ્તકમ્।
લક્ષહોમે ચતુર્હસ્તં કોટિહોમેઽષ્ટ હસ્તકમ્

[ખાતમાનમ્] 15-5
વિસ્તારાર્ધેન સર્વત્ર ખાતસ્તુ પરિશસ્યતે।
સ્વીયાત્પ્રાઙ્ભેખલામાનાદાયં ખાતે યુગં પુરઃ

ત્યક્ત્વા તુ મેખલાબન્ધં તતશ્ચૈવ સમારભેત્।
[કુણ્ડમાનભેદેન મેખલાનાં માનભેદાઃ] 15-6
પ્રમાણં મેખલાનાં ચ યવદ્વાદશસમ્મિતમ્

દ્વાદશાઙ્ગુલમાનસ્ય કુણ્ડસ્ય પરિકીર્તિતમ્।
વિસ્તારતુલ્યમુચ્છ્રાયો મેખલાનાં મહામતે

મેખલાત્રિતયં ચૈવમેકીકૃત્ય તુ જાયતે।
વિસ્તારસ્તુ તતોચ્છ્રાયસ્સાર્ધં તુ ચતુરઙ્ગુલમ્

રત્નિમાત્રસ્ય કુણ્ડસ્ય મેખલા દ્વ્યઙ્ગુલાઃ સ્મૃતાઃ।
અઙ્ગુલં સકનિષ્ઠસ્ય કુણ્ડસ્યાર્ધોત્તરં દ્વયમ્

ત્ર્યઙ્ગુલા હસ્તમાત્રસ્ય કુણ્ડસ્ય સમતા સ્મૃતા।
દ્વિહસ્તસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ મેખલાસ્ચતુરઙ્ગુલાઃ

ચતુર્હસ્તસ્ય કર્તવ્યાસ્સર્વાશ્ચૈવ ષડઙ્ગુલાઃ।
અષ્ટાઙ્ગલિશ્ચ કુણ્ડસ્ય અષ્ટહસ્તસ્ય કીર્તિતાઃ

[નાભિલક્ષણમ્] 15-7
દિઙ્ભધ્યેઽપ્યથ કુણ્ડસ્ય નાભિં (?) કુર્યાદ્દ્વિજોત્તમ।
અશ્વત્થપત્રસદૃશીં મેખલોપરિ સંસ્થિતામ્

યદુક્તં પ્રાઙ્ભયા માનં મેખાલાનાં ક્રમેણ તુ।
એકીકૃત્ય તુ તત્સર્વં મધ્યાત્સૂત્રેણ લાઞ્છયેત્

અર્ધમર્ધેન્દુવદ્બાહ્યાત્તત્ર (1)ચાતિશયેન ચ।
મુખાદ્યભ્યન્તરં યાવત્ક્રમેણાનેન હ્રાસયેત્

(1. સૂત્રચયેન ચ ય્.)
ઉભયોઃ પક્ષયોર્વિપ્ર ગજોષ્ઠાકૃતિવત્તથા।
પૃષ્ઠતો મેખલમાનાત્કિઞ્ચિત્કાર્યા દ્વિજોન્નતા

એકમેખલમાનાચ્ચ ત્ર્યંશેનાર્ધેન વા મુને।
ક્રમેણ હ્રાસયેત્તાવત્તાવદ્વૈ મેખલોચ્છૃતિઃ

ઈષદુચ્ચા ભવેત્સા વૈ મેખલોપરિ સંસ્થિતા।
એકમેખલતુર્યાંશમાનં કુણ્ડાન્તરે દ્વિજ

યોન્યેષુ (?) નિસ્સૃતં કુર્યાત્તમેવાધોગતં તુ વૈ।
આક્રમ્ય મેખલાભૂમિં યાવત્ખાતં તુ સંસ્પૃશેત્

ઇત્યેતત્કથિતં નાભેર્લક્ષણં ચ યથાસ્થિતમ્।
સાધનં ચતુરશ્રસ્ય વિદ્ધિ કુણ્ડસ્ય યાગવત્

ચતુરશ્રસ્ય વૈ મધ્યે સૂત્રં કૃત્વા ભ્રમં (?) તતઃ।
ચતુરશ્રં સમં કુર્યાત્સર્વદિક્કોણ વર્જિતમ્

[કુણ્ડાનાં વિકલ્પઃ] 15-8
નિત્યનૈમિત્તકે હોમે વૃત્તં વા ચતુરશ્રકમ્।
ત્રિમેખલં તુ કર્તવ્યમોષ્ઠનાભિસમન્વિતમ્

દ્વિમેખલં વા વિપ્રેન્દ્ર સુશ્લક્ષ્ણં ચ મનોરમમ્।
એકમેખલકં વાઽપિ કુણ્ડં ક્ષેપણિ(?)ણકર્મણિ

[કુણ્ડે હવનસ્ય પ્રાશસ્ત્યમ્] 15-9
કુર્યાચ્ચલં સ્થિરં વાઽપિ ન હિ કુણ્ડં વિના શુભમ્।
હવનં વિપ્ર મન્ત્રાણાં તસ્માત્કુણ્ડં ચ સાધયેત્

[દેશકાલવૈગુણ્યેન કુણ્ડસ્યાસમ્ભવે હવનપ્રકારઃ] 15-10
દેશકાલવશાચ્ચૈવ કુણ્ડં ન ઘટતે યદિ।
તં વિના હવનચ્છેદો ન કાર્યસ્સિદ્ધિમિચ્છતા

શોધિતે હ્યુપલિપ્તે ચ સ્થલે ચલમૃદાન્વિતે।
હોમસ્તુ વિહિતસ્સમ્યક્ મન્ત્રસ્યામન્ત્રિતસ્ય ચ

પિણ્ડિકા ચતુરશ્રા તુ બહિસ્સર્વત્ર શસ્યતે।
મધ્યે પદ્મં પ્રકુર્વીત શ્રીપદ્મં પદ્મમધ્યગમ્

એવં કૃતે શુભે કુણ્ડે અગ્નિકાર્યં સમાચરેત્।
યાગગેહાત્તુ વાઽન્યસ્મિન્યદિ ગેહે મહામુને

પૂર્વવદ્વારયાગં તુ કૃત્વા સંપ્રવિશેત્તતઃ।
તત્રૈવ યદિ વા કુર્યાદ્દત્વાઽન્યચ્ચાસનં શુભમ્

તત્ર પૂર્વોક્તવિધિના ઉપવિશ્ય સમાહિતઃ।
[કુણ્ડસંસ્કારપ્રકારઃ] 15-11
કુણ્ડસ્યારમ્ભકાલે તુ સંસ્કારા ન કૃતા યદિ

નિષ્પન્નસ્ય ચ તે સર્વે વિધેયાશ્ચ ક્રમેણ તુ।
તાડયેદસ્ત્રમન્ત્રેણ પુષ્પૈર્દક્ષિણપાણિના

ગૃહીત્વા ચૈકદેશાત્તુ કુણ્ડમધ્યાચ્ચ મૃત્કણમ્।
અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં તુ હૃદયેન સમુદ્ધરેત્

અસ્ત્રેણૈવ સમીકૃત્ય ન સ્યાન્નિમ્નોન્નતં યથા।
સેચયેત્કવચેનૈવ કુટ્ટયેત્તદનન્તરમ્

લેપયેદ્ગન્ધતોયેન અસ્ત્રેણ પરિશોધયેત્।
ઉલ્લિખેદસ્ત્રરાજેન દર્ભકાણ્ડેન યત્નતઃ

ભૂમાવભ્યન્તરે કુણ્ડે દક્ષિણાશાદિતઃ ક્રમાત્।
ઉત્તરાશાવધિર્યાવદ્દદ્યાદ્રેખાત્રયં સમમ્

પ્રત્યગ્ભાગાત્સમારભ્ય નયેત્પૂર્વમુખં તુ તત્।
તન્મધ્યે ત્રિતયં ચાન્યદ્રેખાણામુત્તરામુખમ્

એવમુલ્લિખ્ય વિધિના પ્રોક્ષયેત્કવચેન તુ।
અચ્છિન્નાગ્રૈસ્તતો દર્ભૈરસ્ત્રમન્ત્રાભિમન્ત્રિતૈઃ

કુણ્ડભિત્તિગણં સર્વં પ્રોત્થિતં પરિભૂષયેત્।
કૃત્વૈવમક્ષવાટં તુ કુણ્ડસંસ્કારમુત્તમમ્

[નાભિપૂજનમ્] 15-12
સમભ્યર્ચ્ય તતોઽર્ઘ્યાદ્યૈર્મધ્યતઃ પ્રણવેન તુ।
તેનૈવ વિધિના નાભિં પૂજયેચ્ચન્દ્રસન્નિભામ્

