જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 12

પટલઃ - 12
અથ માનસયાગાખ્યાનં નામ દ્વાદશઃ પટલઃ। 12-1
શ્રીભગવાન્ ---
એવં વિષ્ણુમયો ભૂત્વા સ્વાત્મના સાધકઃ પુરા।
માનસેન તુ યાગેન તતો વિષ્ણું સમર્ચયતે

[માનસયાગોપક્રમે અવયવવિભાગશઃ સ્થાનભેદેન આધારશક્ત્યાદિપદ્માન્તાનાં ષણ્ણાં કલ્પનાપ્રકારઃ] 12-2
નાભિમેઢ્રાન્તરે ધ્યાયેચ્છક્તિં ચાધારરૂપિણીમ્।
કાલાગ્નિં ચ તદૂર્ધ્વે તુ અનન્તં તસ્ય ચોપરિ

તદૂર્ધ્વે વસુધાં દેવીં ચતુર્ભિઃ પૂરિતાં સ્મરન્।
કન્દાન્નાભ્યવસાનાચ્ચ ચતુર્દ્ધા ભાજિતૈઃ પદૈઃ

નાભૌ ક્ષીરાર્ણવં ધ્યાત્વા તતઃ પદ્મં સમુત્થિતમ્।
સહસ્રદળપર્યન્તં સહસ્રકિરણાવૃતમ્

[પદ્મસ્યોપરિપીઠકલ્પનમ્] 12-3
સહસ્રરશ્મિસઙ્કાશં તત્પૃષ્ઠે ચાસનં ન્યસેત્।
[તસ્ય પીઠસ્ય ધર્માદિષોડશપાદપરિકલ્પનાપ્રકારઃ] 12-4
ધર્મં જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચ ચતુર્થકમ્

અવતાર્ય સ્વમન્ત્રેણ આગ્નેયાદિચતુષ્ટયે।
ચતુષ્કમેતદ્વિન્યસ્ય યાવદીશાનગોચરમ્

પીઠપાદચતુષ્કે તુ સિતાસ્સિહ્માનના અમી।
શરીરાત્પુરુષાકારાઃ પરોત્સાહસમન્વિતાઃ

તત્પૂર્વદિગ્વિબાગાદિ યાવદુત્તરગોચરમ્।
ન્યસ્યાધર્મં તથાઽજ્ઞાનમવૈરાગ્યમનૈશ્વરમ્

પુરુષાકૃતયસ્ત્વેતે બન્ધૂકકુસુમોજ્વલાઃ।
પ્રાગીશાનદિગન્તે તુ પ્રાગાગ્નેયદિગન્તરે

યાતુવારુણમધ્યે તુ વાયવ્યવરુણાન્તરે।
ઋગ્વેદાદ્યં ચતુષ્કં તુ પીતં હયનરાકૃતિમ્

ઈશાનસોમદિગ્મધ્યે અન્તકાગ્નિદિગન્તરે।
યામ્યરાક્ષસમધ્યે તુ સૌમ્યસામીરણાન્તરે

કૃતાદ્યં યુગસઙ્ઘં ચ કૃષ્ણં વૃષનરાકૃતિમ્।
સર્વે ચતુર્ભુજાસ્ત્વેતે દ્વાભ્યાં સન્ધારયન્તિ ચ

પીઠમઞ્જલિના દ્વાભ્યાં પ્રણમન્તિ જગત્પ્રભુમ્।
[ધર્માદિપીઠસ્યોપરિ અવયવવિભાગશઃ સ્થાનભેદેન સિતકમલસૂર્યેન્દ્વગ્નિપક્ષિરાજાન્તાસનપઞ્ચકસ્યોપર્યુપરિ પરિકલ્પનપ્રકારઃ] 12-5
એષામુપરિ વિન્યસ્ય સિતપદ્માદિતસ્ત્રયમ્

પ્રાગુક્તૈસ્સ્વોદિતૈર્મન્ત્રૈરુપર્યુપરિ નારદ।
તત્પૃષ્ઠે પક્ષિરાજં ચ વરાહં (1)તૂભયં ન્યસેત્

(1. તુ હયં અ.)
આનાભિ હૃદયાન્તં ચ પઞ્ચધા સુસમૈઃ પદૈઃ।
વિકલ્પ્ય ભાવયેદ્વ્યાપ્તિમસ્ય મન્ત્રાસનસ્ય ચ

