ઈશોપનિષદ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 1-10

ઈશ-ઉપનિષદ્ (ઈશોપનિષદ્ ઓર્ ઈશાવાસ્યોપનિસદ્), કાણ્વ રેચેન્સિઓન્ wઇથ્ થે ચોમ્મેન્તર્ય્ અસ્ચ્રિબેદ્ તો શંકર
ઓં
તત્ સદ્ બ્રાહ્મણે નમઃ
ઈશાવાસ્યોપનિષદ્
ઓં પૂર્ણમ્ અદઃ પૂર્ણમ્ ઇદં પૂર્ણાત્ પૂર્ણમ્ ઉદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમ્ આદાય પૂર્ણમ્ એવાવશિષ્યતે ॥
ઓં શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ।
ઈશા વાસ્યમિત્યાદયો મન્ત્રાઃ કર્મસ્વવિનિયુક્તાઃ ।
તેષામકર્મશેષસ્યાત્મનો યાથાત્મ્યપ્રકાશકત્વાત્ ।
યાથાત્મ્યં ચાત્મનઃ શુદ્ધત્વાપાપવિદ્ધત્વૈકત્વનિત્યત્વાશરીરત્વસર્વગતત્વાદિ વક્ષ્યમાણમ્ ।
તચ્ચ કર્મણા વિરુધ્યેતેતિ યુક્ત એવૈષાં કર્મસ્વવિનિયોગઃ ।
ન હ્યેવં લક્ષણમાત્મનો યાથાત્મ્યમુત્પાદ્યં વિકાર્યમાપ્યં સંસ્કાર્યં કર્તૃભોક્તૃરૂપં વા યેન કર્મશેષતા સ્યાત્ ।
સર્વાસામુપનિષદામાત્મયાથાત્મ્યનિરૂપણેનૈવ ઉપક્ષયાત્ ।
ગીતાનાં મોક્ષધર્માણાં ચૈવં પરત્વાત્ ।
તસ્માદાત્મનો ઽનેકત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિ ચાશુદ્ધત્વાપાપવિદ્ધત્વાદિ ચોપાદાય લોકબુદ્ધિસિદ્ધકર્માણિ વિહિતાનિ ।
યો હિ કર્મફલેનાર્થી દૃષ્ટેન બ્રહ્મવર્ચસાદિનાદૃષ્ટેન સ્વર્ગાદિના ચ દ્વિજાતિરહં ન કાણકુબ્જત્વાદ્યનધિકારપ્રયોજકધર્મવાનિત્યાત્માનં મન્યતે સો ઽધિક્રિયતે કર્મસ્વિતિ હ્યધિકારવિદો વદન્તિ ।
તસ્માદેતે મન્ત્રા આત્મનો યાથાત્મ્યપ્રકાશનેન આત્મવિષયં સ્વાભાવિકમજ્ઞાનં નિવર્તયન્તઃ શોકમોહાદિસંસારધર્મવિચ્છિત્તિસાધનમાત્મૈકત્વાદિવિજ્ઞાનમુત્પાદયન્તિ ।
ઇત્યેવમુક્તાધિકાર્યભિધેયસમ્બન્ધપ્રયોજનાન્મન્ત્રાન્સંક્ષેપતો વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઓં
ઈશા વાસ્યમ્ ઇદં સર્વં યત્ કિઞ્ચ જગત્યાં જગત્ ।
તેન ત્યક્તેન ભુઞ્જીથા મા ગૃધઃ કસ્ય સ્વિદ્ધનમ્