[મેખલાપૂજનમ્] 15-13
મેખલાત્રયપૂજાયાં હૃન્મન્ત્રં તુ પ્રયોજયેત્।
[મેખલાત્રયે તત્ત્વત્રયસ્ય પૂજનમ્] 15-14
તતસ્તત્વત્રયં પૂજ્યં મેખલાત્રિતયોપરિ

પ્રધાનપુરુષેશાખ્યં પ્રણવત્રિતયેન ચ।
અર્ઘ્યૈર્વિલેપનૈર્ધૂપૈરિષ્ટ્વા કુણ્ડં પુરા દ્વિજ

[કુણ્ડમધ્યે આધારશક્ત્યાદ્યાસનકલ્પનપૂર્વકં નારાયણાખ્યાયાઃ શક્તેઃ સ્થાપનપ્રકારઃ] 15-15
ચતુષ્પથે તુ કુણ્ડસ્થે સપુષ્પં દર્ભવિષ્ટરમ્।
હૃન્મન્ત્રેણ ચ વિન્યસ્ય તત્રોપર્યથ પૂજયેત્

(1)સમ્પૂજ્યાગ્નિં સમાદાય સમ્ભ્રામ્યાયતનં ત્રિધા।
યોનિમાર્ગેણ નિક્ષિપ્ય વહ્નિબીજમનુસ્મરેત્

(1. અયં શ્લોકઃ સ્ પુસ્તકે યોજિતો દૃશ્યતે। અન્યેષુ પુસ્તકેષુ નાસ્તિ અસ્થાનેઽસ્ય પ્રક્ષેપ ઇતિ પ્રતિભાતિ)
આધારશક્તિપૂર્વં ચ આસનં વૈષ્ણવં ચ યત્।
તત્ર નારાયણાખ્યાં વૈ શક્તિં વિદ્યોતલક્ષણામ્

લક્ષ્મ્યાકૃતિપદં પ્રાપ્તામમૃતાવૃતદેહિનીમ્।
સર્વાતિશયરૂપાં ચ સર્વશક્તિસમન્વિતામ્

સૌકુમાર્યેણ રૂપેણ સર્વવસ્ત્વન્તરસ્થિતામ્।
શાશ્વતીં સૃષ્ટિમાર્ગેણ અવતાર્ય હૃદમ્બુજે

પુરા ધ્યાનક્રમેણૈવ હૃન્મન્ત્રેણ હૃદમ્બુજાત્।
સ્વનામપદયુક્તેન સનમઃપ્રણવાદિના

રેચકેન વિનિક્ષિપ્ય કુણ્ડહૃત્પદ્મમદ્યતઃ।
સંપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પાદ્યૈઃ પદ્મમુદ્રાં પદર્શ્ય ચ

(1)ચક્રમન્ત્રેણ સંયુક્તામેવં કુર્યાચ્ચ સન્નિધિમ્।
[વહ્નેરુત્પાદનક્રમઃ] 15-16
આદૌ ચ ભગવચ્છક્તેર્વહ્નેરુત્પાદનાય ચ

(1. ઉક્ત સ્.)
આદાયારણિજં ચાગ્નિં સૂર્યકાન્તોદ્ભવં તુ વા।
લોહપાષાણજં વાઽથ અદુષ્ટં લૌકિકં તુ વા

તૈજસે તામ્રપાત્રેઽથ મૃણ્મયેઽભિનવે તથા।
[અગ્નેસ્તાડનપ્રોક્ષણાદયો બાહ્યાઃ પઞ્ચસંસ્કારાઃ] 15-17
સન્તાડ્ય ચાસ્ત્રમન્ત્રેણ પ્રોક્ષયેચ્છિખયા ચ તમ્

અર્ચયેત્કવચેનૈવ કવચેનાવકુણ્ઠ્ય ચ।
પ્લાવયેદમૃતેનૈવ નેત્રમન્ત્રેણ નારદ

[અગ્નેઃ સ્વાત્મન્યુપશમાપાદનપૂર્વકં સૃષ્ટિક્રમેણ પદાત્પદમવતારિતસ્ય નાભિગતત્વચિન્તનમ્] 15-18
પૂરકેણોપસૃત્યાથ સ્વાત્મન્યુપશમં નયેત્।
ક્રમાદાનન્દશક્તૌ તુ પ્રાગ્વદુદ્ધૃત્ય યોજયેત્

સૃષ્ટિક્રમેણ તદ્ભૂયો હ્યવતાર્ય પદાત્પદમ્।
શબ્દાસ્પદાવધિર્યાવત્સ્મરેન્નાભિગતં તતઃ

[નાભિકુણ્ડસ્થતયા ભાવિતે તેજોવિશેષે હોમક્રમઃ] 15-19
પ્રણવેન તુ નાભિસ્થમગ્નીષોમાત્મકં યજેત્।
ત્રિધા સમિદ્ભિર્ભિન્નેન અદ(હ?) માદિભિરાદરાત્

ત્રયાણામથ બીજેન ભિન્નેનાથ યજેદ્દ્વિજ।
એકાહુતિપ્રદાનેન તત્રસ્થો બુધ્યતે યથા

તેન માર્ગેણ જપ્તવ્યં ધ્યાત્વા ચાજ્યામૃતં હૃદિ।
[તસ્યાગ્નેઃ સ્વમન્ત્રેણ નાભીકુણ્ડાદુત્થાપનમ્] 15-20
તતઃ સ્વમન્ત્રેણોત્થાપ્યો નાભિકુણ્ડાદ્ધુતાશનઃ

[અગ્નેર્મન્ત્રઃ] 15-21
કૃત્વાઽઽદૌ પ્રણવં વિપ્ર તદન્તે ત્વજિતં ન્યસેત્।
અશેષભુવનાધારમથ ઉર્ધ્વેઽસ્ય યોજયેત્

ઉર્ધ્વાધોભ્યાં ચ તસ્યૈવ ભૂધરોર્જૌ ન્યસેત્તતઃ।
ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદં મૂર્ધ્નિ બીજસ્યાસ્ય મહામતે

તતઃ ક્રમેણ સંયોજ્ય ધરેશાદ્યં ચ સપ્તકમ્।
સુપર્ણસંજ્ઞાપર્યન્તં સપ્તકસ્યાસ્ય યોજયેત્

ઉર્ધ્વાધોભ્યાં ચ નાળં તુ માયાવ્યોમે તથોપરિ।
તેજસે પદમાદાય તતઃ સપ્તાર્ચિષે પદમ્

સ્વાહાસમન્વિતશ્ચાગ્નેર્મન્ત્રો હ્યષ્ટાદશાક્ષરઃ।
[સ્વમન્ત્રેણ નાભીકુણ્ડાદુદ્બોધિતસ્ય તેજસઃ પાત્રસ્થવહ્નૌ પ્રક્ષેપઃ] 15-22
ધૂધૂશબ્દશરીરાન્તં (?) સચ્છબ્દાલોકબોધિતમ્

વિકલ્પધૂમનિર્મુક્તં સચ્ચૈતન્યસ્ફુલિઙ્ગિનમ્।
નાદાન્તેન ક્ષિપેદ્વિપ્ર સિદ્ધિમાર્ગેણ પૂર્વવત્

પુરા હૃતે ચ પાત્રસ્થે વન્હૌ વન્હિ(હ્નિં?)વિશુદ્ધયે।
કરદ્વયેન ચાદાય ભ્રામ્ય કુણ્ડે વિનિક્ષિપેત્

[કુણ્ડમદ્યે પ્રક્ષિપ્તસ્યાગ્નેશ્ચિન્તવિશેષઃ]
કુણ્ડમધ્યસ્થયા ચાથ શક્ત્યા નારાયણાખ્યયા।
નાસાગ્રેણ તમગ્નિં ચ ઘ્રાતં ધ્યાયેત્સ્વહૃદ્ગતમ્

[વહ્નેરુદ્બોધનમ્]
ત્રિપઞ્ચ સપ્ત વા દદ્યાત્ સમિધે હૃદયેન ચ।
વહ્નેરુદ્બોધનાર્થં તુ નેત્રમન્ત્રેણ નારદ

[પર્યગ્નિકરણમ્] 15-23
પર્યગ્નિકરણં કુર્યાદ્ધૃદયેનાર્દ્રપાણિના।
[પરિસ્તરણમ્]
સ્તરં તતોઽસ્ત્રમન્ત્રેણ ચતુર્દિક્ષુ ત્રિધા ત્રિધા

પ્રાગાદૌ તુ યથામૂલં તદગ્રૈશ્છાદિતં ભવેત્।
કુર્યાત્ સ્તરસમાપ્તિં તુ સર્વદાઽઽત્મન ઉત્તરે

સ્તરોપર્યથ સંસ્થાપ્ય વન્હિકાર્યોપયોગિ યત્।
[પ્રણીતાપાત્રેઘ્મસ્રુક્સ્રુવાદ્યુપકરણદ્રવ્યસાદનમ્] 15-24
પ્રણીતાપાત્રયુગ્મં તુ તથેધ્મયુગલં તુ વૈ