[આધારશક્તિપ્રભૃતિ પક્ષિરાજાન્તેષ્વેકાદશપદેષુ ભૂતપઞ્ચકપ્રભૃતીશ્વરપર્યન્તાનાં તત્ત્વાનાં ક્રમાદ્‌વ્યાપ્તિઃ] 12-6
આધારશક્તેરારભ્યં યાવન્માન્ત્રં પરં પદમ્।
ભૂતાન્યાધારાશક્તૌ તુ તન્માત્રાઃ કાલપાવકે

વાગાદિકં તથૈવાક્ષમનન્તં વ્યાપ્ય સંસ્થિતમ્।
શ્રોત્રાદિકં ધરણ્યાં ચ મનઃ ક્ષીરાર્ણવે દ્વિજ

અનન્તદળપહ્ને તુ અહઙ્કારસ્સમાશ્રિતઃ।
દ્વિરષ્ટકં ચ ધર્માદ્યમધિષ્ઠાય ચ ધીસ્સ્થિતા

તદૂર્ધ્વપદ્મે પ્રકૃતિર્ગુણસામ્યાઽવિભાગિની।
(2)ધામત્રયાશ્રિતઃ કાલો ભાવાખ્યે પુરુષઃ સ્થિતઃ

(2. સી ચ્ લ્.)
ગરુડશ્ચેશ્વરેણૈવ પ્રભુત્વેન ત્વધિષ્ઠિતઃ।
એકાદશપદં હ્યેવં મન્ત્રમૂર્તૌ જનાર્દને

આસીનં ચ શરીરસ્થમવિભક્તં વિભક્તિમત્।
[વિષ્ણોર્ધ્યાનોપક્રમઃ] 12-7
વિષ્ણું વિશ્વાત્મકં દેવમીશ્વરાધારવિગ્રહમ્

સ્વસ્થાનાચ્ચ સમાયાન્તં પ્રાક્પ્રવાહેણ ભાવયેત્।
[પ્રથમં મન્ત્રાત્પરતરસ્વરૂપસ્ય ભાવનમ્]
મરીચિચક્રપર્યન્તં મન્ત્રાત્પરતરસ્થિતિમ્

પરસૂક્ષ્મવિબાગેન તતો મન્ત્રાત્મના સ્મરેત્।
[પરસૂક્ષ્મોભયાત્મનાઽવસ્થિતસ્ય મન્ત્રાત્મસ્વરૂપસ્ય ભાવનમ્]
પરં જ્યોતિર્મયં રૂપમાહ્લાદાનન્દલક્ષણમ્

સૂક્ષ્મં ચિચ્છક્તિલક્ષં તુ લિઙ્ગમાત્રં પ્રકાશવત્।
[સ્થૂલસ્વરૂપસ્ય સ્મરણમ્]
તતઃ સ્થૂલવપુર્ધ્યેયો નાનારૂપવિભાગશઃ

[પરસૂક્ષ્માત્મનાઽવસ્થિતસ્ય મન્ત્રમૂર્તેવિષ્ણોરૈશ્વર્યમ્] 12-8
વાલાગ્રશતભાગશ્ચ પ્રધાનપુરુષેશ્વરઃ।
ગુણભોક્તા ગુણાધારો ગુણવાન્નિર્ગુણસ્તથા

દેહેશ્વરસ્સવિખ્યાતસ્સર્વદેવમયઃ પ્રભુઃ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષસ્સર્વદેહેષુ તિષ્ઠિતિ

મણિર્યથા વિભાગેન નીલપીતાદિભિર્યુતઃ।
રૂપભેદમવાપ્નોતિ ધ્યાનભેદાત્તથા વિભુઃ

બ્રહ્માહ્યયં તથા રુદ્રશ્ચન્દ્રસૂયૌં પ્રજાપતિઃ।
પરમાત્મસમુદ્ભૂતમન્ત્રાજ્જાતાસ્તદાત્મકાઃ

[લક્ષ્મ્યાદિભિઃ સહૈવપૂજ્યત્વમ્] 12-9
બુદ્ધિસ્સન્તારિકા યા વૈ પરે તદ્ધર્મધર્મિણી।
તત્‌જ્ઞા વા (સા )પ્રાગ્વિભાગેન પ્રભા ચન્દ્રમસો યથા

અવસ્થિતા ચતુર્ધા વૈ શક્તિત્વેન જગદ્ગુરોઃ।
જ્ઞાનક્રિયાસ્વરૂપેણ ઈશિત્વાનુગ્રહાત્મના