ઈશા ઈષ્ટ ઇતીટ્ તેનેશા ।
ઈશિતા પરમેશ્વરઃ પરમાત્મા સર્વસ્ય ।
સ હિ સર્વમીષ્ટે સર્વજન્તૂનામાત્મા સન્પ્રત્યગાત્મતયા તેન સ્વેન રૂપેણાત્મનેશા વાસ્યમાચ્છાદનીયમ્ ।
કિમ્? ઇદં સર્વ યત્કિઞ્ચ યત્કિઞ્ચિજ્જગત્યાં પૃથિવ્યાં જગત્તત્સર્વં સ્વેનાત્મના ઈશેન પ્રત્યગાત્મતયાહમેવેદં સર્વમિતિ પરમાર્થસત્યરૂપેણાનૃતમિદં સર્વં ચરાચરમાચ્છાદનીયં સ્વેન પરમાત્મના ।
યથા ચન્દનાગર્વાદેરુદકાદિસમ્બન્ધજક્લેદાદિજમૌપાધિકં દૌર્ગન્ધ્યં તત્સ્વરૂપનિઘર્ષણેન આચ્છાઘતે સ્વેન પારમાર્થિકેન ગન્ધેન ।
તદ્વદેવ હિ સ્વાત્મનિ અધ્યસ્તં સ્વાભાવિકં કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિલક્ષણં જગદદ્વૈતરૂપં જગત્યાં પૃથિવ્યામ્, જગત્યામિતિ ઉપલક્ષણાર્થત્વાત્સર્વમેવ નામરૂપકર્માખ્યં વિકારજાતં પરમાર્થસત્યાત્મભાવનયા ત્યક્તં સ્યાત્ ।
એવમીશ્વરાત્મભાવનયા યુક્તસ્ય પુત્રાદ્યેષણાત્રયસંન્યાસ એવાધિકારો ન કર્મસુ ।
તેન ત્યક્તેન ત્યાગેનેત્યર્થઃ ।
ન હિ ત્યક્તો મૃતઃ પુત્રો વા ભૃત્યો વા આત્મસમ્બન્ધિતાયા અભાવાત્ આત્માનં પાલયતિ અતસ્ત્યાગેન ઇત્યયમેવ વેદાર્થઃ-- ભુઞ્જીથાઃ પાલયેથાઃ ।
એવં ત્યક્તૈષણસ્ત્વં મા ગૃધઃ ગૃધિમાકાઙ્ક્ષાં મા કાર્ષીર્ધનવિષયામ્ કસ્યસ્વિદ્ધનં કસ્યચિત્પરસ્ય સ્વસ્ય વા ધનં મા કાઙ્ક્ષીરિત્યર્થઃ ।
સ્વિદિત્યનર્થકો નિપાતઃ ।
અથવા મા ગૃધઃ ।
કસ્માત્? કસ્યસ્વિદ્ધનમિત્યાક્ષેપાર્થો ન કસ્યચિદ્ધનમસ્તિ યદ્ગૃધ્યેત ।
આત્મૈવેદં સર્વમિતીશ્વરભાવનયા સર્વં ત્યક્તમત આત્મન એવેદં સર્વમાત્મૈવ ચ સર્વમતો મિથ્યાવિષયાં ગૃધિં મા કાર્ષીરિત્યર્થઃ

એવમાત્મવિદઃ પુત્રાદ્યેષણાત્રયસંન્યાસેનાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠતયાત્મા રક્ષિતવ્ય ઇત્યેષ વેદાર્થઃ ।
અથ ઇતરસ્યાનાત્મજ્ઞતયા આત્મગ્રહણાય અશક્તસ્યેદમુપદિશતિ મન્ત્રઃ--
કુર્વન્ન્ એવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્છતં સમાઃ ।
એવં ત્વયિ નાન્યથેતો ઽસ્તિ ન કર્મ લિપ્યતે નરે