સ્રસ્સ્રુવદ્વિતયં ચૈવમાજ્યસ્થાલીં તથૈવ હિ।
સર્વં સંપ્રોક્ષ્ય મૂલેન નિધાયાથ સ્તરોપરિ

પ્રણીતાપાત્રમાપૂર્વ તોયેન તદનન્તરમ્।
તત્રાસનવરં ધ્યાત્વા વિષ્ણુમૂલેન વિનય્સેત્

યાગ(ગે ?)યજ્ઞપતિ(તે ?)ર્મન્ત્રમેવં સંસ્થાપ્ય ચોત્તરે।
[પરિધિવિધાનમ્] 15-25
પ્રદદ્યાચ્ચ તતો વિપ્ર પરિધીન્હૃદયેન ચ

યજ્ઞકાષ્ઠોદ્ભવાન્સ્પષ્ટાન્સપર્ણાન્હસ્તસમ્મિતાન્।
ચતુર્યવપરીણાહાનગારે હસ્તસમ્મિતે

અન્યેષાં દ્વ્યઙ્ગુલા વૃદ્ધિઃ પરિધીનાં દ્વિજોત્તમ।
યાવદષ્ટકરં કુણ્ડમત ઊર્ધ્વં ન કારયેત્

[બ્રહ્માદિલોકપાલાર્ચનમ્] 15-26
વિષ્ટરાણિ તતો દદ્યાત્તેષુ પૃષ્ઠે હૃદા મુને।
તત્પૃષ્ઠે પૂજયેન્નિત્યં લોકપાલાન્સ્વદિકસ્થિતાન્

બ્રહ્મમાહેન્દ્રરુદ્રાદીન્ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ શુભૈઃ।
[સ્રુક્‌સ્રુવયોઃ સંસ્કારક્રમઃ] 15-27
સ્રુક્સુવાભ્યાં ચ સંસ્કારમુપયામાગ્રગૈઃ કુશૈઃ

સ્રુવં દ્વાદશધા શોધ્યં હ્યસ્વેણોષ્ણેન વારિણા।
તથૈવ દ્વિજશાર્દૂલ સ્રુક્સંશોધ્યા દ્વિધૈવ તુ

સંક્ષાલ્યૌ સ્રુક્સ્રુવૌ હ્યેવં શિખામન્ત્રેણ વૈ તતઃ।
કુણ્ડસ્થેનાગ્નિના તાપ્યૌ
[સ્રુક્‌સ્રુવયોર્લક્ષણમ્] 15-28
તયોર્લક્ષણમુચ્યતે

સ્વબાહુદણ્ડમાનેન મન્ત્રજ્ઞઃ કલ્પયેત્પુરા।
દૈવીસ્રુક્સિદ્ધયે કાષ્ટં વિસ્તારાચ્ચ ષડઙ્ગુલમ્

દૈર્ગ્યાદ્ભાગદ્વયેનાથ દણ્ડમષ્ટાસ્રમુચ્યતે।
સાર્ધદ્વ્યઙ્ગુલમાનં તુ કૃત્વા શેષં તુ શોધયેત્

કલશં દણ્ડમૂલે તુ કુર્યાત્પદ્માનનં શુભમ્।
કર્ણિકાસ્થો યથા દણ્ડો ભવેદ્વૈ મુનિસત્તમ

ત્રિવલિં ત્વથવા શઙ્ખં યથા દણ્ડસ્તદાસ્યગઃ।
કૃત્વાઽગ્રસ્થં દ્વિધા ભાગં સમાંશેન પ્રયત્નતઃ

દ્વ્યઙ્ગુલં ચાથ ભાગસ્ય વૈપુલ્યં ચાગ્રતઃ ક્રમાત્।
દણ્ડાવસ્થસ્ય ભાગસ્ય ત્ર્યહ્ગુલં પરિતઃ સમમ્

દત્વા ભ્રમં તતઃ કુર્યાન્નિમ્નં ખાતં સલક્ષણમ્।
તન્મદ્યે પઙ્કજં કુર્યાત્પ્રફુલ્લં ચોર્ઘ્વપલ્લવમ્

આજ્યકોશં તુ તં વિદ્ધિ સપ્તપઞ્ચપલોપમમ્।
પદ્મમદ્યે નિમગ્ના ચ કર્ણિકા વૈ સકેસરા

દ્વાદશારં બહિશ્ચક્રં પદ્મસ્યાષ્ટદલસ્ય ચ।
પદ્મબાહ્યે તુ કર્તવ્યં શઙ્ખં કોણચતુષ્ટયે

તતોઽગ્રભાગસ્ય મુને પાર્શ્વયોરુભયોરપિ।
એકૈકમઙ્ગુલં શોધ્યં સ વિભાજ્યસ્ત્રિધા તતઃ

કર્ણમેકેન ભાગેન મદ્યે ત્વસ્યૌ (ત્વંસૌ ?) દ્વયેન તુ।
વિચ્છિન્નં વક્ત્રમંસાબ્યાં મધ્યમેકાઙ્ગુલેન તુ

વિસ્તારં કર્ણતુલ્યં તુ વર્જયિત્વા તતઃ પુરા।
કર્ણદેશાત્સમારમ્ય શેષં તુ પરિશોધયેત્

ક્રમાગતેન સૂત્રેણ સ્યાદ્વારાહાનનં યથા।
તતઃ પુષ્કરપત્રાત્તુ મુખાગ્રં યાવદેવ હિ

કુર્યાદાજ્યપ્રણઆલં તુ સમં ન્યૂનાઙ્ગુલં મુને।
ઈષદ્વૈ ક્રમશૂક્ષ્મં ચ નાજ્યં યાતિ યથા દ્રુતમ્

હસ્તમાત્રં તતઃ કુર્યાત્સ્રુવં વિપ્ર મનોરમમ્।
વિસ્તારં દ્વયઙ્ગુલં કાષ્ઠં વૈપુલ્યાચ્ચ તદર્ધતઃ

વિસ્તારમાનાદગ્રેઽસ્ય વૃત્તં કુર્યાદ્દ્વિરઙ્ગુલમ્।
ક્રમાત્તન્નિમ્નખાતં ચ ગોળકે ચૈવ મુદ્રિતમ્

મધ્યે મૃગપદાકારચિન્હેન તુ વિરાજિતમ્।
વિસ્તારસ્ય ત્રિભાગેન ગ્રીવા (1)સાશ્રા ત્રિરઙ્ગુલા

(1. સાગ્રા અ.)
મૂલે ચોભયતઃ કુર્યાત્સ્વસ્થિકં દ્વ્યઙ્ગુળાયતમ્।
વિચિત્રરચનાયુક્તં દણ્ડં શ્લક્ષ્ણં તુ વા ભવેત્

સ્રુવમેવંવિધં કુર્યાદ્ધોમકર્મણિ સાધકઃ।
સંસ્કારાર્ય તતોગ્નેર્વૈ તેન સમાચરેત્

[અગ્નેઃ સંસ્કારદ્વૈવિધ્યમ્] 15-29
અગ્નેશ્ચ (2)દશ સંસ્કારાઃ કુણ્ડમધ્યગતસ્ય ચ।
બાહ્યે તુ પઞ્ચસંસ્કારા એવં પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ

(2. પ્રાશનભોગયોરેકસંસ્કારત્વાશ્રયણેન દશવિધ)ત્વમ્, એતદુત્તરત્ર વ્યક્તીભવિષ્યતિ।)
પ્રોક્ષણં તાડનં બાહ્યે અર્ચનં ચાવકુણ્ઠનમ્।
અમૃતીકરણં વન્હેઃ પઞ્ચૈતે કથિતાઃ પુરા

[અગ્નેર્ગર્ભન્યાસાદિસંસ્કારાઃ]
કુણ્ડમદ્યે તુ વૈ વિપ્ર પ્રાગ્લક્ષ્મ્યાં તુ પ્રયોજનમ્।
ગર્ભન્યાસં પુંસવનં તતો વૈ વક્ત્રકલ્પના

સીમન્તં વક્ત્રનિર્યાસં નિષ્ક્રામં જાતકર્મ ચ।
નામદેયં ચ ભોગં ચ પ્રાશનાદ્યં દ્વિજાખિલમ્

અધિકારં ચ સર્વાન્વૈ હૃદા કુર્યાચ્ચ નારદ।
[અથાજ્યસંસ્કારાઃ] 15-30
આજ્યકર્મણિ વૈ કુર્યાદ્દશૈવં વિધિપૂર્વકમ્

