જાતકમાલા · અધ્યાય 1

આર્યશૂર: જાતકમાલા 1-15, રેવિસેદ્ તેxત્
1. વ્યાઘ્રીજાતકમ્
2. શિબિજાતકમ્
3. કુલ્માષપિણ્ડીજાતકમ્
4. શ્રેષ્ઠિજાતકમ્
5. અવિષહ્યશ્રેષ્ઠિજાતકમ્
6. શશજાતકમ્
7. અગસ્ત્યજાતકમ્
8. મૈત્રીબલજાતકમ્
9. વિશ્વંતરજાતકમ્
10. યજ્ઞજાતકમ્
11. શક્રજાતકમ્
12. બ્રાહ્મણજાતકમ્
13. ઉન્માદયન્તીજાતકમ્
14. સુપારગજાતકમ્
15. મત્સ્યજાતકમ્
નમો બુદ્ધાય ॥
શ્રીમન્તિ સદ્ગુણપરિગ્રહમઙ્ગલાનિ કીર્ત્યાસ્પદાન્ય્ અનવગીતમનોહરાણિ ।
પૂર્વેષુ જન્મસુ મુનેશ્ ચરિતાદ્ભુતાનિ ભક્ત્યા સ્વકાવ્યકુસુમાઞ્જલિનાર્ચયિષ્યે

શ્લાઘ્યૈર્ અમીભિર્ અભિલક્ષિતચિહ્નભૂતૈર્ આદેશિતો ભવતિ યત્ સુગતત્વમાર્ગઃ ।
સ્યાદ્ એવ રૂક્ષમનસામ્ અપિ ચ પ્રસાદો ધર્મ્યાઃ કથાશ્ ચ રમણીયતરત્વમ્ ઈયુઃ

લોકાર્થમ્ ઇત્ય્ અભિસમીક્ષ્ય કરિષ્યતે ઽયં શ્રુત્યાર્ષયુક્ત્યવિગુણેન પથા પ્રયત્નઃ ।
લોકોત્તમસ્ય ચરિતાતિશયપ્રદેશૈઃ સ્વં પ્રાતિભં ગમયિતું શ્રુતિવલ્લભત્વમ્

સ્વાર્થોદ્યતૈર્ અપિ પરાર્થચરસ્ય યસ્ય નૈવાન્વગમ્યત ગુણપ્રતિપત્તિશોભા ।
સર્વજ્ઞ ઇત્ય્ અવિતથાક્ષરદીપ્તકીર્તિં મૂર્ધ્ના નમે તમ્ અસમં સહધર્મસઙ્ઘમ્

1. વ્યાઘ્રીજાતકમ્
સર્વસત્ત્વેષ્વ્ અકારણપરમવત્સલસ્વભાવઃ સર્વભૂતાત્મભૂતઃ પૂર્વજન્મસ્વ્ અપિ સ ભગવાન્ ઇતિ બુદ્ધે ભગવતિ પરઃ પ્રસાદઃ કાર્યઃ ॥
તદ્યથાનુશ્રૂયતે રત્નત્રયગુરુભિઃ પ્રતિપત્તિગુણાભિરાધિતગુરુભિર્ ગુણપ્રચયગુરુભિર્ અસ્મદ્ગુરુભિઃ પરિકીર્ત્યમાનમ્ ઇદં ભગવતઃ પૂર્વજન્માવદાનમ્ । બોધિસત્ત્વઃ કિલ પ્રતિજ્ઞાતિશયસદૃશૈર્ દાનપ્રિયવચનાર્થચર્યાપ્રભૃતિભિઃ પ્રજ્ઞાપરિગ્રહનિરવદ્યૈઃ કારુણ્યનિસ્યન્દૈર્ લોકમ્ અનુગૃહ્ણન્ સ્વધર્માભિરત્યુપનતશુચિવૃત્તિન્ય્ ઉદિતોદિતે મહતિ બ્રાહ્મણકુલે જન્મપરિગ્રહં ચકાર ॥ સ કૃતસંસ્કારક્રમો જાતકર્માદિભિર્ અભિવર્ધમાનઃ પ્રકૃતિમેધાવિત્વાત્ સાનાથ્યવિશેષાજ્ જ્ઞાનકૌતૂહલાદ્ અકૌસીદ્યાચ્ ચ નચિરેણૈવાષ્ટાદશસુ વિદ્યાસ્થાનેષુ સ્વકુલક્રમાવિરુદ્ધાસુ ચ સકલાસુ કલાસ્વ્ આચાર્યકં પરમ્ અવાપ ।
સ બ્રહ્મવદ્ બ્રહ્મવિદાં બભૂવ રાજેવ રાજ્ઞાં બહુમાનપાત્રમ્ ।
સાક્ષાત્ સહસ્રાક્ષ ઇવ પ્રજાનાં જ્ઞાનાર્થિનામ્ અર્થચરઃ પિતેવ