કુર્વન્નેવ ઇહ નિવર્તયન્નેવ કર્માણ્યગ્નિહોત્રાદીનિ જિજીવિષેજ્જીવિતુમિચ્છેચ્છતં શતસઙ્ખ્યાકાઃ સમાઃ સંવત્સરાન્ ।
તાવદ્ધિ પુરુષસ્ય પરમાયુર્નિરૂપિતમ્ ।
તથા ચ પ્રાપ્તાનુવાદેન યજ્જિજીવિષેચ્છતં વર્ષાણિ તત્ કુર્વન્નેવ કર્માણીત્યેતદ્વિધીયતે ।
એવમેવમ્પ્રકારેણ ત્વયિ જિજીવિષતિ નરે નરમાત્રાભિમાનિનીત એતસ્માદગ્નિહોત્રાદીનિ કર્માણિ કુર્વતો વર્તમાનાત્પ્રકારાદન્યથા પ્રકારાન્તરં નાસ્તિ યેન પ્રકારેણાશુભં કર્મ ન લિપ્યતે કર્મણા ન લિપ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અતઃ શાસ્ત્રવિહિતાનિ કર્માણ્યગ્નિહોત્રાદીનિ કુર્વન્નેવ જિજીવિષેત્ ।
કથં પુનરિદમવગમ્યતે પૂર્વેણ સંન્યાસિનો જ્ઞાનનિષ્ઠોક્તા દ્વિતીયેન તદશક્તસ્ય કર્મનિષ્ઠેતિ ।
ઉચ્યતેઃ જ્ઞાનકર્મણોર્વિરોધં પર્વતવદકમ્પ્યં યથોક્તં ન સ્મરસિ કિમ્ ।
ઇહાપ્યુક્તં ઽયો હિ જિજીવિષેત્ સ કર્મ કુર્વન્ઽ ઽઈશાવાસ્યમિદં સર્વમ્ઽ ઽતેન ત્યક્તેન ભુઞ્જીથાઃઽ ઽમા ગૃધઃ કસ્યસ્વિદ્ધનમ્ઽ ઇતિ ચ ।
ઽન જીવિતે મરણે વા ગૃધિં કુર્વીતારણ્યમિયાદિતિ ચ પરમ્ ; તતો ન પુનરિયાત્ઽ ઇતિ સંન્યાસાસનાત્ ।
ઉભયોઃ ફલભેદં ચ વક્ષ્યતિ ।
ઇમૌ દ્વાવેવ પન્થાનાવનુનિષ્ક્રાન્તતરૌ ભવતઃ ક્રિયાપથશ્ચૈવ પુરસ્તાત્સંન્યાસશ્ચોત્તરેણ ।
નિવૃત્તિમાર્ગેણ એષણાત્રયસ્ય ત્યાગઃ ।
તયોઃ સંન્યાસપથ એવાતિરેચયતિ ।
"ન્યાસ એવાત્યરેચયત્"ઇતિ ચ તૈત્તિરીયકે ।
"દ્વાવિમાવથ પન્થાનૌ યત્ર વેદાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
પ્રવૃત્તિલક્ષણો ધર્મો નિવૃત્તશ્ચ વિભાવિતઃ" ॥
ઇત્યાદિ પુત્રાય વિચાર્ય નિશ્ચિતમુક્તં વ્યાસેન વેદાચાર્યેણ ભગવતા વિભાગઞ્ચાનયોઃ દર્શયિષ્યામઃ

અથેદાનીમવિદ્વન્નિન્દાર્થો ઽયં મન્ત્ર આરભ્યતે --
અસુર્યા નામ તે લોકા અન્ધેન તમસાવૃતાઃ ।
તાંસ્તે પ્રેત્યાભિગચ્છન્તિ યે કે ચાત્મહનો જનાઃ

અસુર્યાઃ પરમાત્મભાવમદ્વયમપેક્ષ્ય દેવાદયો ઽપ્યસુરાસ્તેષાઞ્ચ સ્વભૂતા લોકા અસુર્યા નામ ।
નામશબ્દો ઽનર્થકો નિપાતઃ ।
તે લોકાઃ કર્મફલાનિ ।
લોક્યન્તે દૃશ્યન્તે ભુજ્યન્ત ઇતિ જન્માનિ ।
અન્ધેનાદર્શનાત્મકેનાજ્ઞાનેન તમસાવૃતા આચ્છાદિતાઃ તાંસ્થાવરાન્તાન્પ્રેત્ય ત્યક્ત્વેમં દેહમભિગચ્છન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્ ।
આત્માનં ઘ્નન્તીત્યાત્મહનાઃ ।
કે તે જનાઃ યે ઽવિદ્વાંસઃ ।
કથં ત આત્માનં નિત્યં હિંસન્તિ ।
અવિદ્યાદોષેણ વિદ્યમાનસ્યાત્મનઃ તિરસ્કરણાત્ વિદ્યમાનસ્ય આત્મનો યત્કાર્યં ફલમજરામરત્વાદિસંવેદનલક્ષણં તદ્ધતસ્યેવ તિરોભૂતં ભવતીતિ પ્રાકૃતાવિદ્વાંસો જનાઃ જનાઃ આત્મહન ઉચ્યન્તે ।
તેન હ્યાત્મહનનદોષેણ સંસરન્તિ તે

યસ્યાત્મનો હનનાદવિદ્વાંસઃ સંસરન્તિ તદ્વિપર્યયેણ વિદ્વાંસો જના મુચ્યન્તે તે નાત્મહનઃ તત્ કીઘ્શમાત્મતચ્વમિત્યુચ્યતે--
અનેજદ્ એકં મનસો જવીયો નૈનદ્દેવા આપ્નુવન્પૂર્વમર્ષત્ ।
તદ્ધાવતો ઽન્યાનત્યેતિ તિષ્ઠત્ તસ્મિન્ન્ અપો માતરિશ્વા દધાતિ

