જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 13

પટલઃ - 13
અથ બાહ્યયાગાખ્યાનં નામ ત્રયોદશઃ પટલઃ। 13-1
શ્રીભગવાન્
પુરાઽને(1)ન વિધાનેન કૃત્વા યાગં તુ માનસમ્।
કર્મણા ભક્તિયુક્તેન મણ્ડલસ્થં યજેત્તતઃ

(1. તેન સ્.)
હૃત્પુણ્ડરીકમધ્યે ય ઇષ્ટો મન્ત્રગણઃ પુરા।
પ્રસ્ફુરન્તં તમત્રૈવ પ્રાણાપાનગતં સ્મરેત્

વિસર્જયેન્ન તં યાવન્ન કૃતા બાહ્યતઃ ક્રિયાઃ।
ન્યસનીયો હ્યયં(2) યસ્માદર્ઘ્યપાત્રે દ્વિજોત્તમ

(2. સૌ ચ્. લ્.)
મણ્ડલે હ્યક્ષસૂત્રે ચ કુણ્ડમધ્યગતેઽનલે।
[પ્રશ્નપ્રતિવચનમુખેન બાહ્યયાગસ્યાવશ્યકત્વનિરૂપણમ્] 13-2
[નારદઃ]
ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન જ્ઞાતો હ્યજ્ઞાનનાશનઃ

જ્ઞાનવિજ્ઞાનસહિતો હૃદ્યાગસ્સર્વસિદ્ધિદઃ।
કિમર્થં બાહ્યતઃ પૂજા કાર્યા વૈ મણ્ડલાન્તરે

એતદાચક્ષ્વ ભગવંસ્તત્ર મે સંશયો મહાન્।
શ્રીભગવાન્ ---
બાહ્યોત્થા બાસના વિપ્ર બહુજન્માર્જિતા દૃઢા

લોલીકૃતોઽનયા હ્યાત્મા શુદ્ધોઽશુદ્ધસ્વરૂપયા।
યા મન્ત્રવિષયા શુદ્ધા ક્રિયા શાન્તસ્વરૂપદા

સમુત્થાનવિનાશાર્થમસ્યાસ્સા સંપ્રકીર્તિતા।
સ બાહ્યાભ્યન્તરાબ્યાં ચ ક્રિયાભ્યાં તન્મયો ભવેત્

દૃઢોત્થવાસનાનાં ચ તાનવં સ્યાચ્છનૈશ્શનૈઃ।
યન્મયસ્સાધકો વિપ્ર દેહસ્થસ્સાંપ્રતો ભવેત્

તન્મયો દેહપાતાત્સ્યાદિત્યેતત્કથિતં મયા।
નારદઃ ---
બ્રૂહિ મે દેવદેવેશ મણ્ડલે યજનં યથા

સ્વરૂપં મણ્ડલસ્યાપિ યદિ સાનુગ્રહોઽસિ મે।
શ્રી ભગાવાન્
[મણ્ડલ વિન્યાસઃ] 13-3
શૃણુ મણ્‍ડલવિન્યાસં વિષ્ણોરદ્ભુતતેજસઃ

પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન યેન શ્રોયો હ્યવાપ્સ્યસિ।
પરીક્ષ્ય વિવિધામુર્વીં ગન્ધવર્ણસ્સાન્વિતામ્

લાઙ્ગલાદ્યૈઃ પુરા યત્નાસ્કૃત્વા તુ પરિશોધિતામ્।
દુષ્ટશલ્યવિનિર્મુક્તાં હસ્તિભારવતીં દૃઢામ્

તત્પૃષ્ઠે મણ્ડપં કુર્યાત્સુધાધવલિતં શુભમ્।
વિતાનકપતાકાભિર્વસ્ત્રૈશ્ચ સુપરિષ્કૃતમ્

તત્રાદૌ લક્ષયેદ્બુધ્યા બ્રહ્મસ્થાનં પ્રયત્નતઃ।
વૃક્ષજામ્()ઉન્નતાં કુર્યાદ્વેદિં યાગ(ગે)દ્વિજાધિકા(યતા)મ્

અસ્ત્રાભિમન્ત્રિતં કૃત્વા પઞ્ચગવ્યં તુ તેજસા।
ઉપલિપ્યાગ્રતસ્સૂત્રં વેદિકામભિમન્ત્ર્ય ચ

દદ્યાત્પૂ(1)ર્વપરં સૂત્રં તત્ર મધ્યે ચ નારદ।
અષ્ટહસ્તં તદર્દ્ધં વા ચતુરસ્રં તુ સાધયેત્

(1. પૂર્વા અ.)
માનાદર્ધાર્ધસૂત્રેણ બ્રહ્મસ્થાનસ્થિતેન ચ।
દિગ્દ્વયાન્મધ્યસૂત્રં તુ ચિન્હીકૃત્ય સમં યથા

ચિન્હાચિન્હગતં(2) સૂત્રં કૃત્વા તદનુ નારદ।
ઉલ્લઙ્ઘ્યોલ્લઙ્ઘ્ય વૈ કુર્યાલ્લાંછને સૌમ્યયામ્યગે

(2. ચિ ચ્. લ્.)
એવમેવાપરે ચિન્હે તદ્વત્તસ્મિંશ્ચ દિગ્દ્વયે।
કુર્યાત્તેનૈવ સૂત્રેણ ચિન્હા(3)ચ્ચિન્હગતેન ચ

(3. ચિ ચ્. લ્.)
પ્રસાર્યોર્દ્ધસ્થિતં સૂત્રં મત્સ્યસન્ધિદ્વયે દ્વિજ।
દક્ષિણોત્તરદિગ્યાતં પ્રાક્પૂર્વાપરસંસ્થિતમ્

તતો માનાર્ધસૂત્રેણ ચિન્હયેદ્દિક્ચતુષ્ટયમ્।
તેષુ ચિન્હેષુ વૈ પૃષ્ઠે કૃત્વા તચ્ચાથ સૂત્રકમ્

સલ્લાંછ્ય કોણભાગાન્વૈ પૂર્વતુલ્યૈસ્તુ લાંછિતૈઃ।
દિદ્ગળસ્થેન સૂત્રેણ તતસ્સૂત્રચતુષ્ટયમ્

દદ્યાદ્વૈ ક્ષેત્રસિધ્યર્થં કોણાત્કોણે ચ નારદ।
સમૈઃ પદૈસ્તુ તત્ક્ષેત્રં કૃત્વા ષોડશધા તતઃ

ચતુર્ભિસ્તુ પદૈર્મધ્યે પદ્મમષ્ટદળં લિખેત્।
તદ્વદષ્ટાસુ વૈ કુર્યાદાશાસુ કમલાષ્ટકમ્

દિક્ષુ પદ્મચતુષ્કં તુ દેવીનાં પૂજનાય ચ।
વિદુક્ષ્વન્યાનિ ચત્વારિ સત્યાન્તા યેષ્વવસ્થિતાઃ

તેષાં મધ્યે તુ નવમં પૂજ્યતે યત્ર કેશવઃ।
મધ્યમં કમલં ક્ષેત્રં ચતુર્દ્ધા ભ્રામયેન્મુને

વર્જયિત્વાઽષ્ટમાંશં તુ વ્યોમ તેનાર્ધતો બહિઃ।
ભ્રમણેનાન્તરસ્થેન ભવતિ દ્વિજ કર્ણિકા

