जातकमाला · श्लोक 32-51

दिने द्वितीये द्वात्रिंशत्कार्षापणान् उपार्ज्य सः ।
दक्षिणीयविशेषाय [!] मात्रे तान् अपि दत्तवान्

अथ हैरण्यिकापणिकाः पुरुषाः समेत्यागत्य च तं तस्मात् कर्मणो विनिवर्तनार्थम् आहुः ।
शरच्चन्द्रांशुधवले लब्ध्वा जन्म कुले कथम् ।
कृपणां जीविकाहेतोर् वृत्तिम् आश्रयते भवान्

पर्भञ्जनोद्धूतशिखाकराले हुताशने विस्फुरितस्फुलिङ्गे ।
विवर्तितं श्लाघ्यम् अतिव पुंसां न तु स्ववृत्तेश् च्यवनं प्रवृत्तम्

महोरगश्वासविघूर्णितोग्रैस् तरङ्गभङ्गैर् विषमान् पयोधीन् ।
अगाधपातालविलग्नमूलान् पिता विगाह्यार्जितवान् धनं ते

यद् आश्रितं कर्म जनानुवर्तिना त्वया विदग्धेन धनेप्सुनाधुना ।
कथं न संप्राप्स्यसि भाग्यसंपदं पितुर् व्यतीते ऽपि विशालिनीं श्रियम्

वित्तेश्वरो ऽप्य् अर्थविभूतिविस्तरैर् नासासदर्था विबभार यस्य ।
तस्या [!] महेन्द्रामलतुल्यकीर्तेः सूनुः कथं त्वं न बिभर्षि लज्जाम्

ये मृत्युं गणयन्ति नैव विपदि ग्रामं भजन्ते न ये
गेहे बन्धुषु सूनुषु व्यपगतस्नेहात्मनोद्योगिनः ।
ते तीर्त्वा जलधीन् अगाधसलिलान् आवर्तभीमान् बुधाः
प्राप्यार्थान् गजदन्तभङ्गसितया चिन्वन्ति कीर्त्या जगत्

अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वस् तेभ्यो ऽप्य् तथानुगुणिनीं कथाम् अवधार्य समुद्रावतरणकृतव्यवसायो मातरम् उपसृत्योवाच । अम्ब सार्थवाहः किलास्माकं पिता पुरा तद् अनुज्ञां प्रयच्छ यद् अहम् अपि महासमुद्रम् अवतरिष्यामीति । सा पूर्वम् एव भर्तृमरणदुःखेन विगतजीविताशा स्वस्य तनयस्य तेनासंलक्षितदारुणेन वियोगशोकशस्त्रेण भृशतरं प्रविदार्यमाणहृदया स्वतनयम् आह ।
वत्स केन तवाख्यातं विनाकारणशत्रुणा ।
जीवितं कस्य ते ऽनिष्टं त्वया क्रीडां करोति कः

दैवात् कथं चित् संप्राप्तं चक्षुर् एकं त्वम् अद्य मे ।
पुत्रक क्लेशभागिन्या मृत्युना ह्रियसे ऽधुना

न यावद् एकं मम दुःखशल्यं प्रयाति नाशं प्रविदार्य शोकम् ।
कथं नु तस्योपरि मे द्वितीयं निपात्यते पापमयैर् अमित्रैः

येषां चेतो विविधविरसायासदुःखाप्रकम्प्यं
यैः संत्यक्तं कृपणहृदयैर् जीवितं भोगलुब्धैः ।
ते संत्यक्त्वा [!] नयनगलिताश्रुप्रवाहार्द्रवक्त्रान्
बन्धून् अज्ञा मकरनिलये मृत्यवे यान्ति नाशम्

तन् माम् अनाथां प्रतिपालनीयां त्वज्जीविताशैकनिबन्धजीवाम् ।
संत्यज्य यातुं कथम् उद्यमस् ते मा सा कथा मानवरो मदीयम्

स्वप्राणसंदेहकरीम् अवस्थां प्रविश्य नैकान्तसुखं प्रसाध्यम् ।
संपत्तयो येन वणिग्जनस्य ततो ऽहम् एवं सुत वारयामि

स तस्या हितार्थं मधुराण्य् अपि वचनकुसुमानि तृणम् इवावधूय सप्रगल्भतया समवलम्बितविकत्थाशोभं किं चिद् ईदृशं प्रत्याह ।
वरं नैव तु जायेरन् ये जाता निर्धना जनाः ।
जातस्य यदि दुःखानि वरं मृत्युर् न जीवितम्

आशया गृहम् आगत्य दीनदीनास् तपस्विनः ।
अर्थिनो मम पापस्य यान्ति निश्वस्य दुर्मनाः [!]