અધિશ્રયણમાદૌ હૃન્મન્ત્રેણ કવચેન ચ।
સંપ્લવોત્પ્લવને ચૈવ ઉપાધિશ્રયણં તથા

પ્રસાદીકરણં ચૈવ પવિત્રીકરણં તથા।
તતો નીરાજનં નામ ત્રીણ્યેતાનિ ચ નારદ

હૃન્મન્ત્રેણ ચ કાર્યાણિ કવચેનાવકુણ્ઠનમ્।
અવલોકામૃતીકારૌ તૈનૈવ તદનનત્રમ્

ભાણ્ડસ્થસ્ય યદાજ્યસ્ય દર્ભૈઃ પ્રજ્વલિતૈઃ પુરા।
સ્પર્શનં વિદ્ધિ સંસ્કારમધિયણસંજ્ઞકમ્

તતઃ પાણિદ્વયેનૈવ અનામાઙ્ગુષ્ઠપીડિતમ્।
મધ્યનમ્રં કુશાકાણ્ડં ગૃહીત્વાઽઽજ્યોપરિ ત્રિધા

નયેત્તચ્ચાનયેદ્વિપ્ર તમગ્નૌ નિક્ષિપેત્કુશમ્।
સંપ્લવોત્પ્લવનાવેતૌ સંસ્કારૌ પરિકીર્તિતૌ

ઉપાધિશ્રયણં નામ યત્તદ્દ્રાવણમુચ્યતે।
પરિવર્તનમન્યસ્મિન્ભાણ્ડે દોષાપનુત્તયે

પ્રસાદીકરણં હ્યેતત્તતો દાર્ભં પવિત્રકમ્।
વિનિક્ષિપેચ્ચ તન્મધ્યે પવિત્રીકરણં ચ તત્

કુણ્ડાદુલ્મુકમાદાય જ્વલન્તં ધૂમવર્જિતમ્।
તેનાવર્તં સકૃદ્વિપ્ર તદ્વૈ નીરાજનં સ્મૃતમૂ

નીરજીકૃત્ય તત્પશ્ચાત્કવચોદરગં સ્મરેત્।
અવકુણ્ઠનમેતદ્વિ તર્જન્યા યત્પ્રદક્ષિણમ્

તેજસા હૃદયસ્થેન દૃગ્ગતેનાવલોકનમ્।
નિરીક્ષણમિદં વિપ્ર તતસ્તત્રોપરિ સ્મરેત્

ચન્દ્રમણ્ડલમધ્યસ્થં ધેનુમુદ્રાસમન્વિતમ્।
મન્ત્રં વૈ સૌરભેયં ચ સ્ફુરદિન્દુશતપ્રથમ્

તદન્તરસ્થં મન્ત્રેશં હિમાચલનિભં સ્મરેત્।
તત્સ્રુતૈરમૃતૌઘૈશ્ચ શશિજૈર્ધેનુજૈરપિ

સર્વસંસ્કારસંયુક્તં સ્મરેદાજ્યં ચ ભાવિતમ્।
અમૃતીકરણં નામ ઇદં તે સંપ્રકાશિતમ્

અવલોક્યામૃતીકૃત્ય દાતવ્યે ચૈવ ચક્ષુષી।
[સ્રુક્‌સ્રુવાબ્યાં કુણ્ડસ્ય દક્ષિણવામભાગયોઃ ક્રમાદાજ્યહોમઃ]
સ્રુવ(ચ ?) માજ્યેન સંપૂર્ય સૂર્યબીજેન ચિન્તયેત્

સહસ્રાંશું ચ તન્મધ્યે દદ્યાત્કુણ્ડસ્ય દક્ષિણે।
અપરસ્મિન્સ્રુવે ધ્યાત્વા સોમાખ્યેનાક્ષરેણ તુ

પૂર્ણં શશાઙ્કબીજં ચ પ્રદદ્યાત્તુ તદુત્તરે।
[કુણ્ડસ્ય મધ્યમભાગે અગ્નીષોમાત્મકસ્ય યજનપ્રકારઃ]
તાભ્યામભ્યન્તરે પશ્ચાદગ્નીષોમાત્મકં યજેત્

યદ્બીજં હિ સતત્ત્વસ્ય શરીરસ્યાખિલસ્ય ચ।
અવિભાગેન વૈ યત્ર સંસ્થિતા દેહધાતવઃ

બહિઃ (ર્હિ?) કણ્ઠોપમં ધ્યાત્વા લક્ષ્મીબીજાન્તરસ્થિતમ્।
ઉક્તં (ક્ત ?) બીજદ્વયેનૈવ મન્ત્રેણૈકીકૃતેન વૈ

પ્રાગ્વદ્ઘૃતં સ્વયં દદ્યાદ્ધ્યાન(ત?)મસ્ત્રસમન્વિતમ્।
[તિલાદિહોમદ્રવ્યાણામાજ્યેન સંસ્કારઃ]
તતશ્ચાજ્યેન સંસ્કાર્યાઃ સર્વહોમ્યાસ્તિલાદયઃ

[અગ્નેર્ગર્ભાધાનાદિસંસ્કારાણાં વિવેચનમ્] 15-31
અગ્નેર્હોમે।।઼થ કર્તવ્યઃ સર્વસંસ્કા(1)રસિદ્ધયે।
હૃદાઽનલં પુટીકૃત્ય કર્મનામ સમુચ્ચરેત્

(1. કામાર્થ સ્.)
સંપાદયામિ સ્વાહાન્તઃ સર્વકર્મસ્વયં ક્રમઃ।
[અથ તત્ર ગર્ભાધાનસંસ્કારવિવેચનમ્]
શ્રીકુક્ષિકુહરે યદ્વૈ બહિષ્ઠસ્ય પ્રવેશનમ્

ગર્ભાધાનં તુ તં વિદ્ધિ સંસ્કારં પ્રથમં મુને।
[પુંસવનમ્]
ઘ્રાણયોગાચ્ચ યા શક્તિર્વન્હિ(હ્નેઃ?) શ્રીજઠરે સ્થિતા

જ્વાલારૂપાઽક્ષયા સૂક્ષ્મા તસ્યાશ્ચિત્પ્રસરો હિ યઃ।
ભગવચ્છક્તિચૈતન્યસંસર્ગાચ્ચ શનૈઃ શનૈઃ

સત્વે (સ્મૃત્વૈ ?) તજ્જુહુયાદાજ્યં તન્મન્ત્રેણોદિતેન ચ।
ભવેત્પુંસવનં ચાગ્નેશ્ચિચ્છક્તિનયનાત્તુ વૈ

[અથ વક્ત્રકલ્પના]
તસ્ય ચાર્ચિષ્મતો વક્ત્રાત્પ્રબુદ્ધસ્યોદ્ભવન્તિ તાઃ।
આલોકે દહને શક્ત્યા (ક્તા ?) નિરાકારસ્ય સાંપ્રતમ્

ગોળકાકૃતિમાત્રસ્ય વિદ્ધિ તાં વક્ત્રકલ્પનામ્।
[સપ્તાનાં વક્ત્રર્ચિષાં નામાનિ]
તાસાં વક્ત્રાર્ચિષાં ચૈવ શૃણુ નામાનિ નારદ

પ્રભા દીપ્તિઃ પ્રખાશા ચ મરીચિસ્તપની તથા।
કરાળા લેલિહા ચૈવ કુણ્ડં વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતાઃ

ઈશપૂર્વાગ્નિદિગ્ભાગે પ્રભાદ્યં ત્રિતયં સ્મૃતમ્।
રક્ષોવારુણવાયવ્યે મરીચ્યાદ્યં ત્રયં તુ તત્

ઉદગ્દિઙ્ભધ્યતો યામ્યે સ્થિતૈકા લેલિહાઽભિધા।
[વક્ત્રાર્ચિષાં બીજગણઃ]
આસાં બીજગણં વિશ્વં વહ્નિબીજાવસાનકમ્

પૂર્વોદિતક્રમેણૈવ પ્રણવાદ્યં નમોઽન્તકમ્।
[અથ સીમન્તઃ]
અવ્યક્તાશ્ચ તદન્તસ્થાઃ શિરઃપાણ્યાદયોઽખિલાઃ

સ્વાં સ્વાં વૈ કર્મસીમાનં પ્રબુદ્ધાઃ સંશ્રયન્તિ યે।
વિભાગકલ્પના તેષાં સીમન્તં તદુદાહૃતમ્

[અથ વક્રનિર્યાસઃ]
નરસિહ્માદયો વક્ત્રાઃ સ્ફુરત્તારકસન્નિભાઃ।
શક્તિચૈતન્યમધ્યસ્થાઃ સા ચ શક્તિસ્તદાત્મના

સમ્યક્ પરિણતા વિપ્ર તસ્માત્તા નિષ્ક્રમન્તિ વૈ।
સ્વસ્વસ્થાને સ્વવીર્યેણ વક્ત્રનિર્યાસ ઉચ્યતે