કેસરાણિ દ્વિતીયેન તૃતીયે પત્રસન્ધયઃ।
પત્રાગ્રાણિ ચતુર્થેન ભ્રમણોપરિ કલ્પયેત્

કોણાત્કોણગતં તસ્મિન્પદ્મે સૂત્રદ્વયં ક્ષિપેત્।
સૂત્રાણામન્તરે ભૂયઃ ક્ષિપેત્સૂત્રાષ્ઠકં તથા

પદ્મસન્ધિસ્થસૂત્રેણ દિક્ક્રમેણ દળાષ્ટકમ્।
ભ્રામ્ય વૃત્તાર્થયોગેન એવમન્યે બહિસ્થિતાઃ

પદ્માઃ કાર્યાઃ પ્રયત્નેન (1)સુસમાશ્ચ પરસ્પરમ્।
ચતુર્ધા કેશરાંશં તુ પત્રે પત્રે વિભજ્ય ચ

(1. સમૃદ્ધા અ.)
કેસરત્રિતયં મદ્યે એકૈકેન યથા ભવેત્।
સંસક્તનવપદ્મે તુ ગર્ભસ્યાર્ધેન વીધિકાઃ

આધાય વીધિવિસ્તારાન્ ષડંશં વાઽથ પઞ્ચકમ્।
તેન પદ્મસમૂહસ્ય ચતુરશ્રં લિખેદ્બહિઃ

તત્ર્રિધા વિભજેદ્દિક્ષુ પીઠઃ સ્યાત્પાદગાત્રભૃત્।
દિગ્પદ્મં પરિતો દ્વારં કુર્યાદ્દિક્ષુ ચતુર્ષ્વપિ

તસ્મિન્ભાગદ્વયેનૈવ કર્ણં કુર્યાદ્દ્વિજોત્તમ।
ચતુર્ભિરુપકર્ણં તુ કોણં કોણં ભવેત્તતઃ

દ્વાવિંશતિપદૈઃ પૂર્ણમેકીકૃત્ય વિશોધ્ય ચ।
વિવિક્તં પશ્ચિમદ્વારં કુર્યાદ્રેખાવિવર્જિતમ્

કણિંકાં પીતવર્ણેન પીતરક્તેન કેસરાન્।
પત્રાષ્ટકં સિતં કુર્યાદન્તરાળં નભસ્સમમ્

પીતેન પીઠકોણાદિ ગાત્રકાણ્યરુણેન તુ।
સિતં દ્વારચતુષ્કં તુ કોણાન્રક્તેન ભૂષયેત્

બાહ્યે રેખાત્રયં દદ્યાદ્રક્તપીતાસિતાન્તિમમ્।
અન્તઃશક્તિગતેનૈવ સ્વરષોડશકેન ચ

[મણ્ડલે પ્રકારભેદાઃ ફલભેદાશ્ચ] 13-4
અથવા દ્વાદશારં તુ દ્વાદશસ્વરભાવિતમ્।
અષ્ટારં વિલિખેન્નિત્યં નાભિનેમિસમન્વિતમ્

વર્ગાષ્ટકેન વૈ વ્યાપ્તા અરા ઋઝ્વસ્સુશોભનાઃ।
ચક્રનાભૌ લિખેત્પદ્મં પૂર્વલક્ષણલક્ષિતમ્

શઙ્ખોદરેઽથવા લેખ્યં પઙ્કજં સુમનોહરમ્।
કૌમોદક્યાં પુરો વાઽપિ બિમ્બે વા કૌસ્તુભોપમે

પુષ્પમાલાકૃતૌ વાઽથ યથાકામાપ્તયે મુને।
સ્વલાંછનાકૃતૌ યાગે દદાત્યભિમતં વિદુઃ

નવનાભૌ પરાં સિદ્ધિમૈહિકામુષ્મિકીં લભેત્।
પદ્મોદરે કૃતે યાગે સદા લક્ષ્મીઃ પ્રવર્ધતે

ચક્રમધ્યે ભવેદ્રાજ્યં શત્રુપક્ષક્ષયઙ્કરમ્।
શાન્તિકર્મણિ વૈ શઙ્ખે ગદાયાં સુભગો ભવેત્

કૌસ્તુભે રાજ્યલાભસ્તુ પુષ્ટિર્વૈ પુષ્પમણ્ડલે।
એષ પદ્મોદરો યાગઃ પદ્માદેર્મધ્યગઃ સ્મૃતઃ

[મણ્ડલસ્યેવ કુમ્ભ પુષ્પમણ્ડલ સ્થણ્ડિલ પ્રતિમાદીનામપિ બાહ્યયાગ પ્રદેશત્વવિધાનમ્] 13-5
નાનાવર્ણકસંયુક્તસ્ત્વન્યઃ કુમ્ભોદરે શ્રુણુ।
સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં મૃણ્મયં વા ઘટં દૃઢમ્

કાળમૂલૈસ્તુ રહિતં ત્રાસપ્રાણવિવર્જિતમ્। ()
ક્ષીરપૂર્ણં તુ તં કુર્યાદ્દધ્ના વા ગન્ધવારિણા

સર્વરત્નૌષધીગાઢં કુશદૂર્વાફલોદરમ્।
સિદ્ધાર્થકાક્ષતોપેતં કુઙ્કુમોદકભાવિતમ્

પ્રશસ્તતરુશાખાભિઃ કોમલાભિરલઙ્કૃતમ્।
શઙ્ખસ્વસ્તિકપદ્મૈશ્ચ ચર્ચિતં ચન્દનેન ચ

શોભિતં ચ સિતૈર્વસ્ત્રૈઃ પટ્ટૈશ્ચૈવ સ્રગાદિભિઃ।
તન્મધ્યે ચાસનં પદ્મં તન્મધ્યે તુ જનાર્દનઃ

વૈનતેયોપરિસ્થસ્તુ લક્ષ્માદ્યાઃ પૂર્વવત્સ્થિતાઃ।
સંક્ષેપપૂજનાર્થં તુ કુમ્ભે યાગઃ પ્રકીર્તિતઃ

ઉપલિપ્ય સ્થલં વાથ ગોમયેન મૃદામ્ભસા।
વર્ત્તુળં પીયાત્તત્ર દદ્યાદ્વા ચતુરશ્રકમ્

યથા કાલોદ્ભવૈઃ પુષ્પૈઃ પવિત્રૈઃ (1)કટમુક્તયે।
તત્ર સંપૂજયેદ્દેવમથવા મુનિસત્તમ

(1. કૂટ અ.)
અહતં સુસિતં વસ્ત્રં ધૂપગન્ધાદિવાસિતમ્।
પૃષ્ઠતસ્તુ સ્થલે દત્વા તત્રોપરિ યજેદ્ધરિમ્

પ્રતિમાં કારયેદ્વાઽથ ઘાતુમૃચ્છૈલદારુજામ્।
સપદ્મં કેવલં વાઽથ ભદ્રપીઠં પ્રકલ્પયેત્

કેવલે તોયમધ્યે વા દીપ્થેઽગ્નૌ ધૂમવર્જિતે।
સ્થિતમાયતને વાઽથ સાકારં પરમેશ્વરમ્

શઙ્ખચક્રધરં વિષ્ણું સુરસિદ્ધાવધારિતમ્।
ઋષિભિર્મનુજૈર્વાઽથ ભક્તિયુક્તૈઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્

તન્મૂર્ત્તૌ ચ સ્વમન્ત્રેણ યજેદાવાહનં વિના।
ભૂમિષ્ઠે હ્યચલે વિપ્ર પાષાણે ચક્રલાંચ્છિતે