ये शक्तिहीना विभवार्जनादौ ते देहिनो दुःखशतं सहन्ते ।
लोकं पुनर् दुःखशतोपतप्तं द्रष्टुं न शक्नोमि चिरायमाणः

तस्माद् विलङ्घामि वचस् तवेदं यास्यामि तं त्वं प्रजहीहि शोकम् ।
तत्रैव यायां निधनं समुद्रे छिन्नं मया वा व्यसनं जनस्य

अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वो मातरम् अप्रमाणीकृत्य निर्गत्य गृहाद् वाराणस्यां पुर्याम् आत्मानं सार्थवाहम् इत्य् उद्घोषयाम् आस ।
अस्याम् एव पुरा पुरंदरपुरीप्रस्पर्धिपुर्यां वणिङ्
मित्रो नाम बभूव यः सुरनरप्रख्यातकीर्तिध्वजः ।
पुत्रस् तस्य महासमुद्रम् अचिराद् यास्यत्य् अमुष्मिन् दिने
यातुं ये वणिजः कृतोपकरणास् ते सन्तु सज्जा इति

अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वो विविधोपकरणसंभारसाधनानां समागृहीतपुण्याहप्रस्थानभद्राणाम् उपहृतमङ्गलविधानानां वणिजां पञ्चभिः शतैः कृतपरिवारः प्रससार । माता चैनं गच्छतीति श्रुत्वाह । ममैकपुत्रक क्व यास्यसीति करुणकरुणाक्रन्दितमात्रपरायणा कोमलविमलकमलविलासालसाभ्यां पाणिकमलाभ्यां रुचिरकनकघटितघटविकटपयोधरवरोरुभासुरम् उरः प्रगाढम् अभिताडयति । बाष्पसलिलधारापरंपरोद्भवोपरुध्यमानकण्ठी [!] अनिलबलाकुलितगलितसजलजलदपटलावलीमलिनकेशपाशा सत्वरत्वरम् अभिगम्य मैत्रकन्यकस्य बोधिसत्त्वस्य पादयोः परिष्वज्यैवम् आह । मा मां पुत्रक परित्यज्य यासीति ।
अनर्थरागग्रहमूढबुद्धयो नरा हि पश्यन्ति न केवलं हितम् ।
सतां हिताधानविधानचेतसां गिरो ऽपि शृण्वन्ति न भूतवादिनाम्

मैत्रकन्यको ऽपि
धरणि तल निमग्नां मातरं शोकवश्यां
शिरसि कुपितचित्तः पादवज्रेण हत्वा ।
मुहुर् उपचितशोकः कर्मणा प्रेर्यमाणस्
त्वरितमतिर् अभूत् – संप्रयातुं वणिग्भिः

यदि सो ऽद्य नैति सुखसौम्यदर्शनो मम मूर्तिमान् अ विकलो मनोरथः ।
स्वयम् एव धक्ष्यति ममेदम् आश्रयं हृदयज्वलस् तुमुलशोकदारुणः

इति सा रुराव कुररीव विक्लवा नयनाम्बुदुर्दिनमुखी तपस्विनी ।
वसुधातले गलितहारमेखला भुजगाङ्गना पतिवियोगशङ्किनी

अथ सुमना नाम योषिद् बोधिसत्त्वम् अन्वेषमाना वाराणसीं नगरीम् अनुप्राप्ता ददर्श चैनं महासत्त्वं परमदारुणाम् अवस्थाम् उपगतं दृष्ट्वा च तीव्रशोकायासव्यथितहृदया प्रोवाच ।
स्फुरितकिरणच्छायारम्याः शिरोमणयः क्व ते
क्व दयित गतास् तास् ता दंष्ट्रा बिसाङ्कुरधूसराः ।
वपुर् उपहतं दण्डाघातैर् नवोत्पलकोमलं
विगलितहृदया (?) क्रूरेणैतत् कृपात्मक केन ते

किं धर्मो ऽस्तम् इतः प्रजाहितकरः किं लोकपाला मृताः
तेजः कोपविषातिसङ्गरभसं किं प्रोषितं भोगिनाम् ।
शून्यं किं नु पतिप्रभाभिर् अधुना निःशुक्लमूलं जगद्
येन त्वं व्यसनं दुरुत्तरम् इदं प्राप्तो विनाशाय ते