[અથ નિષ્ક્રામઃ]
મુખશ્વાસો (સે?) ન નિર્યાતદ્યાનં(1) શ્રીકુક્ષિગોચરાત્।
નિષ્ક્રામઃ સહ વૈ વહ્નેઃ સંસ્કારો જુહુયાચ્ચ તમ્

(1. ત અ.)
[અથ જાતકમ્]
નિસ્સૃતસ્ય ચ વૈ ગર્ભાજ્જાતકં તદુદાહૃતમ્.
[પ્રાશનમ્]
(2)હિરણ્યમધુસર્પિભ્યાં સ્નાનં સંપ્રાશનં દ્વિજ

(2. હિરણ્યેત્યસ્યાર્ધસ્ય નામકારાવસાનં ચેત્યસ્યાર્ધસ્યાનન્તરં પાઠઃ સમુચિતઃ પ્રતિભાતિ।)
[નામકરણમ્]
કુર્યાત્તદનુ વૈ નામ જાતસ્યાગ્નેઃ પ્રયત્નતઃ।
નામકારાવસાનં ચ પ્રણવં વૈષ્ણવાગ્નયે

[ભોગઃ]
અન્નપ્રાશનપૂર્વસ્તુ ભોગો દારાવસાનિકઃ।
અભ્ઙ્ગ એકઃ સંસ્કારો હોતવ્યઃ પૂર્વવદ્દ્વિજ

[અથાધિકારઃ]
તતોઽધિકારસંજ્ઞસ્તુ સંસ્કારો બહુરૂપધૃત્।
[ઉક્તસંસ્કારસંસ્કૃતસ્યાગ્નેર્નારાયણત્વેન ધ્યાનમ્] 15-32
ઇતિ સંસ્કારસંશુદ્ધં વહ્નિં નારાયણાત્મકમ્

ચતુર્ભુજં ચતુર્વક્ત્રં શઙ્ખચક્રગદાબ્જિનમ્।
કુણ્ડમધ્યસ્થિતં ધ્યાત્વા ઉદયાર્કસમપ્રભમ્

[જ્વાલામાર્ગેણ હૃદયે પ્રવિષ્ટત્વભાવનમ્]
તત્ર તજ્જનિતં(તાં ?) કુણ્ડાજ્જ્વાલામાર્ગેણ ચાગતામ્।
પરાનન્દપ્રકાશાભાંનાસિ(1)ક્યા(?)દ્વાદશાવધિ

(1. ધિ ચ્. લ્. શ ય્.)
તતોઽવતારયોગેન પ્રવિષ્ટાં ભાવયેદ્ધૃદિ।
[અથ સંસ્કૃતસ્યાગ્નેઃ પૂજનમ્] 15-33
સંસ્કૃતસ્યાથ વૈ વહ્નેઃ પૂજાં કૃત્વા તુ ભક્તિતઃ

પુષ્પૈર્ધૂપેન દધ્ના ચ તિલૈરક્ષતમિશ્રિતૈઃ।
અન્નૈર્ભક્ષ્યફલોપેતૈરાજ્યેન ક્રમશો દ્વિજ

સંપૂર્ણહૃદયેનૈવ સ્વમન્ત્રેણાનલં તતઃ।
તર્પયેત યથાશક્તિ તિલાજ્યાદ્યૈરનુક્રમાત્

અગ્નેઃ પૂર્ણાહુતિં દત્વા વૌષડન્તાં ઘૃતેન ચ।
[અગ્નિમદ્યે દેવસ્ય પૂજનમ્]
તતઃ પૂજા પ્રકર્તવ્યા દેવસ્યાગ્નેસ્તુ મધ્યતઃ

[તત્ર પ્રથમં વન્હેઃ સ્મરણપ્રકારઃ] 15-34
પૂર્વં તં ચ સ્મરેદ્વહ્નિં સાકારં નિષ્કળપ્રભમ્।
સ્વયોગબલવીર્યેણ વ્યાપકં સર્વદિગ્ગતમ્

સર્વતઃ કરવાક્પાદં સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્।
કદમ્બકુસુમાકારં સ્વપ્રભાભિર્વિરાજિતમ્

કુણ્ડમાપૂરયન્સર્વં સર્વાકૃત્યા ચ સર્વતઃ।
એવં હિ વિતતો વ્યાપી નિરાકારઃ સુદીપ્તિમાન્

[વ્યોમવદ્વ્યાપકતયા ભાવિતસ્યાગ્નેર્મધ્યે દેવયજનમ્] 15-35
બહ્નિં તુ વ્યોમવદ્ધ્યાત્વા તન્મધ્યે પૂજયેત્પ્રભુમ્।
ગન્ધપુષ્પાદિના ચૈવ
[અસ્ત્રાદિયજનમ્] 15-36
તતોઽસ્ત્રં કવચં યજેત્

દક્ષિણે બાહુમાર્ગે તુ અનિરુદ્ધસમીપતઃ।
અગ્નીષોમાત્મકં તત્ર આત્મરક્ષાર્થમેવ ચ

દેવં ચક્રસ્થિતં ચક્રં
[અથ હોમવિધાનમ્]
તતો હોમં સમારભેત્।
તિલૈર્ઘૃતસમાયુક્તૈઃ દ્રવ્યૈઃ સર્વૈશ્ચ યાજ્ઞિકૈઃ

સુગન્ધાજ્યપ્લતૈશ્ચૈવ કુર્વીત વિધિવત્તતઃ।
[લક્ષ્મ્યાદીનાં હોમસઙ્ખ્યાવિધાનમ્] 15-37
મૂલમન્ત્રાચ્ચતુર્થાંશં લક્ષ્મ્યાદીનાં ચ હોમયેત્

અઙ્ગાનાં શક્તિહોમાચ્ચ અર્ધં તુ જુહુયાત્તતઃ।
તદર્ધેન તુ વક્ત્રાણાં હોમં કુર્યાદ્‌દ્વિજોત્તમ

વક્ત્રેભ્યઃ કૌસ્તુભાદીનામર્ધં તુ પરિહોમયેત્।
સત્યાદીનાં તદર્ધં તુ તેભ્યશ્ચાર્ધં પરેઽક્ષરે

અર્ધમર્ધાંશસંયુક્તમધિકં ચાગ્રવર્તિનામ્।
[જપાનુગુણ્યેન હોમસ્ય કર્તવ્યતા] 15-38
જપકાલે યથા હોમે કર્તવ્યં સિદ્ધિમિચ્છતા

એવં જ્ઞાત્વા તતઃ કુર્યાત્કોટિહોમાચ્છતાવધિ।
યસ્માદતર્પિતો મન્ત્રો ન કદાચિત્ફલપ્રદઃ

કામૈરવશ્યફલદૈર્દેશકાલસમુદ્ભવૈઃ।
[હોમદ્રવ્યનિરૂપણમ્] 15-39
તિલૈર્ઘૃતેન પયસા દધ્ના વા પાયસેન તુ

સિદ્ધાન્નૈઃ સાધિતૈર્ભક્ષ્યૈર્બીજલાજૈશ્ચ તણ્ડુલૈઃ।
મૂલૈઃ ફલૈઃ પલ્લવૈર્વા સુપ્રશસ્તૈશ્ચ કોમલૈઃ

સુગન્ધૈઃ સ્થલપદ્માદ્યૈઃ પુષ્પૈર્વિપ્ર સિતાદિકૈઃ।
ગુગ્ગુલેનાજ્યમિશ્રેણ સાજ્યશ્રીવેષ્ટકેન વા

ધાત્રીફલૈર્વા સરસૈરુત્પલૈશ્ચ શુભૈસ્તથા।
સુસિતૈઃ સિતરરક્તૈશ્ચ પદ્મૈર્બિલ્વૈઃ સુશોભનૈઃ

દૂર્વાકાણ્ડૈરભગ્નાગ્રૈઃ દન્તિસદ્દન્તનિર્મલૈઃ।
એધૌંભિર્બ્રહ્મવૃક્ષોત્થૈઃ ક્ષીરદ્રુમમયૈસ્તથા

અમૃતા ક્ષીરસંયુક્તા ઔદુમ્બર્યો મધુપ્લુતાઃ।
અચ્છિન્નાગ્રા હ્યભગ્નાશ્ચ કણ્ટકૈઃ પરિવર્જિતાઃ

સર્વાસ્ત્રિમધુરક્તાશ્ચ ઘૃતયુક્તાસ્તુ વા પુનઃ।
[હોમદ્રવ્યભેદેન ફલભેદઃ] 15-40
આજ્યયુક્તૈસ્તિલૈઃ શાન્તિઃ સિદ્ધયઃ સકલાસ્તથા

ઘૃતેન પયસા દધ્ના હોમસ્તૃપ્તિ પ્રયચ્છતિ।
પાયસેન તુ સિદ્ધાન્નૈર્ભક્ષ્યૈઃ પુષ્ટિઃ સદા ભવેત્