તસ્ય ભાગ્યગુણાતિશયસમાવર્જિતો મહાલાભસત્કારયશોવિશેષઃ પ્રાદુરભૂત્। ધર્માભ્યાસભાવિતમતિઃ કૃતપ્રવ્રજ્યાપરિચયસ્ તુ બોધિસત્ત્વો ન તેનાભિરેમે ।
સ પૂર્વચર્યાપરિશુદ્ધબુદ્ધિઃ કામેષુ દૃષ્ટ્વા બહુદોષજાતમ્ ।
ગાર્હસ્થ્યમ્ અસ્વાસ્થ્યમ્ ઇવાવધૂય કં ચિદ્ વનપ્રસ્થમ્ અલંચકાર

સ તત્ર નિઃસઙ્ગતયા તયા ચ પ્રજ્ઞાવદાતેન શમેન ચૈવ ।
પ્રત્યાદિદેશેવ કુકાર્યસઙ્ગાદ્ વિશ્લિષ્ટશિષ્ટોપશમં નૃલોકમ્

મૈત્રીમયેન પ્રશમેન તસ્ય વિસ્યન્દિનેવાનુપરીતચિત્તાઃ ।
પરસ્પરદ્રોહનિવૃત્તભાવાસ્ તપસ્વિવદ્ વ્યાડમૃગા વિચેરુઃ

આચારશુદ્ધ્યા નિભૃતેન્દ્રિયત્વાત્ સંતોષયોગાત્ કરુણાગુણાચ્ ચ ।
અસંસ્તુતસ્યાપિ જનસ્ય લોકે સો ઽભૂત્ પ્રિયસ્ તસ્ય યથૈવ લોકઃ

અલ્પેચ્છભાવાત્ કુહનાનભિજ્ઞસ્ ત્યક્તસ્પૃહો લાભયશઃસુખેભ્યઃ ।
સ દેવતાનામ્ અપિ માનસાનિ પ્રસાદભક્તિપ્રવણાનિ ચક્રે

શ્રુત્વાથ તં પ્રવ્રજિતં મનુષ્યા ગુણૈસ્ તદીયૈર્ અવબદ્ધચિત્તાઃ ।
વિહાય બન્ધૂંશ્ ચ પરિગ્રહાંશ્ ચ તચ્છિષ્યતાં સિદ્ધિમ્ ઇવોપજગ્મુઃ

શીલે શુચાવ્ ઇન્દ્રિયભાવનાયાં સ્મૃત્યપ્રમોષે પ્રવિવિક્તતાયામ્ ।
મૈત્ર્યાદિકે ચૈવ મનઃસમાધૌ યથાબલં સો ઽનુશશાસ શિષ્યાન્

અથ કદા ચિત્ સ મહાત્મા પરિનિષ્પન્નભૂયિષ્ઠે પૃથૂભૂતે શિષ્યગણે પ્રતિષ્ઠાપિતે ઽસ્મિન્ કલ્યાણે વર્ત્મન્ય્ અવતારિતે નૈષ્ક્રમ્યસત્પથં લોકે સંવૃતેષ્વ્ ઇવાપાયદ્વારેષુ રાજમાર્ગીકૃતેષ્વ્ ઇવ સુગતિમાર્ગેષુ દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાર્થં તત્કાલશિષ્યેણાજિતેનાનુગમ્યમાનો યોગાનુકૂલાન્ પર્વતદરીનિકુઞ્જાન્ અનુવિચચાર ॥
અથાત્ર વ્યાઘ્રવનિતાં દદર્શ ગિરિગહ્વરે ।
પ્રસૂતિક્લેશદોષેણ ગતાં વિસ્પન્દમન્દતામ્

પરિક્ષામેક્ષણયુગાં ક્ષુધા ચ્છાતતરોદરીમ્ ।
આહારમ્ ઇવ પશ્યન્તીં બાલાન્ સ્વતનયાન્ અપિ

સ્તન્યતર્ષાદ્ ઉપસૃતાન્ માતૃવિશ્રમ્ભનિર્વ્યથાન્ ।
રોરૂયિતરવૈઃ ક્રૂરૈર્ ભર્ત્સયન્તીં પરાન્ ઇવ

બોધિસત્ત્વસ્ તુ તાં દૃષ્ટ્વા ધીરો ઽપિ કરુણાવશાત્ ।
ચકમ્પે પરદુઃખેન મહીકમ્પાદ્ ઇવાદ્રિરાટ્