ચલે વા શઙ્ખપદ્માખ્યમુદ્રાભિર્વિપ્ર મુદ્રિતે।
તત્રોપરિ યથાપૂર્વં તથા સંપૂજયેત્પ્રભુમ્

એભિર્યાગપરૈર્મધ્યાદેકં નિષ્પાદ્ય યત્નતઃ।
કર્મણા ભક્તિયુક્તેન પૂજયેત્સર્વકામદમ્

યથાશક્ત્યુપચારેણ વિભવેન તુ વા મુને।
[અથ મણ્ડલે બાહ્યયાગપ્રકારઃ]
અર્ઘ્યપાત્રં સમાદાય સુવર્ણરજતાદિજમ્

શૈલં મૃદ્દારુજં વાઽથ પલાશાંબુજપર્ણજમ્।
અસ્ત્રોદકેન પ્રક્ષાલ્ય લેપયેત્કુઙ્કુમાદિભિઃ

અનેકાઙ્ગં ચ તત્રાર્ઘ્યં યોજયેદસ્ત્રસંસ્કૃતમ્।
[અર્ધ્યદ્રવ્યાણિ] 13-6
સિદ્ધાર્થકાસ્તિલાદૂર્વાસ્સયવાસ્સિતતણ્ડુલાઃ

તોયક્ષીરફલોપેતા ઇદમર્ઘ્યમુદાહૃતમ્।
આપ્યાય્ય મૂલમન્ત્રેણ સુધાસન્દોહમૂર્તિના

[અર્ધ્યસ્ય વિનિયોગઃ] 13-7
પાત્રદ્વયસ્થિતં તેન કૃત્વા ભાગદ્વયં મુને।
એકસ્મિન્નિષ્કલાધારે સંસ્થિતં નિષ્કળાત્મકમ્

મન્ત્રચક્રં સ્વવીર્યેણ પ્રસ્ફુરત્તચ્ચ વિન્યસેત્।
સંસ્થાપ્ય મણ્ડલાગ્રે તુ પૂજ્યં પુષ્પાદિના પુરા

ધારણાદ્વિતયેનૈવ અગ્નીષોમમયેન ચ।
સમ્યગ્દ્વિતીયં સંસ્કુર્યાદ્યથાવદવધારય

પ્રચણ્ડકિરણવ્રાતૈર્ભાસ્કરીયૈર્દહેત્પુરા।
સંચિન્ત્ય ભસ્મભૂતં તુ તતઃ પૂર્ણેન્દુરશ્મિભિઃ

આપૂર્યામૃતકલ્લોલધારાપાતેન નારદ।
કાન્તિમચ્ચિન્તયેદ્ભૂયો યદ્દગ્ધં ભાનુના તુ વૈ

મૂલમન્ત્રાદિભિર્મુખ્યૈર્મન્ત્રૈસ્તદભિમન્ત્ર્ય ચ।
બધ્વાકામદુધાં મુદ્રાં સ્રવન્તીં (1)મન્ત્રસંયુતામ્

(1. પદ્મ અ.)
ગોરૂપાં હિમશૈલાભાં નિરાધારપથસ્થિતામ્।
ગન્ધદિગ્ધૌ કરૌ કત્વા અર્ધ્યપાત્રોદ્ધૃતેન ચ

મણ્ડલં મણ્ટપં પ્રોક્ષ્ય યાગદ્રવ્યાણ્યશેષતઃ।
દાહયેદસ્ત્રમન્ત્રેણ મૂલેન પ્લાવયેત્તતઃ

નિર્મલો દ્રવ્યસઙ્ઘશ્ચ યાગયોગ્યો ભવેત્તદા।
નમસ્કૃત્ય તતો વિષ્ણું મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચરેત્

[દ્વારપૂજા] 13-8
સ્વમૂર્તિસંસ્થિતઃ પૂજ્યઃ પુષ્પૈરઞ્જલિસંસ્થિતૈઃ।
અર્ધ્યપાત્રં સમાદાય પુષ્પં ધૂપં વિલેપનમ્

દીપનૈવેદ્યપર્યન્તં દ્વારં બાહ્યં તતો યજેત્।
[દ્વારદેવતાપૂજા] 13-9
ઉદુમ્બરસ્ય મૂલે તુ બહિર્દ્વારસ્ય મધ્યતઃ

ભૂમિષ્ઠં ક્ષેત્રપાલં ચ પૂજયેત્તદનન્તરમ્।
દ્વારોપરિ સ્થિતાં લક્ષ્મીમૂર્ધ્વસંસ્થ ઉદુમ્બરે

દક્ષિણોત્તરશાખાભ્યાં મૂલે ચણ્ડપ્રચણ્ડકૌ।
તદ્વજ્જયં ચ વિજયં બાહ્યે દ્વારસ્ય ચાન્તરે

શાખાદ્વયસ્ય મધ્યે તુ વામદક્ષિણતઃ ક્રમાત્।
ગઙ્ગાં ચ યમુનાં ચૈવ પૂજયેત્તદનન્તરમ્

તેનૈવ ક્રમયોગેન દ્વારસ્યાભ્યન્તરસ્થિતૌ।
નિધીશૌ શઙ્ખપદ્માખ્યાવર્ઘ્યપુષ્પાદિભિર્યજેત્

[યાગમંદિરપ્રવેશવિધિઃ] 13-10
કૃત્વૈવ દ્વારયાગં તુ તતઃ પુષ્પં ચ સમ્મુખમ્।
ગૃહીત્વાઽઙ્ગુષ્ઠપૂર્વેણ અડ્ગુલીત્રિતયેન તુ

અભિમન્ત્ર્ય તદસ્ત્રેણ ચક્રં તદુપરિ સ્મરેત્।
નિશિતારં જ્વલદ્રૂપં વર્ષન્તમનલાશનિમ્

ક્ષયકૃદ્વિઘ્નજાલાનાં ક્ષિપેદ્યાગગૃહાન્તરે।
દક્ષિણાં તર્જનીં વિપ્ર કુર્યાદૂર્ધ્વમુખીં તતઃ

શિખામન્ત્રેણ સંયુક્તાં વિદ્યુદ્વિલસિતપ્રભામ્।
સ્મૃત્વા ભ્રામયમાણસ્તાં સંવિશેદ્યાગમન્દિરમ્

[ઉપવેશનશેષભૂતમાસનપ્રોક્ષણાદિ]
સ્વાસનં ચ તતઃ પ્રોક્ષ્ય અર્ધ્યપાત્રોદકેન ચ।
સાસ્ત્રેણ તાડ્ય પુષ્પેણ તત્પૃષ્ઠે ક્રમશો દ્વિજ

આધારશક્તિપૂર્વં તુ મન્ત્રસઙ્ઘં પ્રપૂજયેત્।
ઉપવિશ્ય તતઃ પશ્ચાત્
[પૂજનાઙ્ગભૂતાવેક્ષણપ્રોક્ષણવિશેષૌ] 13-11
હૃદયસ્થં ચ તત્પરમ્

તેજો નારાયણાખ્યં તુ તત્કુર્યાન્નેત્રમધ્યગમ્।
વાસુદેવાભિધાનં તુ પ્રાગુક્તં ચ સમાશ્રયેત્

નિરીક્ષ્ય સકલં સમ્યક્સ્તબ્ધનેત્રયુગેન ચ।
મણ્ડલઞ્ચાર્ઘ્યપાત્રં તુ પુનઃ પ્રોક્ષ્ય કુશામ્ભસા