પઞ્ચૈવ બુદ્ધિપૂર્વાસ્તાઃ પ્રાગુક્તાસુ ચ શક્તિષુ।
વિકારત્વેન વર્તન્તે આસામપિ ચ નારદ

બુદ્ધિં વિના ચતસૄણાં વિકૃતિશ્ચાપિ નશ્વરી।
વ્યવસ્થિતાશ્ચતુર્ધા યા લક્ષ્મ્યાદ્યા દેવતાસ્તુ તાઃ

તાભિસ્સહ સદા પૂજ્યસ્સાઙ્ગો હૃત્પદ્મકોટરે।
[પરમાત્મનઃ શક્તિભૂતાનાં લક્ષ્મ્યાદીનાં ધર્મજ્ઞાનાદિવિકૃત્યષ્ટકમૂલપ્રકૃતિત્વમ્] 12-10
એતાસાં હિ વિકારશ્ચ શ્રેયોમાર્ગનિયામકાઃ

સદૈવ મત્પ્રપન્નાનાં જનાનાં યેઽનુરાગિણઃ।
સંસ્થિતાશ્ચ જગત્યસ્મિન્ ધર્મજ્ઞાનાદયસ્તુ તે

એતેષાં વૈ દ્વિજશ્રેષ્ઠ વિકારત્વેન સંસ્થિતમ્।
અધર્માદ્યં ચતુષ્કં તુ અશ્રેયઃ પથયોજકમ્

ગુર્વગ્નિમન્ત્રશાસ્ત્રાણાં દૂષકાદિષુ જન્તુષુ।
શેષં માયામયં સર્વં તાં માયાં વિદ્ધિ મામકીમ્

પૃથગ્રૂપં તથૈક્યં ચ આભ્યામુક્તં પુરા મયા।
[હૃત્પુણ્ડરીકમધ્યેઽવસ્થાપિતસ્ય મન્ત્રાત્મનઃ પરસ્ય ચૈતન્યજ્યોતિષો વિષ્ણોઃ પ્રભાવવિશેષઃ] 12-11
એવં પ્ર(1)કીર્તિતં (2)સઙ્ઘં મન્ત્રચક્રં પરાત્મકમ્

(1. પ્રવ ચ્લ્.)
(2. સર્વં અ.)
હૃત્પુણ્ડરીકમદ્યસ્થં ચૈતન્યજ્યોતિરવ્યયમ્।
કદમ્બગોળકાકારં વિશ્વરૂપં મણિપ્રભમ્

રત્નદીપસમાકારમચ્છિન્નપ્રસરં મહત્।
શ્રોત્રપૂર્વૈઃ ખરન્ધ્રૈશ્ચ રશ્મયસ્તસ્ય નિર્ગતાઃ

છિદ્રપૂર્ણાદ્યથા કુમ્ભાન્મહાદીપયુતાદ્ધ્વિજ।
યાતિ ભાસાં ગણો બાહ્યે શરીરાદેવમેવ હિ

મન્ત્રો રશ્મિસમૂહસ્તુ નાડીભિઃ પ્રસરેદ્બહિઃ।
[સ્થૈર્યાદીનાં પૃથિવ્યાદિગુણઆનામપિ પરમાત્મૈકાશ્રયત્વમ્] 12-12
અપ્રત્યક્ષસ્સદાઽક્ષાણાં મન્ત્રાત્માઽયમપિ દ્વિજ

તથાઽપ્યનેન ન્યાયેન પ્રત્યક્ષમુપલ(3)ક્ષ્યતે।
બહિસ્થિતં યદ્ભૂતાનાં ક્ષ્માદીનાં ગુણપઞ્ચકમ્

(3. મ્ય ચ્લ્.)
તેન તચ્ચોપલબ્ધવ્યં પ્રત્યક્ષેણ પરોક્ષગમ્।
તસ્ય ભૌમો ગુણસ્થૈર્યં તદ્ગુણએન હિ સા સ્થિરા

પરસ્પરાનુભાવેન સંવૃત્તૌ તદુપારુહેત્।
આહ્લાદો યસ્તદીયોઽપિ સતોયે ચોપલભ્યતે

તોયે ગુણસ્તુ તસ્યાસ્તિ કથં સ્યાદન્યથા મુને।
સ્મૃતમાત્રેણ મન્ત્રેણ આહ્લાદો માનસો મહાન્

