જાતકમાલા · શ્લોક 32-51

દિને દ્વિતીયે દ્વાત્રિંશત્કાર્ષાપણાન્ ઉપાર્જ્ય સઃ ।
દક્ષિણીયવિશેષાય [!] માત્રે તાન્ અપિ દત્તવાન્

અથ હૈરણ્યિકાપણિકાઃ પુરુષાઃ સમેત્યાગત્ય ચ તં તસ્માત્ કર્મણો વિનિવર્તનાર્થમ્ આહુઃ ।
શરચ્ચન્દ્રાંશુધવલે લબ્ધ્વા જન્મ કુલે કથમ્ ।
કૃપણાં જીવિકાહેતોર્ વૃત્તિમ્ આશ્રયતે ભવાન્

પર્ભઞ્જનોદ્ધૂતશિખાકરાલે હુતાશને વિસ્ફુરિતસ્ફુલિઙ્ગે ।
વિવર્તિતં શ્લાઘ્યમ્ અતિવ પુંસાં ન તુ સ્વવૃત્તેશ્ ચ્યવનં પ્રવૃત્તમ્

મહોરગશ્વાસવિઘૂર્ણિતોગ્રૈસ્ તરઙ્ગભઙ્ગૈર્ વિષમાન્ પયોધીન્ ।
અગાધપાતાલવિલગ્નમૂલાન્ પિતા વિગાહ્યાર્જિતવાન્ ધનં તે

યદ્ આશ્રિતં કર્મ જનાનુવર્તિના ત્વયા વિદગ્ધેન ધનેપ્સુનાધુના ।
કથં ન સંપ્રાપ્સ્યસિ ભાગ્યસંપદં પિતુર્ વ્યતીતે ઽપિ વિશાલિનીં શ્રિયમ્

વિત્તેશ્વરો ઽપ્ય્ અર્થવિભૂતિવિસ્તરૈર્ નાસાસદર્થા વિબભાર યસ્ય ।
તસ્યા [!] મહેન્દ્રામલતુલ્યકીર્તેઃ સૂનુઃ કથં ત્વં ન બિભર્ષિ લજ્જામ્

યે મૃત્યું ગણયન્તિ નૈવ વિપદિ ગ્રામં ભજન્તે ન યે
ગેહે બન્ધુષુ સૂનુષુ વ્યપગતસ્નેહાત્મનોદ્યોગિનઃ ।
તે તીર્ત્વા જલધીન્ અગાધસલિલાન્ આવર્તભીમાન્ બુધાઃ
પ્રાપ્યાર્થાન્ ગજદન્તભઙ્ગસિતયા ચિન્વન્તિ કીર્ત્યા જગત્

અથ મૈત્રકન્યકો બોધિસત્ત્વસ્ તેભ્યો ઽપ્ય્ તથાનુગુણિનીં કથામ્ અવધાર્ય સમુદ્રાવતરણકૃતવ્યવસાયો માતરમ્ ઉપસૃત્યોવાચ । અમ્બ સાર્થવાહઃ કિલાસ્માકં પિતા પુરા તદ્ અનુજ્ઞાં પ્રયચ્છ યદ્ અહમ્ અપિ મહાસમુદ્રમ્ અવતરિષ્યામીતિ । સા પૂર્વમ્ એવ ભર્તૃમરણદુઃખેન વિગતજીવિતાશા સ્વસ્ય તનયસ્ય તેનાસંલક્ષિતદારુણેન વિયોગશોકશસ્ત્રેણ ભૃશતરં પ્રવિદાર્યમાણહૃદયા સ્વતનયમ્ આહ ।
વત્સ કેન તવાખ્યાતં વિનાકારણશત્રુણા ।
જીવિતં કસ્ય તે ઽનિષ્ટં ત્વયા ક્રીડાં કરોતિ કઃ

દૈવાત્ કથં ચિત્ સંપ્રાપ્તં ચક્ષુર્ એકં ત્વમ્ અદ્ય મે ।
પુત્રક ક્લેશભાગિન્યા મૃત્યુના હ્રિયસે ઽધુના

ન યાવદ્ એકં મમ દુઃખશલ્યં પ્રયાતિ નાશં પ્રવિદાર્ય શોકમ્ ।
કથં નુ તસ્યોપરિ મે દ્વિતીયં નિપાત્યતે પાપમયૈર્ અમિત્રૈઃ