બીજૈર્ધાન્યૈસ્તણ્ડુલૈશ્ચ તર્પિતો મન્ત્રરાડ્‌ ભવેત્।
પ્રયચ્છતિ સદા શ્રેયઃ પ્રસન્નઃ પરમેશ્વરઃ

પલ્લવૈઃ ફલમૂલૈશ્ચ હોમસ્તુષ્ટિં પ્રયચ્છતિ।
જહાતિ ચાપમૃત્યું ચ રોગાંશ્ચોપશમં નયેત્

તર્પિતઃ સ્થલપદ્માદ્યૈઃ પુષ્પૈશ્ચાન્યૈઃ સિતાદિકૈઃ।
સૌભાગ્યમતુલં વિપ્ર અચિરાત્સંપ્રયચ્છતિ

ગુગ્ગુલ્વાદ્યૈર્દ્વિજારોગ્યં શુભૈર્ધાત્રીફલૈસ્તથા।
આજ્યાક્તૈઃ પદ્મબીજૈશ્ચ લક્ષ્મીં શીઘ્રં પ્રયચ્છતિ

ઉત્પલૈર્વશ્યકામસ્તુ ભોગકામશ્ચ હોમયેત્।
દૂર્વામૃતાભિર્હોમેન આયુષો વૃદ્ધિમાપ્નુયાત્

એધોભિશ્ચ શુભૈર્હોમાદ્દોષશાન્તિપ્રદઃ પ્રભુઃ।
[આહુતિપ્રમાણભેદઃ] 15-41
તિલાનાં શસ્યતે હોમઃ સતતં મૃગમુદ્રયા ॥ 180 ।
ઘૃતસ્ય કાષિ(ર્ષ ?)કો હોમઃ ક્ષીરસ્ય ચ વિશેષતઃ।
શુક્તિમાત્રાહુતિર્દધ્નઃ પ્રસૃતિઃ પાયસસ્ય ચ

ગ્રાસાર્ધમાત્રમન્નાનાં ભક્ષ્યાણાં સ્વપ્રમાણતઃ।
સર્વેષામેવ બીજાનાં મુષ્ટિના હોમમાચરેત્

અગ્રાઙ્ગુલિસ્તુ લાજાનાં શાલીનાં પઞ્ચકં હુનેત્(?)।
ફલાનાં સ્વપ્રમાણં ચ પલ્લવાનાં તથૈવ ચ

ત્રિતીયં મૂલખણ્ડાનાં પુષ્પાણાં સ્વપ્રમાણતઃ।
કર્કન્ધુમાત્રગુળિકા હોતવ્યા ગુગ્ગુલૈસ્સદા

ધાત્રીફલપ્રમાણાં વા સંભવે સતિ હોમયેત્।
દૂર્વાકાણ્ડાનિ વિપ્રેન્દ્ર ચતુરષ્ટાઙ્ગુલાનિ વા

સમિત્પ્રદેશમાનેન સમચ્છેદા ત્વગન્વિતા।
[સ્વાહાકાર વષટ્‌કાર--વૌષટ્‌કારાદિપ્રયોગે નિમિત્તભેદનિરૂપણમ્] 15-42
સ્વાહાકારં સદા હોમે પૂર્ણાયાં વૌપડેવ ચ

તમેવ શાન્તિકે કુર્યાદ્વષડ્વાઽઽપ્યયને સદા।
સ્વધા પિતૃક્રિયાયાં ચ ફટ્‌કારઃ ક્ષયકર્મણિ

વિદ્વેષે હું વશે હીં ચ નમો મોક્ષપ્રસિદ્ધયે।
[પૂર્માહુતિપ્રકારઃ] 15-43
કર્મહોમાવસાને ચ ઘૃતેનાપૂર્ય ચ સ્રુવ(ચ)મ્

અભાવાત્તુ પ્રભૂતસ્ય(?) હોમદ્રવ્યેન પૂરયેત્।
તત્રોપરિ ઘૃતં દદ્યાત્તતોર્ઘ્યકુસુમાદિભિઃ

મૂલદેશાત્સમારભ્ય સ્રુક્સંપૂજ્યા સ્રુવાન્વિતા।
ઘૃતયુક્તં તુ તદ્દ્રવ્યં સ્રુચઃ પુષ્કરકુક્ષિગમ્

દ્રવચ્ચન્દ્રોપમં ધ્યાયેત્તતઃ પૂર્ણં સમુદ્ધરેત્।
સ્રુગ્દણ્ડં દેહનાભૌ તુ મૂલે સંરોધ્ય સંસ્મરેત્

નિષ્કળં મન્ત્રનાથં તુ પૂર્ણશીતાંશુસન્નિભમ્।
આમૂલાચ્ચ મરુચ્છક્ત્યા પ્રોદ્ધરેચ્ચ સ્વવિગ્રહાત્

વિધાય ચેશ્વરાધારે તસ્માદ્ધારામૃતં મહત્।
નાસિકાસન્દિમાર્ગેણ સ્રુક્પદ્મે પતિતં સ્મરેત્

સામૃતામાજ્યધારાં ચ વસુધારામિવ ક્ષિપેત્।
મુખમધ્યે તુ મન્ત્રસ્ય તદ્બ્રહ્મવિવરેઽથવા

હૃત્પદ્માન્તર્ગતાં સમ્યક્પ્રવિષ્ટામનુભાવયેત્।
તયા વૈ બૃંહિતં મન્ત્રં ભાબયેદ્બ્રહ્મધારયા

તૃપ્તં હૃષ્ટં ચ પુષ્ટં ચ તુષ્ટં વૈ સાધકોપરિ।
મન્ત્રોચ્ચારસમેતા વૈ શરીરકારણાન્વિતા

ધ્યાનોપેતા દ્વિજશ્રેષ્ઠ પૂર્ણેયં પરિપાતિતા।
સર્વસિદ્ધિકરી શશ્વન્મોક્ષલક્ષ્મીવિવર્ધની

[અગ્નેર્વર્ણાદિભેદૈઃ કર્મસિદ્ધેર્જ્ઞાતવ્યતા] 15-44
બહુશુષ્કેન્ધનેઽગ્નૌ ચ હોતવ્યં કર્મસિદ્ધયે।
અગ્નેર્વર્ણાસ્ચ ગંધાશ્ચ શબ્દાશ્ચાકૃતયસ્તથા

વિકારાશ્ચ શિખાશ્ચૈવ સંવેદ્યાઃ કર્મસિદ્ધયે।
પદ્મરાગદ્યુતિઃ શ્રેષ્ઠો લાક્ષાલક્તકસન્નિભઃ

બાલાર્કવર્ણો હુતભુક્ જયાર્થં શસ્યતે દ્વિજ।
ઇન્દ્રકોપકવર્ણાભઃ શોણાભો વાઽથ પાવકઃ

શક્રચાપનિભઃ શ્રેષ્ઠઃ કુઙ્કુમાભસ્તથૈવ ચ।
રક્તાનાં પુષ્પજાતીનાં વર્ણેનાગ્નિરિહેષ્યતે

સુગન્ધ(1) દ્રવ્યગન્ધોઽગ્નિર્ઘૃતગન્ધશ્ચ શોભનઃ।
આયુર્દઃ પદ્મગન્ધઃ સ્યાદ્બહુગન્ધશ્ચ સુવ્રત

(1. દિવ્ય ચ્. લ્.)
ઉગ્રગન્ધોઽભિચારે તુ વિહિતઃ સર્વદાઽનલઃ।
જીમૂતવલ્લકીશઙ્ખમૃદઙ્ગધ્વનિતુલ્યકઃ

શબ્દોઽગ્નેઃ સિદ્ધયે હેતુરતોઽન્યઃ સ્યાદસિદ્ધિદઃ।
છત્રાકારો ભ્રમઃ શ્રેષ્ઠો ધ્વજચામરરૂપકઃ

વિમાનાદિવિતાનાનાં પ્રાસાદાનાં વૃષસ્ય વા।
આકારેણાથ હંસાનાં મયૂરાણાં ચ સિદ્ધિદઃ

રક્તાભસ્તુ યદા વહ્નિર્લક્ષણાત્પરિદૃશ્યતે।
ભગ્નરાજોપલાભશ્ચ સ્ફટિકાભસ્તથા શુભઃ

યદ્રૂપં કથિતં પૂર્વં યદિ તસ્ય પ્રદક્ષિણમ્।
અન્યોન્યત્વં પ્રપદ્યેત તથા સિદ્ધિકરોઽનલઃ

તર્હિતેન તુ તર્ણેન યદિ કાપોતિકાદિના।
પરિવર્તં કરોત્યગ્નિસ્તદા વિપ્ર વિપર્યયમ્

હોમાન્તે તન્નિમિત્તં વૈ હોમં કુર્યાચ્છતાધિકમ્।
વિષમાશ્ચ શિખા વહ્નેસ્ત્રયાદયશ્ચ શુભાવહાઃ