[આધારશક્ત્યાદ્યાસનકલ્પનતત્પૂજનક્રમઃ] 13-12
પૂજનં પ્રારભેત્પશ્ચાત્સાર્ધ્યૈઃ પુષ્પૈઃ ક્રમેણ તુ।
આધારશક્તોરારભ્યઅનુસન્ધાનપૂર્વકમ્

યુગાવસાનં પ્રાક્ દત્વા સ્થૂલં મન્ત્રાસનાસનમ્।
તત્રોર્ધ્વે મદ્યદેશેઽપિ પ્રાગુક્તવિધિના ન્યસેત્

દ્વિરષ્ટકં તુ ધર્માદ્યં કાન્તિમત્પરરૂપધૃત્।
તચ્ચ ષોડશકં ન્યસ્ય ભૂયો ભૂયો દિગષ્ટકે

સૂક્ષ્મરૂપધરં વિપ્ર પ્રાક્પદાદીશગોચરમ્।
પદ્માદિવન્હિવેશ્માન્તમેકૈકસ્મિન્‌ન્યસેત્તતઃ

તદેવ ગર્ભદેશસ્થં હ્યનુસન્ધાય વિનય્સેત્।
ભાવાસનાવસાનાન્તં (નં તત્ ) મન્ત્રૈઃ સ્વૈસ્સ્વૈરથાર્ચયેત્

ઉપર્યુપરિ યોગેન પુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ।
[ચતુરસ્રાયતમણ્ડલકલ્પનમ્]
યુગાવસાને પીઠસ્ય પૃષ્ઠે વિધિસમીપતઃ

કલ્પનાજનિતં કુર્યાચ્ચતુરસ્રાયતં તતઃ।
મણ્ડલં દેવદેવસ્ય દક્ષિણે મણ્ડલોપરિ

વાયવ્યકોણાદારભ્ય યાવદીશાનગોચરમ્।
[ગણેશાદિપૂજનમ્] 13-13
તત્રાદૌ તુ સ્વમન્ત્રેણ ગણેશં પૂજયેત્‌દ્વિજઃ

તતો વાગીશ્વરીં દેવીં તદન્તે ગરુડં યજેત્।
પૂજયેચ્ચ તતો ભક્ત્યા ગુરું પરમસંજ્ઞિતત્

પરમેષ્ઠી તતઃ પૂજ્યસ્તતઃ પિતૃગણં યજેત્।
આદિસિદ્ધસમૂહં ચ ભગવદ્ધ્યાનતત્પરમ્

અનુજ્ઞાં પ્રાર્થયેત્તેભ્યો યથાનુક્રમમેવ ચ।
[હૃદયકમલાદ્ભગવત આવાહન પૂજનપ્રકારઃ] 13-14
ગૃહીત્વા શિરસા તાં ચ તત આવાહયેત્પ્રભુમ્

આવાહ્ય મન્ત્રેણ મુને મુદ્રાયુક્તેન ભક્તિતઃ।
પ્રોચ્ચાર્ય મૂલમન્ત્રં તુ હૃદયસ્થં ચ સર્વગમ્

અવતાર્ય ક્રમેણૈવ રેચકેન શનૈશ્શનૈઃ।
નાડીભ્યાં સન્ધિદેશેન નીરૂપેણામલેન ચ

કલ્પનારહિતેનૈવ ચિદ્ભાવાભાસિતેન ચ।
સર્વગસ્ય તતો વિપ્ર સાર્ઘ્યં પુષ્પાઞ્જલિં વિભોઃ

નિક્ષિણ્યાથોમુખેનૈવ પાણિયુગ્મેન મૂર્ધનિ।
લયયાગોક્તવિધિના પૂજયેત્પ્રથમં તતઃ

પુષ્પાર્ઘ્યલેપનૈર્ધૂપૈર્મૂલમન્ત્રાદિભિઃ ક્રમાત્।
[લક્ષ્મ્યાદીનાં ધ્યાનપૂર્વકો ક્રમાત્।]
તતો ભગવતો વિષ્ણોર્ભાસા ભાસ્વરવિગ્રહાત્

લક્ષ્મ્યાદીર્નિસ્સૃતા ધ્યાયેત્સ્ફુલિઙ્ગનિચયા યથા।
ભોગસ્થાને યથાયોગમેકૈકં વિન્યસેત્તતઃ

[મણ્ડલે મન્ત્રન્યાસક્રમઃ] 13-15
મણ્ડલોપરિ મન્ત્રં ચ યથા તદવધારય।
ઊર્ધ્વતઃ પદ્મમદ્યે તુ યથા ભૂતં તથા ન્યસેત્

મૂલમન્ત્રં દ્વિજશ્રેષ્ઠ મૂર્તિયુક્તં તુ પૂર્વવત્।
તદગ્રસંસ્થિતે પદ્મે લક્ષ્મીં વૈ કર્ણિકાન્તરે

કીર્તિં દક્ષિણભાગસ્થે પૃષ્ઠગે તુ જયાં ન્યસેત્।
માયાં ચોત્તરપદ્મે તુ કર્ણિકાન્તેઽથ(1) વિન્યસેત્

(1. ન્તેતુ ય્)
આગ્નેયે હૃદયં મધ્યે શિરસ્ત્વીશાનપઙ્કજે।
શિખાં રાક્ષસદિઙ્ભધ્યે કવચં વાયુગોચરે

અથ મધ્યસ્થિતે પદ્મે દેવસ્ય પુરતો દળે।
નેત્રમન્ત્રં વિન્યસેત્તુ વિદિક્પત્રેષુ ચાસ્ત્રરાટ્

અત્રૈવ નારસિહ્માખ્યં( દ્યં ) વરાહાન્તત્રયં ક્રમાત્।
દિક્ષુ પત્રત્રયં (યે ) વિષ્ણોર્યામ્યે પ્રત્યક્તથોત્તરે

લક્ષ્મીકમલયન્ત્રા (પત્રા )ણાં સર્વેષાં કૌસ્તુભં ન્યસેત્।
તદ્વદ્ધૃત્પઙ્કજીયાનાં વનમાલાં નિવેશ્ય ચ

કીર્તિપઙ્કજપત્રાણાં પદ્મમાહૂય વિન્યસેત્।
શઙ્ખં શિખાબ્જપત્રાણાં જયાબ્જે ચક્રમેવ ચ

તતસ્તુ તત્ર પદ્મે તુ (2)પત્રસ્થાં વિનય્સેદ્ગદામ્।
માયામ્બુજચ્છદે વિપ્ર ન્યસેત્પાશં તતો દ્વિજ

(2. પદ્મ ય્.)
શીર્ષાધારે તુ વૈ પદ્મે પત્રાણામઙ્કુસં તતઃ।
ન્યસેદ્દ્વારચતુષ્કે તુ સમાહૂય ખગેશ્વરમ્

કર્ણિકાયાં ન્યસેત્સત્યં હૃન્મન્ત્રસ્ય તતો(થો )પરિ।
આશ્રિત્ય દક્ષિણં ભાગમથ બ્રહ્મામ્બુજોપરિ

(1)મૂર્તં મૂર્તવ્યપેક્ષાયાં ન્યસ્તં મન્ત્રેષુ નારદ।
શિરસ્યૂર્ધ્વે તુ વિન્યસ્ય વાસુદેવં તથૈવ ચ

શિખાયામુપરિ ન્યાસં કુર્યાત્સઙ્કર્ષણસ્ય તુ।
અથોર્ધ્વે કર્ણિકાયાસ્તુ પ્રદ્યુમ્નં કવચોપરિ