રૂપાત્મના પરિણતસ્સચાગ્નૌ પારમેશ્વરઃ।
યો રૂપાખ્યો ગુણશ્ચાગ્નેસ્સમન્ત્રાત્મનિ તિષ્ઠતિ

તેજો વિના યતો ધ્યાનં કુત્રચિન્નોપલભ્યતે।
સ્પર્શધર્મો હિ યો વાયોસ્સ તદીયો મહામતે

યો વાયવ્યો ગુણસ્સૂક્ષ્મસ્સ ચ (4)મન્ત્રતનૌ સ્થિતઃ।
સ ચાન્તઃકરણે ચૈવ સંહૃતે સ્યાત્તદુત્થિતઃ

(4. માન્ત્રે ચ્લ્.)
યદાકાશસ્ય શૂન્યત્વમસ્તિ તસ્માત્તદુદ્ભવઃ।
સ મન્ત્રાત્મનિ સંવિષ્ટો ગુણો હ્યસ્મિન્મહામતે

અગ્રાહ્યત્વાચ્ચ કરણૈઃ પ્રાકૃતૈર્ભાવનાં વિના।
ઇત્યેવં મન્ત્રસામર્થ્યં પુરા જ્ઞાત્વા યથાર્થતઃ

[મુદ્રામન્ત્રપૂર્વકમાવાહનમ્] 12-13
સન્નિધાનં ભવેદ્યેન પૂજાકાલે હ્યુપસ્થિતે।
મુદ્રાસમન્વિતો મન્ત્રો ય આવાહનસંજ્ઞિતઃ

પૂરકેણ દ્વિજશ્રેષ્ઠ મનસા સમુદીરયેત્।
સમાહૂય તતઃ પશ્ચાન્મૂર્તિમન્ત્રેણ ચેતસા

ધ્યાનોક્તાં કલ્પયેન્મૂર્ત્તિં તસ્ય હૃત્પદ્મમદ્યગામ્।
પરેણાધિષ્ઠિતં ધ્યાયેન્મૂલમન્ત્રં જ્વલત્પ્રભમ્

[આવાહિતસ્ય તસ્ય સંમુખીકરણમ્] 12-14
સમ્મુખીકારણં કુર્યાન્મન્ત્રમૂર્ત્તોર્દ્વિજાત્મનઃ।
આત્મમન્ત્રાદિતો ભૂયો મન્ત્રૈસ્સર્વૈશ્ચ પૂર્વવત્

કરન્યાસં વિના દેહે ન્યાસં તસ્ય ચ સંસ્મરેત્।
પુષ્મમર્ઘ્યં તથા ધૂપં દીપં માલ્યં વિલેપનમ્

ચેતસા સાદરેણૈવ પાદ્યપૂર્વં ચ ભક્તિતઃ।
પ્રણામમથ ચાષ્ટાઙ્ગં જયશબ્દાંશ્ચ માનસાન્

કુત્વા ભગવતે બ્રહ્મમુદ્રાં વૈ સંપ્રદર્શયેત્।
સ્વાગતં તવ દેવેશ સન્નિધિં ભજ મેઽચ્યુત

ગૃહાણ માનસીં પૂજાં યથાર્થપરિભાવિતામ્।
જ્ઞાત્વા તુ સુપ્રસન્નં તં પ્રસાદાભિમુખં (1)પ્રભુમ્

(1. વિ અ.)
[અથ વિસ્તરેણ માનસયાગારમ્ભઃ] 12-15
વિસ્તરેણ દ્વિજશ્રેષ્ઠ માનસં યાગમારભેત્।
સઙ્કલ્પજનિતૈર્દ્રવ્યૈઃ પવિત્રૈરક્ષયૈઃ શુભૈઃ

સર્વકામપ્રદં દેવં મન્ત્રમૂર્ત્તિધરં યજેત્।
અભ્યઙ્ગોદ્વર્તને પૂર્વં સ્નાનં ચાથ વિલેપનમ્