હસ્વા હ્રસ્વોન્નતા દીર્ઘા જ્વાલાઃ સિદ્ધિપ્રદાઃ સ્મૃતાઃ।
સ્નિગ્ધઃ પ્રદક્ષિણાવર્તઃ શ્રુતિપ્રચ્છાદિતધ્વનિઃ

સ નિત્યમેવ શુભકૃદ્યદન્યૈર્વર્જિતો ગુણૈઃ।
[હોમે પ્રશસ્તોઽગ્નિઃ] 15-45
પ્રદીપ્તે લેલિહાનેઽગ્નૈ નિર્ધૂમે સગુણે તથા

હૃદ્યે તુષ્ટિપ્રદે ચૈવ હોતવ્યાઃ શ્રિયમિચ્છતા।
[હોમમે વર્જ્યોઽગ્નિઃ] 15-46
અલ્પતેજોઽલ્પરૂપશ્ચ વિષ્ફુલિઙ્ગસમન્વિતઃ

જ્વાલાભ્રમવિહીનશ્ચ કૃશાનુર્મૈવ સિદ્ધિદઃ।
અપ્રબુદ્ધે સધૂમે ચ જુહયાદ્યો હુતાશને

કર્મહાનિર્ભવેત્તસ્ય ત્વાભિચારાર્થમશ્રુતે।
દુર્ગન્ધશ્ચાવલીઢશ્ચ પીતઃ કૃષ્ણશ્ચ યો ભવેત્

અસકૃત્કું લિખેદ્યસ્તુ સ તુ દદ્યાત્પરાભવમ્।
[તિથિભેદેન ફલભેદાઃ] 15-47
શુભે ગ્રહે સુનક્ષત્રે શુક્લપક્ષે તિથિષ્વપિ

દ્વાદશ્યાં ધર્મકામાર્થાનગ્નિસ્થઃ કુરુતે વિભુઃ।
સૌભાગ્યં તુ ત્રયોદશ્યામેકાદશ્યાં ધ્રુવં જયઃ (યં ?)

પઞ્ચમ્યાં દ્રવ્યસિદ્ધિં ચ નવમ્યાં કીર્તિદઃ પ્રભુઃ।
તિથયઃ શુક્લપક્ષે તુ પ્રોક્તાઃ સૌભાગ્યકર્મણિ

યથાકામં તુ મોક્ષાર્થી પક્ષયોરુભયોરપિ।
[પ્રભાદ્યર્ચિઃસપ્તકે ક્રમાદેકૈકસ્મિંસ્તર્પિતસ્ય મન્ત્રસ્ય ફલભેદઃ] 15-48
પ્રભામૂર્તિગતો મન્ત્રસ્તર્પિતો યદિ નારદ

વિદ્યાં પ્રયચ્છત્યચિરાત્ દીપ્તિસ્થો ભૂપ્રદઃ પ્રભુઃ।
તાપયત્યાશુ શત્રૂણાં પ્રકાશોપર્યવસ્થિતઃ

શત્રુક્ષયં દદાત્યાશુ મરીચ્યામૂર્ધ્વગો વિભુઃ।
તપન્યામૂર્ધ્વગો મન્ત્રઃ સર્વતાપોપશાન્તિદઃ

વિપક્ષોચ્ચાટનં કુર્યાત્કરાળાસંસ્થિતો વિભુઃ।
લેલિહાવસ્થિતો મન્ત્રો યદિ સન્તર્પિતો મુને

દદ્યાદભીપ્સિતં ચૈવ દેહાન્તે પરમં પદમ્।
ઇદમુક્તં મયા વિપ્ર હોમકર્મ સમાસતઃ

[હોમાન્તે કર્તવ્યસ્ય તદુત્તરાઙ્ગસ્ય વિધાનમ્]
હોમાન્તે સાનલં મન્ત્રં ભૂયઃ પુષ્પાદિભિર્યજેત્।
મુદ્રાઃ પ્રદર્શયેત્સર્વા મૂલમન્ત્રાદિતઃ ક્રમાત્

સન્દર્શયેત્તતો વહ્નેર્મુદ્રાં મન્ત્રસમન્વિતામ્।
[અગ્નિમુદ્રા] 15-49
પદ્માકારૌ કરૌ કૃત્વા અઙ્ગુષ્ઠૌ ચ કનિષ્ઠિકે

સંમીલ્ય ચાગ્રદેશાત્તુ કર્ણિકેવ યથા દ્વિજ।
તર્જન્યાદિત્રયં શેષમૂર્ધ્વગં ચ કરદ્વયાત્

અસંલગ્નં તુ નિક્ષિપ્તં મુદ્રાઽગ્નેઃ સંપ્રકીર્તિતા।
[મણ્ડલે વિન્યસ્તસ્ય મન્ત્રરૂપસ્ય ભગવતો મૂર્ધનિ પુષ્પાઞ્જલિસમર્પણપ્રકારઃ] 15-50
મણ્ડલાગ્રં તતો યાયાદ્ધોમં વિષ્ણોઃ સમર્પ્ય ચ

આપૂર્ય પાણિયુગલં પુષ્પૈસ્તત્રોપરિ સ્થિતમ્।
સંસ્મરેન્નિષ્કલં મન્ત્રમમૃતેનોપબૃંહિતમ્

પ્રભૂતદીપ્તિચ્છુરિતં નિક્ષિપેન્મન્ત્રમૂર્ધનિ।
[અથ પ્રાર્થના]
તર્પિતોઽસિ વિભોર્ભ(ભ ?)ક્ત્યા હોમેનાનલમધ્યગમ્(1)(ગ ?)

(1. ગઃ ચ્. લ્.; ય્.)
હોમદ્રવ્યેષુ યદ્વીર્યં તદિદં ચાત્મસાત્કુરુ।
ગૃહીતં ભાવયેત્તેન પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના

[અથ મણ્ડલસ્થસ્ય વિસર્જનપ્રકારઃ] 15-51
વિસર્જનં તતઃ કુર્યાદ્દત્વાઽર્ઘ્યં ધૂપસંયુતમ્।
[અથ પ્રસાદસ્ય શિરસિ ધારણમ્]
પ્રસાદાર્ઘ્યં સપુષ્પં ચ કર્ણિકોર્ધ્વાત્પરિચ્યુતમ્

ગૃહીત્વા સ્વાત્મનો મૂર્ધ્નિ દત્વા
[મણ્ડલાદુદ્ધૃતરજસા તિલકધારણમ્]
ઽથ રજસા મુને।
લલાટે તિલકં કુર્યાત્પીતરક્તેન મણ્ડલાત્

[અર્ધ્યપાત્રે ન્યસ્તસ્ય મન્ત્રસ્ય પૂરકેણ સ્વદેહે વ્યાપ્તત્વભાવનમ્]
દ્વિધા યશ્ચાર્ધ્યપાત્રાભ્યાં મન્ત્રો ન્યસ્તઃ (2)પુરા દ્વિજ।
મન્ત્રમુદ્રાસમેતેન પૂરકેણ તુ નારદ

(2. પુરા---બાહ્યયાગાખ્યાને 112 પત્રે વ્યક્તમેતત્.)
ભાસિતં ભાવયેદ્દેહં તેનાપાદાચ્છિરોઽવધિ।
[ભોગસ્થાનગતાનાં મન્ત્રાણાં મુક્યમન્ત્રશરિરે પ્રવિષ્ટત્વભાવનમ્]
ભોગસ્થાનગતા મન્ત્રાઃ પૂજિતા યે યથા ક્રમાત્

મુખ્યમન્ત્રશરીરં તુ સંપ્રવિષ્ટાંશ્ચ સંસ્મરેત્।
જ્વાલા જ્વાલાન્તરે યદ્વત્સમુદ્રસ્યેવ નિમ્નગાઃ

[સર્વમન્ત્રાસ્પદસ્ય તસ્ય સ્થૂલમન્ત્રશરીરસ્ય સ્વકારણસૂક્ષ્માદિક્રમેણ પરરૂપે પ્રવિષ્ટત્વભાવનમ્]
તં મન્ત્રવિગ્રહં સ્થૂલં સર્વમન્ત્રાસ્પદં દ્વિજ।
પ્રવિષ્ટં ભાવયેત્સૂક્ષ્મે બુધ્યક્ષે હ્યુભયાત્મકે

પરે પ્રાગુક્તરૂપે તુ તં સૂક્ષ્મમુભયાત્મકમ્।
[પરરૂપસ્ય તસ્ય સ્વહૃદયે પ્રવિષ્ટત્વભાવનમ્]
તં પરં પ્રસ્ફુરદ્રૂપં નિરાધારપદાશ્રિતમ્