લક્ષ્મ્યાદિષ્વનિરુદ્ધં ચ આધેયત્વેન ચોપરિ।
તતસ્સપ્તાક્ષરં મન્ત્રં મૂલમન્ત્રોપરિ ન્યસેત્

પ્રાચ્યાદાવીશપર્યન્તમિન્દ્રાદ્યં ચાષ્ટકં બહિઃ।
નાગેશં વિન્યસેચ્છેષમધઃસ્થમથ ચોર્ધ્વગમ્

બ્રહ્માણં ચ સુરેશાનમેવં લોકેશસન્તતિમ્।
ન્યસેત્તદનુ ચાસ્ત્રાણિ બહિસ્તેષાં તુ વિન્યસેત્

પૂર્વાદિક્રમયોગેન યાવદીશાનગોચરમ્।
અધો નાગેશ્વરાસ્ત્રં ચ બ્રહ્માસ્ત્રમુપરિ ન્યસેત્

ત્ર્યમ્બકોત્તરદિગ્ભ્યાં તુ મદ્યતઃ ખસ્થિતં સ્મરેત્।
વિષ્વક્સેનં દ્વિજશ્રેષ્ઠ આયાન્તં ગગનાન્તરાત્

એવં ન્યાસં પુરા કૃત્વા મન્ત્રાણાં મણ્ડલાન્તરે।
[અથ મન્ત્રાણાં યથાન્યાસં ધ્યાનવિધિઃ]
તતસ્સંચિન્તયેદ્ધ્યાનમેકૈકસ્ય યથાસ્થિતમ્

મૂલમન્ત્રસ્ય દેવા(વી )નાં પુરા પ્રોક્તંય મયા મુને।
નોક્તં યદ્ધૃદયાદીનાં તદેકાગ્રમનાઃ શ્રુણુ

[હૃદયમન્ત્રધ્યાનપ્રકારઃ] 13-16
સિતશોણિતવર્ણાભમેકવક્ત્રં ચતુર્ભુજમ્।
ગરુડાસનસંસ્થં ચ પદ્મશઙ્ખકરાન્વિતમ્

મુદ્રાલઙ્ખૃતિમત્ ધ્યાયેદ્દક્ષિણં ચાપરં કરમ્।
વામપાણિં દ્વિતીયં ચ સંયુક્તમભયેન તુ

સિતાભરણમાલ્યૈશ્ચ કર્પૂરાલિપ્તવિગ્રહમ્।
સમ્મુખં દેવદેવસ્ય હૃન્મન્ત્રં સંસ્મરેત્સદા

[શિરોમન્ત્રધ્યાન પ્રકારઃ] 13-17
બન્ધુજીવોપમં રક્તં પદ્મચક્રોદ્યતંદ્વિજ।
સ્વમુદ્રાસંયુતં ધ્યાયેત્પાણિના વરદેન ચ

કુઙ્કુમેન વિલિપ્તાઙ્ગં રક્તભાસં મનોહરમ્।
રક્તાભરણસંયુક્તં રક્તપુષ્પવિભૂષિતમ્

સમ્મુખં મન્ત્રનાથસ્ય શિરોમન્ત્રં ચ સંસ્મરેત્।
[શિખામન્ત્રધ્યાનપ્રકારઃ] 13-18
ચલાળિપટલાભં તુ પદ્મકૌમોદકીધરમ્

આત્મીયમુદ્રાં ધર્ત્તારં યુક્તં ચાભયપાણિના।
યુક્તં મૃગમદેનૈવ પુષ્પાદ્યૈરસિતૈશ્ચ તમ્

ઈષત્સ્મિતાનનં ધ્યાયેચ્છિખામન્ત્રં ચ નારદ।
[કવચમન્ત્રધ્યાનપ્રકારઃ] 13-19
મધુપિઙ્ગળવર્ણાભં શઙ્ખચક્રધરં તથા

સ્વમુદ્રાવ્યગ્રિતં ધ્યાયેત્પાણિયુગ્મયુતો(તં) પરમ્।
મિશ્રૈર્વિલેપનૈર્લિપ્તં મિશ્રૈઃ પુષ્પાદિભિસ્તથા

નિરીક્ષ્ય(ક્ષ )માણં ચ વિભોઃ કવચં સંસ્મરેદ્દ્વિજ।
[નેત્રમન્ત્રધ્યાનપ્રકારઃ] 13-20
રક્તપીતપ્રભં ચૈવ ગદાપદ્મોદ્યતં ક્રમાત્

દક્ષિણાપરહસ્તાભ્યાં યુક્તં ચૈવ સ્વમુદ્રયા।
સકાશ્મીરેણ લિપ્તાઙ્ગં ચન્દનેન સિતેન ચ

પુષ્પાભરણવાસોભિઃ પીતૈર્મણ્ડિતવિગ્રહમ્।
સંસ્મરેન્નેત્રમન્ત્રં તુ સુનેત્રં ચ સ્મિતાનનમ્

[અસ્ત્રમન્ત્રધ્યાનપ્રકારઃ] 13-21
રાજોપલદ્યુતિમુષં ગદાચક્રોદ્યતં ગહત્।
યુક્તં ચૈવ સ્વમુદ્રાભ્યાં સુવર્ણસદૃશૈઃ શુભૈઃ

યુક્તમાભરણાદ્યૈશ્ચ પ્રળયાનલવિક્રમમ્।
અસ્ત્રમન્ત્રં વિભોર્ધ્યાયેત્સમ્મુખં સ્વામિનઃ સદા

એકવક્ત્રાઃ સ્મૃતાઃ સર્વે સર્વે ચ ગરુડા(1)સનાઃ।
ઇતીદમુક્તમઙ્ગાનાં ઘ્યાનં પાપહરં શુભમ્

(1. નનાઃ ય્.)
નૃસિંહપૂર્વમન્ત્રાણાં ત્રયાણામવધારય।
[નૃસિહ્મમન્ત્રધ્યાનપ્રકારઃ] 13-22
પ્રળયામ્બુદનિર્ઘોષં (1)પ્રોદ્વમન્તં ચ પાવકમ્

(1. દ્વહ ય્.)
પદ્મશઙ્ખગદાચક્રધર્ત્તારં પરમેશ્વરમ્।
દ્રવચ્ચામીકરાભાસં નાનાભરણભૂષિતમ્

નાનાવિલેપનાડ્ગં ચ પ્રભૂતસ્રગ્ધરં દ્વિજ।
રક્તકૌશેયવસનં નૃસિહ્મં સંસ્મરેદ્વિભુમ્

[કપિલમન્ત્રધ્યાનપ્રકારઃ] 13-23
ઉદયાદિત્યસઙ્કાશં પિઙ્ગલશ્મશ્રુલોચનમ્।
ચતુર્ભુજમુદારાઙ્ગં પદ્માદ્યૈરુપશોભિતમ્

સિતવસ્ત્રોત્તરીયં ચ મુક્તાભરણભૂષિતમ્।
સિતમાલ્યધરં ધ્યાયેત્કાપિલં મન્ત્રનાયકમ્

[વારાહધ્યાનપ્રકારઃ] 13-24
રાજાશ્મરાશિવર્ણાભં પીતાભરણભૂષિતમ્।
મહાદ્યુતિધરં ધ્યાયેચ્ચતુર્હસ્તં ચ નારદ