યેષાં ચેતો વિવિધવિરસાયાસદુઃખાપ્રકમ્પ્યં
યૈઃ સંત્યક્તં કૃપણહૃદયૈર્ જીવિતં ભોગલુબ્ધૈઃ ।
તે સંત્યક્ત્વા [!] નયનગલિતાશ્રુપ્રવાહાર્દ્રવક્ત્રાન્
બન્ધૂન્ અજ્ઞા મકરનિલયે મૃત્યવે યાન્તિ નાશમ્

તન્ મામ્ અનાથાં પ્રતિપાલનીયાં ત્વજ્જીવિતાશૈકનિબન્ધજીવામ્ ।
સંત્યજ્ય યાતું કથમ્ ઉદ્યમસ્ તે મા સા કથા માનવરો મદીયમ્

સ્વપ્રાણસંદેહકરીમ્ અવસ્થાં પ્રવિશ્ય નૈકાન્તસુખં પ્રસાધ્યમ્ ।
સંપત્તયો યેન વણિગ્જનસ્ય તતો ઽહમ્ એવં સુત વારયામિ

સ તસ્યા હિતાર્થં મધુરાણ્ય્ અપિ વચનકુસુમાનિ તૃણમ્ ઇવાવધૂય સપ્રગલ્ભતયા સમવલમ્બિતવિકત્થાશોભં કિં ચિદ્ ઈદૃશં પ્રત્યાહ ।
વરં નૈવ તુ જાયેરન્ યે જાતા નિર્ધના જનાઃ ।
જાતસ્ય યદિ દુઃખાનિ વરં મૃત્યુર્ ન જીવિતમ્

આશયા ગૃહમ્ આગત્ય દીનદીનાસ્ તપસ્વિનઃ ।
અર્થિનો મમ પાપસ્ય યાન્તિ નિશ્વસ્ય દુર્મનાઃ [!]

યે શક્તિહીના વિભવાર્જનાદૌ તે દેહિનો દુઃખશતં સહન્તે ।
લોકં પુનર્ દુઃખશતોપતપ્તં દ્રષ્ટું ન શક્નોમિ ચિરાયમાણઃ

તસ્માદ્ વિલઙ્ઘામિ વચસ્ તવેદં યાસ્યામિ તં ત્વં પ્રજહીહિ શોકમ્ ।
તત્રૈવ યાયાં નિધનં સમુદ્રે છિન્નં મયા વા વ્યસનં જનસ્ય

અથ મૈત્રકન્યકો બોધિસત્ત્વો માતરમ્ અપ્રમાણીકૃત્ય નિર્ગત્ય ગૃહાદ્ વારાણસ્યાં પુર્યામ્ આત્માનં સાર્થવાહમ્ ઇત્ય્ ઉદ્ઘોષયામ્ આસ ।
અસ્યામ્ એવ પુરા પુરંદરપુરીપ્રસ્પર્ધિપુર્યાં વણિઙ્
મિત્રો નામ બભૂવ યઃ સુરનરપ્રખ્યાતકીર્તિધ્વજઃ ।
પુત્રસ્ તસ્ય મહાસમુદ્રમ્ અચિરાદ્ યાસ્યત્ય્ અમુષ્મિન્ દિને
યાતું યે વણિજઃ કૃતોપકરણાસ્ તે સન્તુ સજ્જા ઇતિ

અથ મૈત્રકન્યકો બોધિસત્ત્વો વિવિધોપકરણસંભારસાધનાનાં સમાગૃહીતપુણ્યાહપ્રસ્થાનભદ્રાણામ્ ઉપહૃતમઙ્ગલવિધાનાનાં વણિજાં પઞ્ચભિઃ શતૈઃ કૃતપરિવારઃ પ્રસસાર । માતા ચૈનં ગચ્છતીતિ શ્રુત્વાહ । મમૈકપુત્રક ક્વ યાસ્યસીતિ કરુણકરુણાક્રન્દિતમાત્રપરાયણા કોમલવિમલકમલવિલાસાલસાભ્યાં પાણિકમલાભ્યાં રુચિરકનકઘટિતઘટવિકટપયોધરવરોરુભાસુરમ્ ઉરઃ પ્રગાઢમ્ અભિતાડયતિ । બાષ્પસલિલધારાપરંપરોદ્ભવોપરુધ્યમાનકણ્ઠી [!] અનિલબલાકુલિતગલિતસજલજલદપટલાવલીમલિનકેશપાશા સત્વરત્વરમ્ અભિગમ્ય મૈત્રકન્યકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય પાદયોઃ પરિષ્વજ્યૈવમ્ આહ । મા માં પુત્રક પરિત્યજ્ય યાસીતિ ।
અનર્થરાગગ્રહમૂઢબુદ્ધયો નરા હિ પશ્યન્તિ ન કેવલં હિતમ્ ।
સતાં હિતાધાનવિધાનચેતસાં ગિરો ઽપિ શૃણ્વન્તિ ન ભૂતવાદિનામ્