વસ્ત્રપૂર્વાણિ માલ્યાનિ સુગન્ધાનિ નિવેદ્ય ચ।
હારકેયૂરકટકૈર્મકુટૈર્ભૂષિતં સ્મરેત્

ચિત્રેણ કટિસૂત્રેણ હેમરત્નમયેન ચ।
માણિક્યરચિતૈશ્શુદ્ધૈર્મુક્તાહારૈશ્ચ ભૂષયેત્

સંપૂર્ણેન્દુસમાનં ચ હેમદણ્ડસમન્વિતમ્।
છત્રં નિવેદયેદ્વિષ્ણોર્માયૂરં વ્યજનં શુભમ્

કર્પૂરચૂર્ણસંમિશ્રં સુગન્ધિ મધુરં બહુ।
ધૂપં ભગવતે દત્વા દીપમાલાં ઘૃતેન ચ

મધુસર્પિઃપ્લુતં ચાથ મધુપર્કં નિવેદ્ય ચ।
પશું ચ વિવિધં મૂર્તં પાવનં શકુનિં તથા

ઔષધીશ્શાલિદૂર્વાં ચ સત્ફલાઢ્યં વનસ્પતિમ્।
મૂર્તં નિવેદયેત્પૂર્વમિદમન્નં ચતુર્વિધમ્

નૈવેદ્યં વિવિધં શુદ્ધં ભક્ષ્યભોજ્યાન્યનેકશઃ।
હૃદ્યાનિ ફલમૂલાનિ ષડ્‌ઋતુપ્રભવાનિ ચ

ષડ્રસાનિ ચ ચિત્રાણિ પાનાન્યથ નિવેદ્ય ચ।
સર્વાણ્યાત્મોપભોગ્યાનિ ભક્તિશ્રદ્ધાવશાદ્દ્વિજ

પ્રાગ્દિક્ષ્વપ્યવિરુદ્ધાનિ દેવાય વિનિવેદયેત્।
તન્ત્રીવાદ્યાન્યનેકાનિ નૃત્તગેયાન્વિતાનિ ચ

ભેરીપટહયોષાદિસ્તુતિપાઠાન્વિતાનિ ચ।
ચિન્તયેદ્દેવદેવસ્ય લોકત્રયગતાનિ ચ

કિઙ્કિણીજાલયુક્તેન ચામરેણોપવીજ્ય ચ।
વિતાનકં પતાકાશ્ચ ધ્વજાનિ વિવિધાનિ ચ

વિનિવેદ્ય વિભોર્ભક્ત્યા પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના।
ગજાશ્વધેનુયાનાનિ સુવસ્ત્રાલઙ્કૃતાનિ ચ

નિવેદ્ય ચાન્તરા તાનિ ગ્રાહયન્તં સ્મરેત્તતઃ।
આત્માનં સસુતાન્દારાંસ્તસ્મૈ ચ નમસા યુતાન્

નિવેદ્ય પ્રણતો મૂર્ધ્ના આનન્દાશ્રુસમન્વિતઃ।
કામધેનુમયીં મુદ્રાં મનસા મન્ત્રસંયુતામ્

બધ્વા સંચિન્તયેદ્વિષ્ણોસ્સર્વકામપ્રપૂરણીમ્।
હૃદ્દ્યોમપુષ્કરાગ્રસ્થં દેવમિષ્ટ્વા જગદ્ગુરુમ્

સમસ્તમન્ત્રદેહં તુ સકળં નિષ્કલાત્મકમ્।
[લક્ષ્મ્યાદ્યઙ્ગપૂજનમ્ તત્રલયયાગાદિભેદઃ] 12-16
શક્તયશ્ચાઙ્ગષટ્‌કં ચ લાંછનં કમલાદિકમ્

ભૂષણં કૌસ્તુભાદ્યં ચ વદનાનાં તથા ત્રયમ્।
સત્યાદ્યા મૂર્તયશ્ચૈવ દેહે દેવસ્ય ભાવિતાઃ

વ્યાપય્ય ચ તથાત્વેન સ્વે સ્વે સ્થાને તથાત્મકાઃ।
તદ્દેહસંસ્થિતાસ્સર્વે પૂજનીયાઃ ક્રમેણ તુ

પરિવારં વિના મન્ત્રૈઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ પુષ્પાનુલેપનૈઃ।
લયયાગો હ્યયં વિપ્ર લક્ષ્મ્યાદિષ્વનુકીર્તિતઃ

[ભોગયાગાર્થં હૃત્પદ્મે સર્વમન્ત્રાણાં વિન્યાસક્રમઃ] 12-17
તસ્માદ્ધૃત્કર્ણિકાધારે મૂર્તૌ વા યત્ર કુત્ર ચિત્।
મૂલમન્ત્રશરીરસ્થં પરિવારં યજેત્સદા