પ્રાગ્વલ્લાઞ્છનસઙ્ઘેન કમલાદ્યેન મણ્ડિત્।
(2)વરાહમન્ત્રનાથં ચ મધુપિઙ્ગળલોચનમ્

(2. વારાહં અ.)
ચલદ્વિદ્યુદ્‌ભુવં રૌદ્રં જ્વાલાશ્મશ્રુસટં(3) સ્મરેત્।
બાલચન્દ્રાગ્રતુલ્યેન યુક્તં દંષ્ટ્રાદ્વયેન તુ

(3. જેટં ય્)
પદ્માસનોપવિષ્ટાસ્ચ ચિન્તયન્તઃ સ્વકારણમ્।
સમ્મુખાઃ (4)કર્ણિકાધઃસ્થાઃ સ્મર્તવ્યાઃ સર્વદા મુને

(4. કાસ્તસ્ય ય્.)
[કૌસ્તુભાદિધ્યાનપ્રકારઃ] 13-25
કૌસ્તુભં દ્વિભુજં ધ્યાયેત્સહસ્રાર્કસમપ્રભમ્।
નાનાવર્ણધરાં દેવીં વનમાલાં તથૈવ ચ

કાન્તાં કમલપત્રાક્ષીં પ્રૌઢસ્ત્રીસદૃશીં દ્વિજ।
પુણ્ડરીકપ્રબં પદ્મં શઙ્ખં કુન્દેન્દુસન્નિભમ્

રાજોપલપ્રભં ચક્રં હેમાભાં સંસ્મરેદ્ગદામ્।
દ્વિરષ્ટવર્ષવત્કાન્તાં કુમારીં નવયૌવનામ્

[ગરુડધ્યાનપ્રકારઃ] 13-26
રક્તતુણ્ડં મહાપ્રાણં ભીમભુકુટિલોચનમ્।
દ્રવચ્ચામીકરાકારં પક્ષ્મણ્ડલમણ્ડિતમ્

સંસ્મરેદ્ગરુડં વિપ્ર ગૃધ્રવક્રં પૃથૂદરમ્।
[પાશાઙ્કુશયોર્ધ્યાનપ્રકારઃ] 13-27
નવદૂર્વાઙ્કુરશ્યામં પાશેશં પન્નગાનનમ્

સંસ્મરેદઙ્કુશં કૃષ્ણં દીર્ઘનાસં ભયાનકમ્।
સ્વમુદ્રાલઙ્કૃતાઃ સર્વે દ્વિભુજાશ્ચારુકુણ્ટલાઃ

ધ્યાતવ્યાઃ પુરુષાકારાઃ સ્વપ્રભાભિર્વિરાજિતાઃ।
એતલ્લાઞ્છનમન્ત્રાણાં ધ્યાનમુક્તં મયા મુને

[સત્યાદિપઞ્ચકધ્યાનપ્રકારાઃ] 13-28
સત્યાદીનામથ ધ્યાનં સમાસાદવધારય।
દ્વિભુજં સંસ્મરેત્સત્યં સિતમિન્દુશતાકૃતિમ્

વરદાભયહસ્તં ચ ધ્યાનોન્મીલિતલોચનમ્।
સિતકૌશેયવસનં મુક્તાદામાદ્યલતઙ્કૃમ્

સિતચન્દનલિપ્તાઙ્ગં સિતપુષ્પવિભૂષિતમ્।
ઊર્ધ્વસ્થં મન્ત્રનાથસ્ય બ્રહ્મપુ(પ )ત્રસ્થિતં સ્મરેત્

પદ્માસનેનોપવિષ્ટં પ્રસન્નવદનં દ્વિજ।
એવં વિધં તતો ધ્યાયેદ્વાસુદેવં ચતુર્ભુજમ્

શઙ્ખપદ્મધરં ચૈવ વરદાભયદં વિભુમ્।
પ્રશાન્તહુતભૂગ્રૂપં ન સિતં નાતિચારુણમ્

ધ્યાયેત્સઙ્કર્ષણં દેવં પ્રદ્યુમ્નં સંસ્મરેત્તતઃ।
પીતચમ્પકવર્ણાભં કમલાયતલોચનમ્

શરદ્ગગનસઙ્કાશમનિરુદ્ધં સ્મરેત્તતઃ।
વાસુદેવસમાઃ સર્વે ભુજા(1)ભરણલાઞ્છનૈઃ

(1. ભૂષણ ય્.)
ઉપવિષ્ટાસ્તથૈવેતે બ્રહ્મરન્ધ્રામ્બુજેષુ ચ।
[સપ્તાક્ષરમન્ત્રધ્યાનપ્રકારઃ] 13-29
સુશુદ્ધસ્ફટિકપ્રખ્યં નીરૂપમિવ (મપિ )રૂપિણમ્

સર્વાકારધરં ચૈવ સર્વાકારવિવર્જિતમ્।
સર્વતઃ પાણિપાદં ચ સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્

પ્રસન્નરશ્મિજાલેન સ્ફટિકામલરૂપિણા।
સ્વદેહનિસ્સૃતેનૈવ ભાસિતં પરિતઃ પ્રભુમ્ ॥ 167 ।
પ્રતિબિમ્બતિ વૈ યસ્મિન્મન્ત્રચક્રં યથાસ્થિતમ્।
ધ્યાયેત્સપ્તાક્ષરં મન્ત્રં ભોગસ્થાનગતં મુને

એવં ધ્યાત્વા સમભ્યર્ચ્ય યથાન્યાસક્રમેણ ચ।
[ઘ્યાનાનાનન્તરં ન્યાસક્રમેણ મન્ત્રગણસ્ય બાહ્યયાગપ્રકારઃ] 13-30
અર્ઘૈઃ પાદ્યૈસ્તથા પુષ્પૈઃ સુગન્ધૈરનુલેપનૈઃ

શાલિપૂર્ણોત્થિતાગારપૃષ્ઠસંસ્થૈરનેકશઃ।
સુગન્ધઘૃતદીપૈશ્ચ પુષ્પાલમ્બનચર્ચિતૈઃ

મહામોદૈશ્શુભોદ્દીપૈરચ્છિન્નૈર્ગુગ્ગુલાન્વિતૈઃ।
ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈસ્તથા લેહ્યૈઃ પેયૈરન્યૈરનેકધા

મધુપર્કૈશ્ચ માત્રાભિઃ ફલમૂલૈરનેકશઃ।
પાયસૈર્વિવિધૈર્દિવ્યૈઃ મોદકૈઃ કૃસરાદિભિઃ

સુસંસ્કૃતૈશ્ચ બહુભિર્મધ્વાજ્યાદિપરિપ્લુતૈઃ।
એકૈકસ્મિંસ્તુ વૈ ભોગે મુદ્રાં કામદુઘાં પુરા

સમન્ત્રાં પૂર્વવદ્ધ્યાયેત્પ્રોક્ષયેર્દર્ઘ્યવારિણા।
દત્વા પુષ્પાર્ઘ્યમુપરિ સંસ્પૃશેદ્વિષ્ણુપાણિના

નિવેદયેત્તતો વિપ્ર શિરસાઽવનતેન ચ।
યત્કિંઞ્ચન્માનસે યાગે પુરા પ્રોક્તં મયા ચતે

તત્સર્વં દેવદેવસ્ય બહુમૂર્તં નિવેદયેત્।
અસન્નિધિશ્ચ યો ભોગો હ્યઙ્ગભાવમનુવ્રજેત્

તત્તદ્ધ્યાત્વા તુ મનસા ભક્ત્યા વિષ્ણોર્નિવેદયેત્।
યથાનુક્રમતો હ્યેવં સર્વમન્ત્રગણં મુને