સિદ્ધિમાર્ગણહૃત્પદ્મે સંપ્રવિષ્ટં તુ ભાવયેત્।
[સ્વહૃદયં પ્રવિષ્ટસ્ય પરસ્વરૂપસ્ય ભાસાઽઽપાદમસ્તકં સ્વદેહસ્ય વ્યાપ્તત્વભાવનમ્]
મન્ત્રમુદ્રાસમેતેન પૂરકેણ તુ નારદ

ભાસિતં ભાવેયેદ્દેહં તેનાપાદાચ્છિરોવધિ।
પ્રવિષ્ટેન તુ મન્ત્રેણ પ્રયત્નેન વિના દ્વિજ

વિગ્રહઃ કમ્પતે યસ્ય મન્ત્રસ્તસ્ય પ્રસીદતિ।
[વિસર્જનાનન્તરં દીક્ષિતેભ્યો નૈવેદ્યપ્રદાનમ્] 15-52
એવં વિસૃજ્ય મન્ત્રેશં લોકપાલાસ્ત્રવર્જિતમ્

દીક્ષિતાનાં દ્વિજાનાં ચ શ્રદ્ધાસંયમસેવિનામ્।
પ્રદદ્યાદ્દ્વિજ નૈવેદ્યં શિષ્યાણાં ભાવિતાત્મનામ્

[મૂલમન્ત્રાભ્યર્ચને વિનિયુક્તાનાં પુષ્પાદીનાં સમાહરણમ્] 15-53
વલમાનસ્ય(?) મન્ત્રસ્ય તુલ્યકાલં સમાહરેત્।
પુષ્પાણ્યસ્ત્રં ચ નૈવેદ્યં મૂલમન્ત્રોપયોજિતમ્

[સમાહતેન તેન દ્રવ્યેણ વિષ્વક્સેનાભ્યર્ચનમ્]
તેન ભાણ્ડસ્થિતેનાપિ સમાહૂયામ્બરાન્તરાત્।
વિષ્વક્સેનં યજેદ્ભક્ત્યા ધ્વાત્વા વૈ મણ્ડલાન્તરે

ચતુર્ભુજમુદારાઙ્ગં ગદાશઙ્ખધરં વિભુમ્।
નવામ્રપત્રસઙ્કાશં પિઙ્ગલશ્મશ્રુલોચનમ્

પીતવસ્ત્રં ચતુર્દષ્ટ્રં સ્વમુદ્રાદ્વિતયાન્વિતમ્।
સમભ્યર્ચ્ય ક્રમાત્સાઙ્ગં મુદ્રામસ્યાથ દર્શયેત્

[અથ કુણ્ડે વિન્યસ્તસ્ય મન્ત્રસ્ય પુષ્પૈઃ પૂજનમ્]
ગત્વા કુણ્ડસમીપં તુ મન્ત્રં પુષ્પૈઃ પ્રપૂજ્ય ચ।
[ભસ્મના તિલકધારણમ્]
ભસ્મનાઽસ્ત્રાભિતપ્તેન લલાટે તિલકં શુભમ્

[મણ્ડલસ્થસ્યેવ કુણ્ડસ્થસ્ય મન્ત્રસ્યોપસંહરણમ્]
કૃત્વા મણ્ડ(લ)વત્પશ્ચાદુપસંહૃત્ય ચાત્મનિ।
[અથ વિષ્વક્સેનસ્ય કુણ્ડે સન્તર્પણક્રમઃ] 15-54
વિષ્વક્સેનસ્તતો ભક્ત્યા તર્પણીયસ્તિલાક્ષતૈઃ

વૌષડન્તેન મન્ત્રેણ દદ્યાત્પૂર્ણાહુતિં દ્વિજ।
મણ્ડલે પૂજયિત્વાઽથ કુર્યાત્તસ્ય વિસર્જનમ્

[વિષ્વક્સેનવિસર્જનમ્] 15-55
સ્વમન્ત્રેણ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ક્ષમસ્વેતિ પદેન ચ।
મુદ્રાસમન્વિતેનાથ નભસ્યુત્પતિતં સ્મરેત્

પૂર્ણેન કલશેનાથ અસ્ત્રજપ્તેન નારદ।
ક્ષીરામ્બુમધુરાજ્યેન પ્રાપયેન્મણ્ડલં તુ તત્(?)

તતઃ કુણ્ડાત્સમુત્થાપ્ય વિષ્વક્સેન યથા પુરા।
[લોકપાલાદીનાં વિસર્જનપ્રકારઃ] 15-56
પૂજયેલ્લોકપાલાંશ્ર્ચ પુષ્પાદ્યૈસ્તર્પયેત્તતઃ

એકાહુતિપ્રદાનેન શક્ત્યા વા બહુભિઃ પુનઃ।
યથાવિધિ સ્વમન્ત્રેણ પૂજયિત્વા વિસર્જયેત્

સાસ્ત્રાન્સપરિવારાંશ્ચ સ્વં સ્વં સ્થાનં ક્રમેણ તુ।
[અથ ક્ષેત્રપાલાદીનાં ઘૃતાદિભિસ્તર્પણક્રમઃ] 15-57
ગત્વા કુણ્ડસમીપેઽથ ક્ષેત્રપાલાદયઃ ક્રમાત્

આધારશક્તેરારભ્ય પીઠમન્ત્રાશ્ચ સર્વશઃ।
ગણેશાદ્યાશ્ચ સિદ્ધાન્તાસ્તર્પણીયા ઘૃતાદિકૈઃ

સકૃત્સકૃત્સ્વશક્ત્યા વા પૂર્ણાં સર્વેષ્વથ ક્ષિપેત્।
પાત્રસ્થં કલશસ્થં ચ મન્ત્રતન્ત્રાવતારિતમ્

ક્રમેણ ચોપસંહૃત્ય ઘ્રાણાગ્રેણ તુ પૂર્વવત્।
[અથ વહ્નેસ્તર્પણપ્રકારઃ] 15-58
સ્વમન્ત્રેણ તતો વહ્નિં શક્તિતસ્તર્પયેદ્દ્વિજ

અચ્છિદ્રકરણીં પૂર્ણાં પૂર્ણામન્ત્રેણ પાતયેત્।
કુણ્ડે પુષ્પાઞ્જલિં કૃત્વા વહ્નિમન્ત્રમનુસ્મરન્

સમાઘ્રાય ન્યસેત્કોષ્ઠે હ્યવતારક્રમેણ તુ।
[અથાગ્નેઃ પરિષેચનમ્] 15-59
સ્રુવન્તુ તોયેનાપૂર્ય કુણ્ડં બાહ્યે પ્રદક્ષિણમ્

કુર્યાદીશાનકોણાદ્વૈ અચ્છિદ્રોદકધારયા।
[નૈવેદ્યાદીનાં તોયે પ્રક્ષેપવિધાનમ્] 15-60
નૈવેદ્યમુપસંહૃત્ય વસ્ત્રાલઙ્કારવર્જિતમ્

અગાધોદકમધ્યે તુ વહત્યધિવિનિક્ષિપેત્।
[નિમાષ્ટર્યુપલેપનપૂર્વકં સિદ્ધાર્થકાદીનામુત્કિરણમ્] 15-61
સમ્યક્કૃત્વા નિમાર્ષ્ટિં વૈ ઉપલિપ્યાથ ચોત્કિરેત્

સિદ્ધાર્થકાદિલાજાંશ્ચ તિલં સુમનસોઽક્ષતાન્।
[રક્ષાર્થં સ્થાપિતયોઃ કવચાસ્ત્રયોરુપસંહારઃ]
વર્માસ્ત્રે હ્યુપસંહૃત્ય રક્ષાર્થં યોજિતે પુરા

[સ્વવિગ્રહે કૃતસ્ય ન્યાસસ્યોપસંહારઃ]
યાગસ્થાનાચ્ચ તિલકં કૃત્વા ન્યાસં સ્વવિગ્રહાત।
ઉપસંહૃત્ય મેધાવી કુર્યાદ્વૈ ભોજનાદિકમ્

ઇદમુક્તં સમાસેન મન્ત્રસન્તર્પણં દ્વિજ।
[અપાત્રેઽસ્ય મન્ત્રસન્તર્પણક્રમસ્યાવાચ્યત્વકથનમ્] 15-62
વાચ્યં નાદીક્ષિતાનાં ચ નાભક્તાનાં કદાચન

નાન્યદર્શનસંસ્થાનાં નોપહાસરતાત્મનામ્।
[પાત્રે વક્તવ્યતા]
સદ્ભાવજ્ઞે તુ વક્તવ્યં સમયજ્ઞેઽથ પુત્રેક

સાધકે તુ ગુરોર્વાપિ ભક્તે સ્નિગ્ધે વિમત્સરે।
સત્યધર્મપરે વાપિ સાચારે સમયસ્થિતે

ઇતિ શ્રીપઞ્ચરાત્રે જયાખ્યસંહિતાયામગ્નિકાર્યવિધાનં નામ પઞ્ચદશઃ પટલઃ।
* * * * *