મૈત્રકન્યકો ઽપિ
ધરણિ તલ નિમગ્નાં માતરં શોકવશ્યાં
શિરસિ કુપિતચિત્તઃ પાદવજ્રેણ હત્વા ।
મુહુર્ ઉપચિતશોકઃ કર્મણા પ્રેર્યમાણસ્
ત્વરિતમતિર્ અભૂત્ – સંપ્રયાતું વણિગ્ભિઃ

યદિ સો ઽદ્ય નૈતિ સુખસૌમ્યદર્શનો મમ મૂર્તિમાન્ અ વિકલો મનોરથઃ ।
સ્વયમ્ એવ ધક્ષ્યતિ મમેદમ્ આશ્રયં હૃદયજ્વલસ્ તુમુલશોકદારુણઃ

ઇતિ સા રુરાવ કુરરીવ વિક્લવા નયનામ્બુદુર્દિનમુખી તપસ્વિની ।
વસુધાતલે ગલિતહારમેખલા ભુજગાઙ્ગના પતિવિયોગશઙ્કિની

અથ સુમના નામ યોષિદ્ બોધિસત્ત્વમ્ અન્વેષમાના વારાણસીં નગરીમ્ અનુપ્રાપ્તા દદર્શ ચૈનં મહાસત્ત્વં પરમદારુણામ્ અવસ્થામ્ ઉપગતં દૃષ્ટ્વા ચ તીવ્રશોકાયાસવ્યથિતહૃદયા પ્રોવાચ ।
સ્ફુરિતકિરણચ્છાયારમ્યાઃ શિરોમણયઃ ક્વ તે
ક્વ દયિત ગતાસ્ તાસ્ તા દંષ્ટ્રા બિસાઙ્કુરધૂસરાઃ ।
વપુર્ ઉપહતં દણ્ડાઘાતૈર્ નવોત્પલકોમલં
વિગલિતહૃદયા (?) ક્રૂરેણૈતત્ કૃપાત્મક કેન તે

કિં ધર્મો ઽસ્તમ્ ઇતઃ પ્રજાહિતકરઃ કિં લોકપાલા મૃતાઃ
તેજઃ કોપવિષાતિસઙ્ગરભસં કિં પ્રોષિતં ભોગિનામ્ ।
શૂન્યં કિં નુ પતિપ્રભાભિર્ અધુના નિઃશુક્લમૂલં જગદ્
યેન ત્વં વ્યસનં દુરુત્તરમ્ ઇદં પ્રાપ્તો વિનાશાય તે

નાસીત્ કસ્ય દયા ત્વયિ પ્રહરતો ઽનાર્યસ્ય શાન્તાત્મનિ
ક્રૌર્યં ત્વય્ય્ અપિ નામ સાધુચરિતે પાપાત્મનાં જાયતે ।
ત્વામ્ આયાસયતઃ કથં ન પતિતૌ તસ્ય પ્રકોષ્ઠાત્ કરૌ
નાથાનાથ ઇવાપદં કથમ્ ઇમાં પ્રાપ્તસ્ ત્વમ્ આયાસિનીમ્

બોધિસત્ત્વસ્ તુ પ્રત્યગ્રકોપશોકકલુષિતાધ્યાશયાત્મનામ્ અવેત્ય તૂષ્ણીમ્ એવ બભૂવ ॥ સા પુનર્ અબ્રવીત્ ॥
કસ્યાપ્રિયં જીવિતમ્ આદ્યજાતં કાલેન કેલી ં સહ કઃ કરોતિ ।
ત્વદપ્રિયારિષ્ટનિવિષ્ટચેષ્ટો લોકાન્તરં કો ઽભ્યનુગન્તુકામઃ

શીતાભિલાષી પ્રવિવિક્ષુર્ અગ્નિં કો મારુતોદ્ધતશિખાકલાપમ્ ।
આદિત્સતે ક્રૂરવિષં ભુજઙ્ગં કઃ પુષ્પદામાકૃતિવિપ્રલબ્ધઃ

ઉદધિપરિખામ્ અદ્યૈવૈનાં દહામિ વસુન્ધરાં
સનગનગરગ્રામારામાં સ્વદૃષ્ટિહુતાશનૈઃ ।
ન મમ હૃદયં શાન્તિ ં યાતિ ત્વદપ્રિયતાડિતં
દહતિ યદિ ન ક્રોધાગ્નિર્ માં પુરા નિરવગ્રહઃ

