જાતકમાલા · અધ્યાય 1

વિવિધક્લેશભુજઙ્ગાજ્ જગદ્ ઉદ્ધર્તું ભવૌઘપાતાલાત્ ।
બુદ્ધત્વાય વિશાલો ન ભવત્ય્ અમહાત્મનાં પ્રણિધિઃ ॥

યસ્યામલસ્ફટિકભિત્તિષુ મન્દિરાન્તઃ કર્ણાવતંસતિલકપ્રવિલોકિનીનામ્ ।
હસ્તાઃ પ્રસાધનવિધૌ મૃદવો ઽઙ્ગનાનાં નાદર્શધારણપરિશ્રમદુઃખમ્ ઊહુઃ ॥

વિશ્રાણનામ્બુપરિવર્ધિતપુણ્યબીજં યં બાન્ધવા દદૃશુર્ અમ્બુધરાયમાણમ્ ।
યસ્યાસહન્ત બલિનો ઽપ્ય્ અરયો ન કોપમ્ અહ્નાય વૈદ્યુતમ્ ઇવ જ્વલનં પતન્તમ્ ॥

અસ્માભિર્ અદ્રિગહને કરિણાં સમૂહે દૃષ્ટઃ કરી કુમુદરાશિર્ ઇવાવદાતઃ
મૂલે નવામ્બુધરવૃન્દતિરસ્કૃતસ્ય પ્રાલેયશૈલશિખરસ્ય સરૂપમૂર્તિઃ ॥

અથ ગજપતિમ્ આરાત્ તં સ્થિતં યૂથમધ્યે સુરભિવિશદગન્ધાં શલ્લકીં ખણ્ડયન્તમ્ ।
અવનિપતિર્ અપશ્યદ્ દાનલેખોપકણ્ઠભ્રમદલિકુલમ્ ઈષત્ કર્ણતાલૈઃ ક્ષિપન્તમ્ ॥

અન્યોન્યપ્રતિઘાતભિન્નમુખયોર્ ઉદ્વૃત્તપિઙ્ગાક્ષયોર્ આક્ષેપેણ વિકલ્પિતશ્રવણયોઃ શ્વેતાસિતાભ્રત્વિષોઃ ।
ક્રોધાદ્ ઉત્ક્ષિપતોઃ કરૌ દ્વિરદયોઃ સ્થૂલૌ ચલત્પુષ્કરૌ કિં ચિત્ પલ્લવપાટલે ગતવતી વ્યક્તિં તયોસ્ તાલુની ॥

શ્વેતદ્વિપાધિપવિષાણવિઘટ્ટનેન સંભૂતવહ્નિકણિકાશબલીકૃતાનિ
તસ્યાથ રાજકરિણો રદનાશ્રયાણિ જાતાનિ લોહવલયાનિ પરિશ્લથાનિ ॥

ભગ્ને ચ ક્ષિતિપગજે ગજેન તેન વ્રીડાવાન્ અભવદ્ અધોમુખઃ સ યન્તા
તદ્યૂથં પુનર્ અધિગમ્ય કુઞ્જરેન્દ્રો ગમ્ભીરો ઽપ્ય્ અવનિપતિઃ સવિસ્મયો ઽભૂત્ ॥

સ હસ્તિદમકો યાં યાં શિક્ષાં સમુપદિષ્ટવાન્
સ્વશિષ્ય ઇવ મેધાવી તાં તાં જગ્રાહ કુઞ્જરઃ ॥

તતઃ સમાનીય મહામતઙ્ગજં મતઙ્ગજાનાં મદદર્પહારિણમ્
વિનમ્રમૂર્ધા વિનયાત્ કૃતાઞ્જલિઃ ક્ષિતીશમ્ આધોરણ ઊચિવાન્ ઇદમ્ ॥

અયં સ દાન્તઃ ક્ષિતિપાલ વારણઃ પ્રકામમ્ અન્યક્ષિતિપાલવારણઃ
ગજેન્દ્રશિક્ષાં સમુપેત્ય સાંપ્રતં મદો ઽપિ નૈનં ગમયત્ય્ અસાંપ્રતમ્ ॥