ઇષ્ટ્વા પૂર્વં વિધાનેન ભૂયઃ સંપૂજ્ય કેશવમ્।
[પુષ્પાઞ્જલિપ્રકારઃ] 13-31
મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય પુષ્પૈરાપૂર્ય ચાઞ્જલિમ્

તન્મદ્યે પરમાત્માનં મન્ત્રં માણિક્યદીધિતિમ્।
સમસ્તમન્ત્રસંલીનં ધ્યાયેદુદ્ધારયોગતઃ

પૂરકાદિવિભાગેન શબ્દેનાતિપ્લુતાત્મના।
યાવચ્છબ્દાવસાનસ્થો વ્યજ્યતેઽસાવનેકધા

તન્ત્રીશબ્દાત્મના વિપ્ર તતો ભાસાત્મના તુ વૈ।
હ્લાદાત્મના ચ તદનુ આનન્દવિભવાત્મના

તસ્માત્સર્વપદાતીતઃ સર્વત્ર વિભવાત્મના।
સચ્ચિદ્ધનોર્મિનિર્મુક્તશાન્તબોધાન્તરાત્મના

એવં ષડૂર્મિનિર્મુક્તં વિકલ્પાતીતગોચરમ્।
અવગાહ્ય ક્રમેણાથ પુનરેત્ય પદાત્પદમ્

ઘ્યાત્વા મન્ત્રં સહસ્ત્રાંશું સહસ્રકરજામૃતમ્।
રેચકેન વિનિક્ષિપ્ય દેવદેવસ્ય મૂર્ધનિ

તતોઽછિન્નં કરે કૃત્વા ધૂપપાત્રં તુ દક્ષિણે।
[ધૂપપાત્રવિધિઃ] 13-32
પદ્મચક્રાઙ્કિતં દિવ્યમાધારં કઞ્જરૂપિણમ્

એકનાળં ચ કર્તવ્યં (કુર્વીત ) શેષં સપ્તફણં વિભુમ્।
બદ્ધાઞ્જલિપુટં નિત્યં ધ્યાયન્તં કારણં પરમ્

ચક્રલાઙ્ગલહસ્તં ચ પદ્માસનગતં વિભુમ્।
કર્તવ્યં (કુર્વીત ) ધૂપઘર્ત્તારં કિઙ્કિણીજાલશોભિતમ્

ચક્રં તચ્ચક્રહૃદયં પદ્મં હૃત્કોટરં વિદુઃ।
ચક્રે યા યા (યે યે ) અરાખ્યા (સ્સ્યુ )સ્તા નાડ્યો વૈ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

કિઙ્કિણ્યો યાઃ સ્મૃતા વિપ્ર જ્ઞેયાસ્તાઃ સૂક્ષ્મનાડયઃ।
યાસાં વૈ મધ્યમા શક્તિર્ભુજઙ્ગકુટિલોપમ્

ધૂમધૂસરવર્ણાભા અણ્ડં ભિત્વા વિનિર્ગતા।
કાલાગ્નિહૃદયોત્થા સા સત્યાન્તે તુ લયં ગતા

તયા સંબોધિતો હ્યાત્મા મન્ત્રમૂર્તિધરઃ પ્રભુઃ।
સન્નિધૌ ભવતિ, ક્ષિપ્રમન્યુચ્છિન્નં દહેત્તથા

[ધૂપપાત્રમન્ત્રવિધાનમ્] 13-33
મન્ત્રેણાનેન વિપ્રર્ષે તન્મન્ત્રમવધારય।
ઓઙ્કારં પૂર્વમુદ્ધૃત્ય પરમાત્મા તતઃ પુનઃ

વ્યોમાનન્દેન સંયુક્તમનન્તાય પદં તતઃ।
કાલાગ્નિરૂપાય પદં જગદ્ધૂમપદં તથા

સુગન્ધિને પદં કુર્યાત્સર્વગન્ધવહાય ચ।
નમઃ સ્વાહાસમાયુક્તમેકત્રિંશાક્ષરં પરમ્

મન્ત્રં દ્વિજ સમાખ્યાતં ધૂપપાત્રસ્ય નારદ।
મુદ્રાદ્યાનસમાયુક્તં (ક્તાં) સર્વસિદ્ધિકરં (રીં)પરમ્ (રામ્)

પૂજિતાં ધૂપિતાં લિપ્તાં મન્ત્રવિનય્સ્તવિગ્રહામ્।
એકીકૃત્ય સ્વશબ્દેન હૃદ્ગતેનાન્તરાત્મના

[ઘણ્ટાચાલનવિધાનમ્] 13-34
સઞ્ચાલયેત્તતસ્સમ્યક્સશબ્દાં ચક્રચિન્હિતામ્।
ત્રૈલોક્યદ્રાવિણીં ઘણ્ટાં સર્વદુ(1)ષ્ટનિબર્હિણીમ્

[ઘણ્ટાનાદપ્રભાવવર્ણનમ્] 13-35
એષા દૂતી હિ મન્ત્રાણાં સુપ્તાનાં ચ પ્રબોધિની।
વારણી સર્વવિઘ્નાનાં સર્વમન્ત્રપ્રસાદિની

[મન્ત્રશબ્દનિરુક્તિઃ] 13-36
પ્રણવાન્તે ધ્વનિર્હ્યેષ શબ્દશક્તૌ લયં ગતઃ।
વર્ણદેહાઃ સ્મૃતા મન્ત્રા મન્ત્રદેહાશ્ચ દેવતાઃ

ઘણ્ટાસ્તનિતમૂલાસ્તે પ્રબુદ્ધાઃ કર્મસિદ્ધિદાઃ।
પરશબ્દોત્થિતા શક્તિર્ઘણ્ટાસ્તનિતરૂપિણી

વર્ણત્વં સમનુપ્રાપ્તા તૈર્વર્ણૈર્મુનિસત્તમ।
મન્ત્રાણાં કલ્પનાદેહા નાનાકારાઃ સહસ્રશઃ

સ્વેચ્છયા ત્વનયા શક્ત્યા સામર્થ્યાત્સ્વાત્મનસ્સ્વયમ્।
અનુગ્રહાર્થમિહ હિ ભક્તાનાં ભાવિતાત્મનામ્

મનનાન્મુનિશાર્દૂલ ત્રાણં કુર્વન્તિ વૈ તતઃ।
દદતે પદમાત્મીયં તસ્માન્મન્ત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

અનભિવ્યક્તશદ્બાસ્તે નિરાકારાસ્તથૈવ ચ।
ઘણ્ટાયાં ચાલ્યમાનાયાં નિર્યાન્તિ ચ સહસ્રશઃ

[આવાહનાદ્યુપચારેષુ ઘણ્ટાચાલનસ્ય કર્તવ્યતા] 13-37
અત એવ મુનિશ્રેષ્ઠ મન્ત્રમાતા પ્રકીર્તિતા।
એષા ઘણ્ટાભિધા શક્તિર્વાગીશી ચ સર્સ્વતી

વાચિ મન્ત્રાઃ સ્થિતાસ્સર્વે વાચ્યા મન્ત્રે પ્રતિષ્ઠિતા।
મન્ત્રરૂપાત્મકં વિશ્વં સ બાહ્યાભ્યન્તરં તતઃ