યાગ એષ લયાખ્યસ્તુ સંક્ષિપ્તસ્સર્વસિદ્ધિદઃ।
મન્ત્રરાટ્ કર્ણિકામધ્યે લક્ષ્મ્યાદ્યાઃ કેસરાદિષુ

સાકારાઃ કેવલાસ્સર્વે યત્ર ભોગાભિધસ્સ તુ।
કેવલેન ચ યાગેન પૃથગ્ભૂતેન નારદ

પૂજનં કમલાદીનામધિકારાભિધસ્સ તુ।
સાંપ્રતં સર્વમન્ત્રાણાં ભોગયાગાર્થમેવ ચ

હૃત્પદ્મે તુ વિભાગેન વિન્યાસમવધારય।
પૂર્વભાગે વિભોર્લક્ષ્મીં કેસરસ્થાં ચ વિન્યસેત્

કીર્તિં દક્ષિણતસ્તસ્ય પૃષ્ટતસ્તુ જયાં હરેઃ।
તસ્યૈવ ચોત્તરે ભાગે માયાં કેસરગાં ન્યસેત્

વિદુક્ષ્વઙ્ગાનિ વિન્યસ્ય કેસરેષૂપરિ દ્વિજ।
પૂર્વયામ્યાન્તરે વિષ્ણોર્હૃન્મન્ત્રં વિનિવેશ્ય ચ

શિરઃપૂર્વોત્તરે દદ્યાચ્છિખાં પશ્ચિમદક્ષિણે।
પશ્ચિમોત્તરદિઙ્ભધ્યે કવચં વિન્યસેદ્વિભોઃ

અગ્રતઃ કેસરોદ્દેશે નેત્રં દિક્ષ્વસ્ત્રમેવ ચ।
દક્ષિણે મન્ત્રનાથસ્ય પદ્મપાત્રે નૃકેસરી

કપિલઃ પશ્ચિમેન્યસ્યો વરાહશ્ચોત્તરે દળે।
કૌસ્તુભં વનમાલાં ચ વિભોઃ પૂર્વદળાન્તરે

નૃસિહ્મક્રોડમન્ત્રાભ્યાં સમીપે તદ્દલદ્વયે।
પદ્મશઙ્ખૌ તુ વિન્યસ્ય ગદાચક્રે તથૈવ ચ

સમીપે રત્નમાલાં ચ ગણુડં નાતિદૂરતઃ।
પાશં ચ તત્સમીપેત્ ગદાયા નિકટોઙ્કુશસમ્

અનિરુદ્ધાદ્યુપાઙ્ગાનિ પત્રાગ્રેષુ તુ વિન્યસેત્।
સૌમ્માપ્યદક્ષિણે પૂર્વે કર્ણિકાસંસ્થિતસ્ય ચ

તદીશપત્રાદારભ્ય દલાગ્રેષુ ચતુર્ષ્વપિ।
સત્યમન્ત્રં તુ વિન્યસ્ય યાવદ્વાયુદળાવધિ

બ્રહ્મરન્ધ્રાદ્વિનિષ્ક્રાન્તે મૂલમન્ત્રસ્ય નારદ।
પ્રભાનાળે નિરાધારે પ્રચરદ્રશ્મિપલ્લવે

આનન્દકેસરાકીર્ણે મહાનન્દાખ્યકર્ણિકે।
ન્યસેત્સપ્તાક્ષરં મન્ત્રં નિષ્કળં તુ ચ કેવલમ્

યદ્વૈ તદ્ભાવભાવિત્વમેતાવત્તસ્ય પૂજનમ્।
સઙ્કલ્પજનિતૈર્ભોગૈર્વિકલ્પપદવર્તિભિઃ

કથં સ્યાત્પૂજનં તસ્ય યતસ્તેભ્યઃ સ્થિતઃ પરે।
ન્યસ્યૈવં મન્ત્રસઙ્ઘં તુ પૂર્વવત્પૂજયેત્ક્રમાત્

ધ્યાત્વૈકૈકં સ્વમન્ત્રેણ તદ્ધ્યાનમવધારય।
ભોગસ્થાને ચ મન્ત્રાણાં યત્સદા સંપ્રયોજયેત્

યત્પૂર્વં કથિતં રૂપં મન્ત્રાણાં નિષ્કળં મયા।
સકળેન બહિસ્થેન છુરિતં ભાવયેત્તત્તઃ

નિર્મલં સ્ફટિકં યદ્વદુપરાગેણ કેનચિત્।
સ્ફટિકં ચોપરાગસ્ય નાન્તરં સંવિશેદ્યથા

ઉપરાગસ્ત્વનિચ્છાતસ્સંવિશેત્સ્ફટિકાન્તરમ્।
એવં હિ સકળં રૂપં નિષ્કળેન (1)સહ સ્મરેત્