અથ બોધિસત્ત્વસ્ તાં તપસ્વિનીમ્ અવિષહ્યકોપાગ્નિપ્રદીપ્તમાનસા ં હ્લાદયન્ન્ ઇવ તદામૃતશિશિરાભિર્ વાગ્ભિર્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ ॥
અલમ્ અલં મા ગા ભદ્રે વૈ કોપસ્ય ચેતોવિદાહિનઃ ।
પ્રકૃતિદુઃખેષુ કો ભૂયઃ સત્ત્વેષુ દુઃખાનિ ચિન્તયેત્

દુઃખહેતૌ વર્તમાનેષુ શોચ્યેષુ સંક્લેશભાગિષુ કઃ પરાક્રમેત્ ॥ દુઃખાય સ્વહિતક્રમાર્તેષુ દેહિષુ ન મમ દંષ્ટ્રોત્પાટનાદ્ દુઃખં ન ચ દણ્ડસંપાતજા રુજાઃ ॥ દુઃખયન્તિ માનસં ચણ્ડિ ત્વદ્વાક્કર્કશાસ્ તુદન્તિ મામ્ ॥ અપિ ચ કાન્તે ॥
બોધિસંપ્રાપ્તયે ચિત્તં યદૈવોત્પાદિતં પુરા ।
વયં તદૈવ લોકાનામ્ આધેયક્રિયતાં ગતાઃ

કોપવહ્નિમ્લાયમાના પુનઃ સૈવ ત્વમ્ અન્યેવ લક્ષ્યસે ॥
ચન્દ્રલેખેવ ચામ્બરે વિકસદ્ઘનધૂમસંબાધધૂસરે

કિં ચ ॥
કર્માપરાધજનિતં યદિ દુઃખમ્ એતત્ કોપાવકાશ ઇહ કો નુ મમ દ્વિજાતૌ ।
કર્મેન્ધનોદ્ધતશિખાશકલાકુલેભ્યઃ કુપ્યેત્ કથં ન મતિમાન્ નરકાનલેભ્યઃ

તદ્ અલં કોપદૈન્યેન તવ ચેતોવિદાહિના ।
સ્વગૃહાન્ એવ ગચ્છસ્વ સંત્યાગં ચ કુરુષ્વ મે

સા ભર્તુર્ અભિપ્રાયં સંપાદયન્તી તદ્વચનાપ્યાયિતહૃદયા વિગતકોપસંરમ્ભા બભૂવ ॥
કોપોપરાગવિગમે વિવૃતો ઽધિમાત્રઃ સ્નેહઃ પ્રિયે વિષમવર્તિનિ નાગવધ્વા ।
ઉદ્ઘાટિતાભ્રપટલસ્ફુટદિગ્વિભાગે ખે નિઃસપત્ન ઇવ ચન્દ્રમસઃ પ્રકાશઃ

શોકાશ્રુનયનપરિપ્લુતા ચેતિ બોધિસત્ત્વમ્ અબ્રવીત્ ॥
કુતો મે દુઃખભાગિન્યા ગેહં આર્ય ત્વયા વિના ।
ઇહૈવ શોષમ્ એષ્યામિ યા ગતિસ્ તવ સા મમ

વિષમસ્થં પરિત્યજ્ય ત્વામ્ અનાથ સુખૈધિતમ્ ।
કાન્ત કેન સુખેનાહં દ્રક્ષ્યામિ સ્વજનં પુનઃ

સુખે સમાનતાં ગત્વા દુઃખે જહ્યાં યદિ પ્રિયમ્ ।
અનાર્યામ્ અકૃતજ્ઞાં માં ધારયિષ્યતિ ભૂઃ કથમ્

પ્રતિભાતિ જગચ્ છૂન્યં ત્વયા વિરહિતં મમ ।
ત્વં મે જીવિતસર્વસ્વં ત્વં બન્ધુસ્ ત્વં પરાયણમ્

બોધિસત્ત્વો ઽથ તાં સાધ્વીં બહલસ્નેહવિક્લવામ્ ।
અનુકમ્પાવશાત્ સાધુર્ ઈદૃશં પ્રત્યભાષત

અદૃષ્ટપૂર્વવ્યસના સુખસંવર્ધિતા પ્રિયે ।
પરિક્લેશમ્ ઇમં સોઢુમ્ અક્ષમા ત્વમ્ અનિન્દિતે