વણ્ટાશબ્દગતં સર્વં તસ્માત્તાં ચાલયેત્પુરા।
આવાહનેઽર્ઘ્યે ધૂપે ચ દીપે નૈવેદ્યજોષણે

નિત્યમેવ પ્રયુઞ્જીત સમ્યઙ્મન્ત્રાર્થસિદ્ધયે।
[પૂજાકાલાદન્યત્ર ઘણ્ટાચાલનપ્રતિષેધઃ] 13-38
પૂજાકાલં વિનાઽન્યત્ર હિતં નાસ્યાઃ પ્રચાલનમ્

નાનયા તુ વિના કાર્યં પૂજનં સિદ્ધિમિચ્છતા।
યસ્માત્તસ્માત્પરં મન્ત્રમેતદીયમિદં શૃણુ

[ઘણ્ટામન્ત્રનિરૂપણમ્] 13-39
આદાય પ્રણવં પૂર્વમનન્તેશં તતઃ પરમ્।
તચ્ચાનલેન સંભિન્નમૂર્ધ્વાધો મુનિસત્તમ

ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદેનાથ લાઞ્છયેત્પઞ્ચબિન્દુના।
દદ્યાદસ્યાવસાને તુ જગદ્ધ્વનિપદં તતઃ

મન્ત્રામાત્રે પદં ચાન્યત્સ્વાહાક્ષરસમન્વિતમ્।
તદન્તે પરમાત્માનં પ્રજ્ઞાધારોપરિ સ્થિતમ્

ભૂધરેણ યુતં મૂર્ધ્ના ભૂધરોપરિ વિન્યસેત્।
વિશ્વાપ્યાયકરાન્તસ્થં ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદં મુને

ત્રયોદશાક્ષરો મન્ત્રો ઘણ્ટાખ્યસ્સર્વસિદ્ધિકૃત્।
વિન્યાસકાલે યસ્યા વૈ પ્લુતમુચ્ચારયેત્તતઃ

[ઘણ્ટાધ્યાનપ્રકારઃ] 13-40
ધ્યાનયુક્તં દ્વિજશ્રેષ્ઠ તદ્ધ્યાનમવધારય।
અધોમુખં તુ બ્રહ્માણ્ડં ધ્યાયેજ્જનરવાકુલમ્

સનાળં ચ તદૂર્ધ્વે તુ પદ્મમષ્ટદળં તથા।
પ્રકીર્ણપત્રં સુસિતં (ત) કેસરાળં (ળિં) સુકર્ણિકમ્

તન્મધ્યે ચિન્તયેદ્દેવીં વર્ગાષ્ટક ભુજાન્વિતામ્।
મુખ્યહસ્તચતુષ્કે તુ લાઞ્છનં કમલાદિકમ્

કમલં ચ તતઃ શઙ્ખં પાશં ચૈવાઙ્કુશં ક્રમાત્।
સ્ફટિકં ચાક્ષસૂત્રં ચ તથા વિજ્ઞાનપુસ્તકમ્

અભયં વરદં ચૈવ હસ્તદ્વિદ્વિતયે પરે।
પદ્માસને ચોપવિષ્ઠાં પદ્મપત્રાયતેક્ષણામ્

પદ્મગર્ભપ્રતીકાશાં પદ્માલાવિભૂષિતામ્।
વિદ્યાભરણસંછન્નાં પીતવસ્ત્રવિવેષ્ટિતામ્

દર્શયેદ્દેવદેવસ્ય મુદ્રાં નારાયણાત્મનઃ।
[લક્ષ્મ્યાદિમન્ત્રાણામભ્યર્ચનમ્] 13-41
લક્ષ્મ્યાદીનાં તતો ભક્ત્યા મન્ત્રાણાંચ મહામુને

ભૂયોઽર્ઘ્યપુષ્પગન્ધેન ધૂપાન્તેન સમર્ચયેત્।
[અથ સ્તુતિઃ] 13-42
તતઃ સ્તુવીત દેવેશં સ્તોત્રેણાનેન નારદ

સમ્યક્પ્રણવપૂર્વેણ નમોઽન્તેન તુ વૈ ત્રિધા।
જિતન્તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્તે વિશ્વભાવન

નમસ્તેઽસ્તુ હૃષીકેશ મહાપુરુષપૂર્વજ।
[મધુપર્કાદિસમર્પણપ્રકારઃ] 13-43
જપન્વૈ દધિસંપૂર્ણં મધુના સર્પિષાઽન્વિતમ્

પાત્રં કરતલે કૃત્વા તન્મધ્યસ્થં પ્રભું સ્મરેત્।
મૂલમન્ત્રેણ તદ્વસ્તુ સ્વરૂપાદુદિતેન ચ

લસત્પીયૂષકલ્લોલસત્તરઙ્ગેણ નારદ।
તન્નિવેદ્ય પુનર્ભક્ત્યા ભૂયઃ પુષ્પાઞ્જલિં ક્ષિપેત્

તતો નિવેદયેદ્વિષ્ણોર્હિરણ્યકટકાદિકમ્।
અનન્તરં નિમિત્તાર્થં તામ્બુલં તદનન્તરમ્

પ્રક્ષાલ્ય ગન્ધતોયેન અર્ઘ્યપાત્રોદ્ધૃતેન વૈ।
પાણિયુગ્મં યથા વૈ સ્યાત્સાર્ધમત્યન્તનિર્મલમ્

નૈવેદ્યધૂપપાત્રાદ્યૈઃ પાત્રૈશ્ચ નિર્મલીકૃતમ્।
કૃત્વા તદ્ગન્ધદિગ્ધૌ દૌ અર્ઘ્યેણાર્ચ્ય પરસ્પરમ્

તન્નિવેદ્ય વિભોઃ પશ્ચાદ્વાક્કર્મમનસાઽન્વિતઃ।
[બાહ્યયાગપરિસમાપનક્રમઃ] 13-44
પુણ્ડરીકાક્ષ વિશ્વાત્મન્મન્ત્રમૂર્તે જનાર્દન

ગૃહાણેદં જગન્નાથ મમ દીનસ્ય શાશ્વત।
ઇત્યુક્ત્વા સોદકં પુષ્પં કૃત્વા દક્ષિણપાણિગમ્

અગ્રતો નિક્ષિપેદ્વિષ્ણોર્મૂલમન્ત્રેણ નારદ।
ભાવયેચ્ચ તતસ્સમ્યક્સ્ફુરન્તીં તારકાવલીમ્

પ્રવિષ્ટાં ભવગદ્વક્રે વક્રાન્તાદ્ધૃદ્ગતાં પુનઃ।
હૃદયાદ્દ્વિજશાર્દૂલ સંહારાખ્યક્રમેણ તુ

પૂર્વવદ્બ્રહ્મરન્ધ્રેણ પરેણ સહ યોજયેત્।
ભગવન્તં તતો નત્ત્વા અષ્ટાંગેન તુ ભક્તિતઃ

સમુત્થાયાસનાત્તસ્મિન્નર્ઘ્યપુષ્પે વિનિક્ષિપેત્।
યસ્માત્તત્ક્ષણમન્ત્રં() તુન શૂન્યં સંપરિત્યજેત્

અજ્ઞાનાત્‌જ્ઞાનતો વાઽપિ યાતમૂનાધિકં ચ યત્।
દાસસ્ય મમ દીનસ્ય ક્ષન્તવ્યં લોકલોચન

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે જયાખ્યંસહિતાયાં બાહ્યયાગાખ્યાનં નામ ત્રયોદશઃ પટલઃ॥
* * * * *