મહત્સ્વ્ અપિ સ્વદુઃખેષુ વ્યક્તધૈર્યાઃ કૃપાત્મકાઃ ।
મૃદુનાપ્ય્ અન્યદુઃખેન કમ્પન્તે યત્ તદ્ અદ્ભુતમ્

અથ બોધિસત્ત્વઃ સસંભ્રમામ્રેડિતપદં સ્વભાવાતિશયવ્યઞ્જકં કરુણાબલસમાહિતાક્ષરં શિષ્યમ્ ઉવાચ । વત્સ વત્સ ।
પશ્ય સંસારનૈર્ગુણ્યં મૃગ્ય્ એષા સ્વસુતાન્ અપિ ।
લઙ્ઘિતસ્નેહમર્યાદા ભોક્તુમ્ અન્વિચ્છતિ ક્ષુધા

અહો બતાતિકષ્ટેયમ્ આત્મસ્નેહસ્ય રૌદ્રતા ।
યેન માતાપિ તનયાન્ આહારયિતુમ્ ઇચ્છતિ

આત્મસ્નેહમયં શત્રું કો વર્ધયિતુમ્ અર્હતિ ।
યેન કુર્યાત્ પદન્યાસમ્ ઈદૃશેષ્વ્ અપિ કર્મસુ

તચ્ છીઘ્રમ્ અન્વિષ્યતાં તાવત્ કુતશ્ ચિદ્ અસ્યાઃ ક્ષુદ્દુઃખપ્રતીકારહેતુર્ યાવન્ ન તનયાન્ આત્માનં ચોપહન્તિ । અહમ્ અપિ ચૈનાં પ્રયતિષ્યે સાહસાદ્ અસ્માદ્ વારયિતુમ્ । સ તથેત્ય્ અસ્મૈ પ્રતિશ્રુત્ય તદાહારાન્વેષણપરો બભૂવ ॥ અથ બોધિસત્ત્વસ્ તં શિષ્યં સવ્યપદેશમ્ અતિવાહ્ય ચિન્તામ્ આપેદે ।
સંવિદ્યમાને સકલે શરીરે કસ્માત્ પરસ્માન્ મૃગયામિ માંસમ્ ।
યાદૃચ્છિકી તસ્ય હિ લાભસંપત્ કાર્યાત્યયઃ સ્યાચ્ ચ તથા મમાયમ્

અપિ ચ ।
નિરાત્મકે ભેદિનિ સારહીને દુઃખે કૃતઘ્ને સતતાશુચૌ ચ ।
દેહે પરસ્માય્ ઉપયુજ્યમાને ન પ્રીતિમાન્ યો ન વિચક્ષણઃ સઃ

સ્વસૌખ્યસઙ્ગેન પરસ્ય દુઃખમ્ ઉપેક્ષ્યતે શક્તિપરિક્ષયાદ્ વા ।
ન ચાન્યદુઃખે સતિ મે ઽસ્તિ સૌખ્યં સત્યાં ચ શક્તૌ કિમ્ ઉપેક્ષકઃ સ્યામ્

સત્યાં ચ શક્તૌ મમ યદ્ય્ ઉપેક્ષા સ્યાદ્ આતતાયિન્ય્ અપિ દુઃખમગ્ને ।
કૃત્વેવ પાપં મમ તેન ચિત્તં દહ્યેત કક્ષં મહતાગ્નિનેવ

તસ્માત્ કરિષ્યામિ શરીરકેણ તટપ્રપાતોદ્ગતજીવિતેન ।
સંરક્ષણં પુત્રવધાચ્ ચ મૃગ્યા મૃગ્યાઃ સકાશાચ્ ચ તદાત્મજાનામ્

કિં ચ ભૂયઃ ।
સંદર્શનં લોકહિતોત્સુકાનામ્ ઉત્તેજનં મન્દપરાક્રમાણામ્ ।
સંહર્ષણં ત્યાગવિશારદાનામ્ આકર્ષણં સજ્જનમાનસાનામ્

વિષાદનં મારમહાચમૂનાં પ્રસાદનં બુદ્ધગુણપ્રિયાણામ્ ।
વ્રીડોદયં સ્વાર્થપરાયણાનાં માત્સર્યલોભોપહતાત્મનાં ચ

શ્રદ્ધાપનં યાનવરાશ્રિતાનાં વિસ્માપનં ત્યાગકૃતસ્મયાનામ્ ।
વિશોધનં સ્વર્ગમહાપથસ્ય ત્યાગપ્રિયાણામ્ અનુમોદિનૄણામ્

કદા નુ ગાત્રૈર્ અપિ નામ કુર્યાં હિતં પરેષામ્ ઇતિ યશ્ ચ મે ઽભૂત્ ।
મનોરથસ્ તં સફલીક્રિયાસં સંબોધિમ્ અગ્ર્યામ્ અપિ ચાવિદૂરે