(1. બહિઃ ય્)
ભોગસ્થાનગતસ્યૈવ વિદ્ધિ તચ્ચોભયાત્મકમ્।
અધિકારપદસ્થસ્ય મન્ત્રસ્ય મુનિસત્તમ

સકળં યોજયેદ્ધ્યાનં તસ્ય હૃપ્તદ્મમદ્યગમ્।
નિરાધારસ્થિતં ધ્યાયેત્તદ્રૂપં નિષ્કળં તુ તત્

ભિન્નાત્મભ્યાં તતસ્તાભ્યામેકત્વેન સ્થિતિં પુરા।
ઇતિ ચેતસિ વૈ કૃત્વા તતસ્સંપૂજયેદ્દ્વિજ

પાદપશ્ચ યથા ભૌમૈર્ગુણૈર્દૂરતરે સ્થિતઃ।
પાદપીયૈર્ગુણૈસ્તદ્વદ્દુરે તિષ્ઠતિ મેદિની

સકલાકલમન્ત્રાભ્યામવિનાભાવ ઈદૃશઃ।
કેવલાત્સકલાદ્ધ્યાનાત્પદસિદ્ધિર્ન જાયતે

સ્વભાવનિષ્કળાન્મન્ત્રાત્તદ્વદ્દૂરે ચ સિદ્ધયઃ।
અત એવ ક્રમાદ્ધ્યાતૈઃ પૂજિતૈસ્તોષિતૈસ્તતઃ

[વિશેષપૂજનમ્] 12-18
વિશેષપૂજનં વિપ્ર કલ્પયેદચ્યુતસ્ય તુ।
સૌવર્ણપુષ્પસંપૂર્ણમઞ્જલિં સંપ્રસાર્ય ચ

મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય પ્રયત્નાત્પૂરકાદિભિઃ।
દીર્ઘઘણ્ટારવપ્રખ્યં યાવત્તત્સંભવાવધિ

સ્ફુરદ્રસ્મિચયાકીર્ણમગ્ન્યર્કેન્દુશતપ્રભમ્।
ધ્યાત્વા નારાયણં દેવમઞ્ચલૌ સન્નિરોધયેત્

તમઞ્જલિં ક્ષિપેન્મૂર્ધ્નિ તસ્મિન્વૈ મન્ત્રવિગ્રહે।
અર્ઘ્યં નિવેદયેદ્ભૂયઃ પુનઃ પુષ્પાઞ્જલિં શુભમ્

મુદ્રાં સન્દર્શ્ય મૂલાખ્યાં માનસં જપમારભેત્।
સંખ્યાહીનં યથાશક્તિ ઘણ્ઠાખ્યકરણેન ચ

ભોગસ્થાનગતાનાં ચ લક્ષ્મ્યાદીનાં ક્રમેણ ચ।
મનસા દર્શયેન્મુદ્રાં જપં કુર્યાત્સકુત્સકૃત્

સ્ત્રોત્રમન્ત્રૈઃ પવિત્રૈશ્ચ સ્તુત્વા સમ્યક્પ્રસાદયેત્।
એવં ક્રમેણ વિપ્રેન્દ્ર કૃત્વા યાગં તુ માનસમ્

[અથ માનસ હોમપ્રકારઃ] 12-19
હોમં તથાવિધં કુર્યાન્મોક્ષલક્ષ્મીપ્રદં શુભમ્।
નાભિચક્રાન્તરસ્થં તુ ધ્યાયેદ્વન્હિગ્ર(ગૃ )હં મુને

ત્રિકોણં ત્રિગુણેનૈવ અવ્યક્તેનાવૃતં પરિ।
ધ્યાનારણિં તુ નિર્મથ્ય ચિદગ્નિમવતાર્ય ચ

સુશુદ્ધં સંસ્કૃતં દીપ્તં સદૈવોર્દ્વશિખં દ્વિજ।
વાસુદેવાત્મકં યસ્માત્સ વસત્યન્તરાત્મસુ

પ્રોચ્ચરેન્મૂલમન્ત્રં તુ યાવચ્છદ્બસ્ય ગોચરમ્।
તત્રસ્થમાહરેદ્દિવ્યમાહ્લાદાજ્યામૃતં પરમ્