વિનાઙ્કુશેનાપિ વિનાપિ વેણુના ન વિક્રિયાં યાતિ વિનાપિ સાદિના
મયા ગૃહાણેતિ પુનઃ પ્રચોદિતો ગજો ઽયમ્ અદ્યાજ્ જ્વલિતાન્ અયોગુડાન્ ॥

તતઃ સમારુહ્ય પરાભવન્મદં ગજેન્દ્રમ્ એનં તુહિનાચલોપમં
નનુ સ્વયં રત્નપરીક્ષણક્ષમઃ પરીક્ષતાં જાતકુતૂહલો ભવાન્ ॥

અથ સરસિ સલીલં તોયમ્ અઙ્ગે ક્ષિપન્તીં વિશદનિગડભઙ્ગં ખણ્ડયન્તીં મૃણાલમ્
સ મૃદુગતિર્ અપશ્યદ્ દન્તિનીં દન્તિરાજઃ સ્ફુટિતં અભિમૃશન્તીં પુષ્કરં પુષ્કરેણ ॥

કમલગહનમધ્યે તાં સ દૃષ્ટ્વા કરેણું ગજપતિર્ અભિજઘ્ને રાગશલ્યેન ચિત્તે ।
સ્ખલિતપરુષવાચા વાર્યમાણો ઽપિ યન્ત્રા ત્વરિતતરમ્ અધાવત્ સાપિ ભીતા પ્રતસ્થે ॥

કરિણમ્ અનુપતન્તં પ્રસ્થિતાં તાં કરેણું વિદધતમ્ ઇવ લેખાં પાણ્ડરાં વિગ્રહેણ ।
ત્વરિતમ્ અનુપતન્તઃ સપ્તિભિર્ વાયુનુન્નં વહનમ્ ઇવ તટસ્થાઃ કિં ચિદ્ ઐક્ષ્યન્ત ભૃત્યાઃ ॥

ન કદા ચિદ્ અહં ત્વયા નિરસ્તા કિમ્ ઇદં નિષ્કરુણત્વમ્ ઈદૃશં તે ।
ઇતિ ષટ્ચરણાવલી મુહૂર્તં રુદતીવાનુજગામ તસ્ય માર્ગમ્ ॥

ગજમ્ અઙ્કુશપાતભિન્નકુમ્ભં સ નિયન્તા ન શશાક તં નિરોદ્ધુમ્
પુરુષો ઽપિ ન શક્યતે નિયન્તું કિમ્ ઉ તિર્યગ્ મદનાન્ધમન્દબુદ્ધિઃ ॥

પક્વોદુમ્બરરાગપાટલમુખચ્છાયૈઃ ક્ષણં નિશ્ચલૈર્ ઘણ્ટાશબ્દકુતૂહલાત્ તરુગતૈઃ શાખામૃગૈર્ વીક્ષિતઃ ।
માતઙ્ગઃ પતિતાઙ્કુશઃ કુશચયશ્યામાં વિહાય સ્થલીમ્ ઉદ્ગ્રીવૈશ્ ચ ગૃહીતશષ્પકવલૈર્ દૃષ્ટો મુહૂર્તં મૃગૈઃ ॥

યાતસ્ય દ્વિરદપતેર્ અનોકહાનાં શાખાગ્રૈર્ વિલુલિતકર્ણચામરસ્ય
દૂરત્વાન્ નયનપથાતિગસ્ય તારં તં ઘણ્ટાધ્વનિમ્ અશૃણોન્ ન ભૂમિપાલઃ ॥

પતિતઃ ક્વ ચિત્ ક્ષિતિરજઃપરુષે ગિરિગહ્વરે પૃથુશિલાવિષમે
સ નિરાયુધો ઽદ્ય વસુધાધિપતિઃ કથમ્ આગમિષ્યતિ વનાત્ સભયાત્ ॥

વિનિપાતભગ્નશિથિલાંસભુજઃ સ તૃષાથવા પ્રબલયા ગ્લપિતઃ
કુશસૂચિભિન્નમૃદુપાદતલઃ કથમ્ અદ્ય પાસ્યતિ પિપાસુર્ અપઃ ॥