नासीत् कस्य दया त्वयि प्रहरतो ऽनार्यस्य शान्तात्मनि
क्रौर्यं त्वय्य् अपि नाम साधुचरिते पापात्मनां जायते ।
त्वाम् आयासयतः कथं न पतितौ तस्य प्रकोष्ठात् करौ
नाथानाथ इवापदं कथम् इमां प्राप्तस् त्वम् आयासिनीम्

बोधिसत्त्वस् तु प्रत्यग्रकोपशोककलुषिताध्याशयात्मनाम् अवेत्य तूष्णीम् एव बभूव ॥ सा पुनर् अब्रवीत् ॥
कस्याप्रियं जीवितम् आद्यजातं कालेन केली ं सह कः करोति ।
त्वदप्रियारिष्टनिविष्टचेष्टो लोकान्तरं को ऽभ्यनुगन्तुकामः

शीताभिलाषी प्रविविक्षुर् अग्निं को मारुतोद्धतशिखाकलापम् ।
आदित्सते क्रूरविषं भुजङ्गं कः पुष्पदामाकृतिविप्रलब्धः

उदधिपरिखाम् अद्यैवैनां दहामि वसुन्धरां
सनगनगरग्रामारामां स्वदृष्टिहुताशनैः ।
न मम हृदयं शान्ति ं याति त्वदप्रियताडितं
दहति यदि न क्रोधाग्निर् मां पुरा निरवग्रहः

अथ बोधिसत्त्वस् तां तपस्विनीम् अविषह्यकोपाग्निप्रदीप्तमानसा ं ह्लादयन्न् इव तदामृतशिशिराभिर् वाग्भिर् इत्य् अब्रवीत् ॥
अलम् अलं मा गा भद्रे वै कोपस्य चेतोविदाहिनः ।
प्रकृतिदुःखेषु को भूयः सत्त्वेषु दुःखानि चिन्तयेत्

दुःखहेतौ वर्तमानेषु शोच्येषु संक्लेशभागिषु कः पराक्रमेत् ॥ दुःखाय स्वहितक्रमार्तेषु देहिषु न मम दंष्ट्रोत्पाटनाद् दुःखं न च दण्डसंपातजा रुजाः ॥ दुःखयन्ति मानसं चण्डि त्वद्वाक्कर्कशास् तुदन्ति माम् ॥ अपि च कान्ते ॥
बोधिसंप्राप्तये चित्तं यदैवोत्पादितं पुरा ।
वयं तदैव लोकानाम् आधेयक्रियतां गताः

कोपवह्निम्लायमाना पुनः सैव त्वम् अन्येव लक्ष्यसे ॥
चन्द्रलेखेव चाम्बरे विकसद्घनधूमसंबाधधूसरे

किं च ॥
कर्मापराधजनितं यदि दुःखम् एतत् कोपावकाश इह को नु मम द्विजातौ ।
कर्मेन्धनोद्धतशिखाशकलाकुलेभ्यः कुप्येत् कथं न मतिमान् नरकानलेभ्यः

तद् अलं कोपदैन्येन तव चेतोविदाहिना ।
स्वगृहान् एव गच्छस्व संत्यागं च कुरुष्व मे

सा भर्तुर् अभिप्रायं संपादयन्ती तद्वचनाप्यायितहृदया विगतकोपसंरम्भा बभूव ॥
कोपोपरागविगमे विवृतो ऽधिमात्रः स्नेहः प्रिये विषमवर्तिनि नागवध्वा ।
उद्घाटिताभ्रपटलस्फुटदिग्विभागे खे निःसपत्न इव चन्द्रमसः प्रकाशः

शोकाश्रुनयनपरिप्लुता चेति बोधिसत्त्वम् अब्रवीत् ॥
कुतो मे दुःखभागिन्या गेहं आर्य त्वया विना ।
इहैव शोषम् एष्यामि या गतिस् तव सा मम

विषमस्थं परित्यज्य त्वाम् अनाथ सुखैधितम् ।
कान्त केन सुखेनाहं द्रक्ष्यामि स्वजनं पुनः

सुखे समानतां गत्वा दुःखे जह्यां यदि प्रियम् ।
अनार्याम् अकृतज्ञां मां धारयिष्यति भूः कथम्

प्रतिभाति जगच् छून्यं त्वया विरहितं मम ।
त्वं मे जीवितसर्वस्वं त्वं बन्धुस् त्वं परायणम्

बोधिसत्त्वो ऽथ तां साध्वीं बहलस्नेहविक्लवाम् ।
अनुकम्पावशात् साधुर् ईदृशं प्रत्यभाषत

अदृष्टपूर्वव्यसना सुखसंवर्धिता प्रिये ।
परिक्लेशम् इमं सोढुम् अक्षमा त्वम् अनिन्दिते