ન સ્પર્ધયા નૈવ યશોઽભિલાષાન્ ન સ્વર્ગલોભાન્ ન ચ રાજ્યહેતોઃ ।
નાત્યન્તિકે ઽપ્ય્ આત્મસુખે યથાયં મમાદરો ઽન્યત્ર પરાર્થસિદ્ધેઃ

તથા મમાનેન સમાનકાલં લોકસ્ય દુઃખં ચ સુખોદયં ચ ।
હર્તું ચ કર્તું ચ સદાસ્તુ શક્તિસ્ તમઃ પ્રકાશં ચ યથૈવ ભાનોઃ

દૃષ્ટઃ શ્રુતો ઽનુસ્મૃતિમ્ આગતો વા સ્પૃષ્ટઃ કથાયોગમ્ ઉપાગતો વા ।
સર્વપ્રકારં જગતો હિતાનિ કુર્યામ્ અજસ્રં સુખસંહિતાનિ

એવં સ નિશ્ચિત્ય પરાર્થસિદ્ધ્યૈ પ્રાણાત્યયે ઽપ્ય્ આપતિતપ્રમોદઃ ।
મનાંસિ ધીરાણ્ય્ અપિ દેવતાનાં વિસ્માપયન્ સ્વાં તનુમ્ ઉત્સસર્જ

અથ સા વ્યાઘ્રી તેન બોધિસત્ત્વસ્ય શરીરનિપાતશબ્દેન સમુત્થાપિતકૌતૂહલામર્ષા વિરમ્ય સ્વતનયવૈશસોદ્યમાત્ તતો નયને વિચિક્ષેપ । દૃષ્ટ્વૈવ ચ તદ્ બોધિસત્ત્વશરીરમ્ ઉદ્ગતપ્રાણં સહસાભિસૃત્ય ભક્ષયિતુમ્ ઉપચક્રમે । અથ સ તસ્ય શિષ્યો માંસમ્ અનાસાદ્યૈવ પ્રતિનિવૃત્તઃ કુત્રોપાધ્યાય ઇતિ વિલોકયંસ્ તદ્ બોધિસત્ત્વશરીરમ્ ઉદ્ગતપ્રાણં તયા વ્યાઘ્રયુવત્યા ભક્ષ્યમાણં દદર્શ । સ તત્કર્માતિશયવિસ્મયાત્ પ્રતિવ્યૂઢશોકદુઃખાવેગસ્ તદ્ગુણાશ્રયબહુમાનમ્ ઇવોદ્ગિરન્ન્ ઇદમ્ આત્મગતં બ્રુવાણઃ શોભેત ।
અહો દયાસ્ય વ્યસનાતુરે જને સ્વસૌખ્યનૈઃસઙ્ગ્યમ્ અહો મહાત્મનઃ ।
અહો પ્રકર્ષં ગમિતા સ્થિતિઃ સતામ્ અહો પરેષાં મૃદિતા યશઃશ્રિયઃ

અહો પરાક્રાન્તમ્ અપેતસાધ્વસં ગુણાશ્રયં પ્રેમ પરં વિદર્શિતમ્ ।
અહો નમસ્કારવિશેષપાત્રતાં પ્રસહ્ય નીતા સ્વગુણાતનુસ્ તનુઃ

નિસર્ગસૌમ્યસ્ય વસુંધરાધૃતેર્ અહો પરેષાં વ્યસનેષ્વ્ અમર્ષિતા ।
અહો મદીયા ગમિતા પ્રકાશતાં ખટુઙ્કતા વિક્રમસંપદાનયા

અનેન નાથેન સનાથતાં ગતં ન શોચિતવ્યં ખલુ સાંપ્રતં જગત્ ।
પરાજયાશઙ્કિતજાતસંભ્રમો ધ્રુવં વિનિશ્વાસપરો ઽદ્ય મન્મથઃ

સર્વથા નમો ઽસ્ત્વ્ અસ્મૈ મહાભાગાય સર્વભૂતશરણ્યાયાતિવિપુલકારુણ્યાયાપ્રમેયસત્ત્વાય ભૂતાર્થબોધિસત્ત્વાયેતિ ॥ અથ સ તમ્ અર્થં સબ્રહ્મચારિભ્યો નિવેદયામ્ આસ ।
તત્કર્મવિસ્મિતમુખૈર્ અથ તસ્ય શિષ્યૈર્ ગન્ધર્વયક્ષભુજગૈસ્ ત્રિદશાધિપૈશ્ ચ ।
માલ્યામ્બરાભરણચન્દનચૂર્ણવર્ષૈશ્ છન્ના તદસ્થિવસુધા વસુધા બભૂવ