અવિતર્કિતાં સ ગમિતઃ કરિણા કથમ્ આપદં પરિવૃતો ઽપિ જનૈઃ
અથવા સુખાસુખફલસ્ય વિધેર્ અતિવર્તતે ક ઇવ નામ પથઃ ॥

યદિ તસ્ય કિં ચિદ્ અશિવં નૃપતેર્ વયમ્ અપ્ય્ અભીષ્ટમરણા નિયતમ્
હતયૂથપં ન ખલુ કેસરિણા કરિણીકુલં ગિરિવને રમતે ॥

આધોરણઃ સમુપગમ્ય સ નામ દિષ્ટ્યા સ પ્રાણિતીતિ કથયેદ્ વસુધાતલેન્દ્રઃ
ભૂયો ઽપિ તં સ્મિતમનોહરવક્ત્રચન્દ્રં પશ્યેમ નામ નૃપતિં શ્રિયમ્ ઉદ્વહન્તમ્ ॥

લુલિતવિલૂનસૂત્રનિચયચ્યુતગુરુતરલં પરિમલપાણ્ડુમૌક્તિકગુણસ્થગિતમૃદુતૃણમ્
ઉપગિરિ હારમ્ ઐક્ષત તતઃ સ નરપતિજનઃ સ્થિતચકિતાતિશુક્લભુજગદ્યુતિમુષમ્ અભિતઃ ॥

દૃષ્ટ્વા તતસ્ તસ્ય નરાધિપસ્ય ત્રાસાન્ નિયન્તારમ્ ઉદીર્ણકમ્પમ્
કોપાદ્ અભૂતાં નયને ક્ષણેન વિકોશરક્તોત્પલરક્તરાગે ॥

અથાભિનવઘર્માંશુ સંનિભાદ્ દન્તિનઃ પુરઃ
આકૃષ્ય હુતભુઙ્મધ્યાન્ ન્યવેશયદ્ અયોગુડાન્ ॥

બભાષે ચ મહામાત્રં મન્ત્રિભિશ્ ચકિતૈર્ વૃતઃ
અવતીર્ય ગજં દીપ્તાન્ આદયૈનાન્ અયોગુડાન્ ॥

સ તથેતિ પ્રતિશ્રુત્ય ગૃહીત્વા વેણુમ્ અગ્રતઃ
ગૃહાણેત્ય્ અવદન્ નાગં ન ચાસૌ વામતાં યયૌ ॥

તમ્ અયોગુડમ્ આદિત્સુમ્ આલોક્ય ચ મતઙ્ગજમ્
સંયાતમ્ અબ્રવીદ્ રાજા વાર્યતામ્ ઇતિ કુઞ્જરઃ ॥

તેન હસ્તિદમકેન કુઞ્જરે વારિતે ઽથ પુનર્ ઊચિવાન્ નૃપઃ
દેહમાત્રકવિનિગ્રહે ક્ષમો ન ત્વ્ અયં ચપલચિત્તનિગ્રહે ॥

કૃશીકૃતાઙ્ગાસ્ તપસા ફલાશિનઃ સ્મરેણ નીતા મુનયો ઽપિ વિક્રિયામ્
મનોદમસ્ તૈર્ અપિ ચેન્ ન શક્યતે પ્રકર્તુમ્ અન્યેન કથં કરિષ્યતે ॥

બુદ્ધા નામ જગન્નાથા ભૂતા ભાવિન એવ ચ
તે હિ સ્વપરચેતાંસિ શક્તા દમયિતું નનુ ॥

તસ્ય બુદ્ધ ઇતિ શ્રુત્વા વાક્યં તસ્માન્ નિષાદિનઃ
બહુત્વમ્ ઇવ સંપ્રાપ્તઃ પ્રસાદઃ પુલકોદ્ગમૈઃ ॥

અવિદ્યાતિમિરાન્ધાનાં પુનર્ભવનિવૃત્તયે
યત્ તદ્બોધ્યં પદં શાન્તં તદ્ બુદ્ધં તૈસ્ તથાગતૈઃ ॥