બ્રહ્મસર્પિઃસમુદ્રાદ્યન્નિસ્તરડ્ગાપ્તરિસ્રુતમ્।
ગૃહીત્વાઽમૃતમાર્ગેણ બ્રહ્મરન્ધ્રેણ સંવિશેત્

હૃદયાન્મધ્યમાર્ગેણ ચિન્મયેન સદીપ્તિના।
પ્રોલ્લસન્તં સ્મરેન્મન્ત્રં બ્રહ્મશક્ત્યુપબૃંહિતમ્

સ્વકારણાગ્નૌ નાભિસ્થે ય ઊર્ધ્વેન્ધનવત્સ્થિતઃ।
સ્વભાવદીપ્તબ્રહ્માગ્નૌ પરિતશ્ચોદરોજ્વલમ્

સ્મૃત્વા મન્ત્રં તુ તન્મૂર્ધ્નિ પતમાનં દ્વિજામ્બરાત્।
ચિન્તયેદમૃતંત્વાજ્યં પુરા યચ્ચાહૃતં દ્વિજ

ચિદગ્નિમેવ સન્તર્પ્ય નાભૌ મન્ત્રસ્વરૂપિણમ્।
જ્વાલાગ્રાવસ્થિતં ચૈવ ભૂયો હૃત્પઙ્કજે સ્મરેત્

પ્રોચ્ચારયંશ્ચ મન્ત્રેશં પ્લુતં ધ્યાનસમન્વિતમ્।
કૃત્વૈવમેકસન્ધાનં સ્થાનદ્વયગતસ્ય ચ

વિષ્ણોર્મન્ત્રસ્વરૂપસ્ય નાનામન્ત્રાત્મકસ્ય ચ।
સર્વં તુ સન્યસેત્પશ્ચાત્તસ્મિન્મન્ત્રકૃતં ચ યત્

તોયપુષ્પાક્ષતૈઃ પૂર્ણં ભાવયેદ્દક્ષિણં કરમ્।
તન્મધ્યે નિષ્કળં મન્ત્રં સંસ્મરેત્કિરણાકુલમ્

યાગોત્થાં ફલસંપત્તિં લક્ષ્મીરુપાં વિચિન્ત્ય ચ।
મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય પાણિમધ્યે તથા સ્મરેત્

ભૂયશ્ચ નિષ્કળં મન્ત્રં તસ્યામુપરિ ભાવયેત્।
સશીર્ષે જાનુની ભૂમૌ કૃત્વા વિષ્ણોર્નિવેદયેત્

પ્રસાદાભિમુખેનાથ તેન તચ્ચાત્મસાત્કૃતમ્।
ભાવનીયં દ્વિજશ્રેષ્ઠ પરિતુષ્ટેન ચાદરાત્

અયં યો માનસો યાગો જરાવ્યાધિભયાપહઃ।
પાપોઘસર્ગશમનો ભવાભાવકરો દ્વિજ

સતતાભ્યાસયોગેન દેહપાતાત્પ્રમોચયેત્।
યસ્ત્વેવં પરયા ભક્ત્યા સકૃદાચરતે નરઃ

ક્રમોદિતેન વિધિના તસ્ય તુષ્યામ્યહં મુને।
યાજકાનાં ચ સર્વેષાં પ્રધાનત્વેન વર્ત્તતે

તારયેત્સ્વપિતૄન્યાતાનેષ્યાંશ્ચૈવ તુ સાંપ્રતાત્।
કિં પુનર્નિત્યયુક્તો યસ્તદ્ભાવગતમાનસઃ

મન્ત્રારાધનમાર્ગસ્થશ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતઃ।
ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિસ્સ યાતિ પરમં પદમ્

જ્ઞાત્વૈવં યત્નતો નિત્યં કુર્યાદ્યાગં તુ માનસમ્।
ઇદં રહસ્યં પરમં મયોક્તં તેઽદ્ય નારદ

નાશિષ્યાણાં ચ વક્તવ્યં નાભક્તાનાં કદાચન।
અત્યન્તભવભીતાનાં ભક્તાનાં ભાવિતાત્મનામ્

ઇદં રહસ્યં વક્તવ્યં સમ્યગ્ભાવં પરીક્ષ્ય ચ।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે જયાખ્યસંહિતાયાં માનસયાગો નામ દ્વાદશઃ પટલઃ।
* * * * *