દાનશીલક્ષમાવીર્ય ધ્યાનપ્રજ્ઞાસમન્વિતૈઃ
ઘટમાનૈઃ પ્રયત્નેન બુદ્ધત્વં પ્રાપ્યતે નૃભિઃ ॥

તતો ઽહમ્ આશુ ભૂયાસં ભૂયોભિઃ સત્ત્વશાન્તયે
ગુણૈર્ દાનાદિભિર્ યુક્તો બુદ્ધો બોદ્ધવ્યકોવિદઃ ॥

પ્રણિધિમ્ ઇતિ મહાન્તં બોધિસત્ત્વે વિશુદ્ધે કૃતવતિ કૃતબુદ્ધૌ બુદ્ધિમન્તો નનન્દુઃ ।
સ્વબલવિલયચિન્તાવાગુરામધ્યવર્તી મૃગ ઇવ શરવિદ્ધો વિવ્યથે પુષ્પકેતુઃ ॥

મનઃક્ષેત્રે રૂઢં પ્રણિધિતરુમ્ આનન્દિતજનં સમુદ્ભૂતપ્રાયપ્રથમકરુણાપુષ્પસમયમ્ ।
ક્રમેણાચ્છિન્નેચ્છાવિભવમહતા દાનપયસા ફલાર્થી ભૂપાલઃ પ્રતિદિનમ્ અસિઞ્ચત્ તરુમ્ ઇવ ॥

અલંકુર્વાણસ્ય ક્ષિતિપચરિતં વ્યોમવિપુલં બિભિત્સોર્ દુર્ભેદં પિહિતજગદજ્ઞાનતિમિરમ્ ।
વિતેને રાજેન્દોઃ પ્રણિધિશરદારમ્ભવિમલા ભૃશં દાનજ્યોત્સ્ના પ્રણયિકુમુદાનન્દજનની ॥

ભૃત્યાન્ ભૃશં ચ કલભાન્ ઇવ પાલયન્તં લક્ષ્મીં ચિરાય કરિણીમ્ ઇવ રઞ્જયન્તમ્
દાનાર્થિનઃ પ્રણયિનઃ પરિવવ્રુર્ એત્ય તં નૃપતિં મધુકરા ઇવ વારણેન્દ્રમ્ ॥

દુરાસદો વહ્નિર્ ઇવાભવત્ પુરા ય એવ સંરમ્ભવિજિહ્મિતેક્ષણઃ
સ એવ બોધૌ વિનિબદ્ધનિશ્ચયો જનસ્ય જજ્ઞે હ્રદવન્ નરાધિપઃ ॥

અપેતમાત્સર્યતમઃ શરીરિણાં ક્રમાત્ સ્વભાવાન્તરમ્ એતિ માનસમ્
ય એવ ધૂમો નયનપ્રબાધનઃ સ એવ મેઘત્વમ્ ઉપૈતિ સંચિતઃ ॥

અતિદાનપરાયણસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રદદૌ ભૃત્યજનો ઽપિ તસ્ય દાનમ્
ઋતુર્ એવ સ તાદૃશો હિ કશ્ ચિત્ તરવો ભૂરિફલા ભવન્તિ યત્ર ॥

અવલોક્ય નૃપં ગુણાનુરક્તં પ્રકૃતીનામ્ અપિ જાયતે ગુણેચ્છા
શશિનઃ પ્રભયાનુવિધ્યમાનો વિમલં વારિ દદાતિ ચન્દ્રકાન્તઃ ॥

સગુણેન જનેન યુજ્યમાનઃ સુમનાઃ કો ન ભવેદ્ ગુણાનુરાગી
મુનિગોચરમ્ એત્ય મન્દબુદ્ધિસ્ ત્યજતિ વ્યાલમૃગો ઽપિ રૌદ્રભાવમ્ ॥

ઇતિ બુદ્ધગુણાનુરૂપવર્ણાં ગિરમ્ આકર્ણ્ય મનોહરાં નિયન્તુઃ
અભવદ્ ભવબન્ધભઙ્ગહેતુઃ પ્રણિધિઃ પ્રાક્તન એષ શાક્યસૂનોઃ ॥