અનેજત્ ન એજત્ ।
એજૃ કમ્પને, કમ્પનં ચલનં સ્વાવસ્થાપ્રચ્યુતિસ્તદ્વર્જિતં સર્વદૈકરૂપમિત્યર્થઃ ।
તચ્ચૈકં સર્વભૂતેષુ મનસઃ સઙ્કલ્પાદિલક્ષણાદ્ જવીયો જવવત્તરમ્ ।
કથં વિરુદ્ધમુચ્યતે ધ્રુવં નિશ્ચલમિદં મનસો જવીય ઇતિ ચ ।
નૈષ દોષઃ ।
નિરુપાધ્યુપાધિમત્ત્વેનોપપત્તેઃ તત્ર નિરુપાધિકેન સ્વેન રૂપેણોચ્યતે અનેજદેકમિતિ મનસો ઽન્તઃકરણસ્ય સઙ્કલ્પવિકલ્પલક્ષણસ્યોપાધેરનુવર્ત્તનાદ્ ઇહ દેહસ્થસ્ય મનસો બ્રહ્મલોકાદિદૂરગમનં સઙ્કલ્પેન ક્ષણમાત્રાદ્ભવતીત્યતો મનસો જવિષ્ઠત્વં લોકે પ્રસિદ્ધમ્ ।
તસ્મિન્ મનસિ બ્રહ્મલોકાદીન્ દ્રુતં ગચ્છતિ સતિ પ્રથમં પ્રાપ્ત ઇવાત્મચૈતન્યાવભાસો ગૃહ્યતે ઽતો મનસો જવીય ઇત્યાહ ।
નૈનદ્દેવા દ્યોતનાદ્દેવાશ્ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણ્યેતત્પ્રકૃતમાત્મતત્ત્વં નાપ્નુવન્ન પ્રાપ્તવન્તઃ ।
તેભ્યો મનો જવીયઃ મનોવ્યાપારવ્યવહિતત્વાદ્ આભાસમાત્રમપિ આત્મનો નૈવ દેવાનાં વિષયીભવતિ ।
યસ્માજ્જવનાન્મનસો ઽપિ પૂર્વમર્ષત્ પૂર્વમેવ ગતં વ્યોમવદ્વ્યાપિત્વાત્ સર્વવ્યાપિ તદાત્મતત્ત્વ સર્વસંસારધર્મવર્જિતં સ્વેન નિરુપાધિકેન સ્વરૂપેણાવિક્રિયમેવ સદુપાધિકૃતાઃ સર્વાઃ સંસારવિક્રિયા અનુભવતીત્યવિવેકિનાં મૂઢાનામનેકમિવ ચ પ્રતિદેહં પ્રત્યવભાસત ઇત્યેતદાહ ।
તદ્ધાવતો દ્રુતં ગચ્છતો ઽન્યાનાત્મવિલક્ષણાન્મનોવાગિન્દ્રિયપ્રભૃતીનત્યેતિ અતીત્ય ગચ્છતિ ઇવ ।
ઇવાર્થં સ્વયમેવ દર્શયતિ તિષ્ઠદિતિ સ્વયમવિક્રિયમેવ સદિત્યર્થઃ ।
તસ્મિન્નાત્મતત્ત્વે સતિ નિત્યચૈતન્યસ્વભાવે માતરિશ્વા વાયુઃ સર્વપ્રાણભૃત્ ક્રિયાત્મકો યદાશ્રયાણિ કાર્યકરણજાતાનિ યસ્મિન્નોતાનિ પ્રોતાનિ ચ યત્સૂત્રસંજ્ઞકં સર્વસ્ય જગતો વિઘારયિતૃ સ માતરિશ્વા; અપઃ કર્માણિ પ્રાણિનાં ચેષ્ટાલક્ષણાનિ, અગ્ન્યાદિત્યપર્જન્યાદીનાં જ્વલનદહનપ્રકાશાભિવર્ષણાદિલક્ષણાનિ દધાતિ વિભજતિ ઇત્યર્થઃ ।
ધારયતીતિ વા"ભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે" (તૈ. ઉ. 2 । 8 । 1) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
સર્વા હિ કાર્યકરણાદિવિક્રિયા નિત્યચૈતન્યાત્મસ્વરૂપે સર્વાસ્પદભૂતે સત્યેવ ભવન્તીત્યર્થઃ

ન મન્ત્રાણાં જામિતાસ્તિતિ પૂર્વમન્ત્રોક્તમપ્યર્થ પુનરાહ--
તદ્ એજતિ તન્ નૈજતિ તદ્ દૂરે તદ્ વ્ અન્તિકે ।
તદ્ અન્તર્ અસ્ય સર્વસ્ય તદ્ ઉ સર્વસ્યાસ્ય બાહ્યતઃ

તદાત્મતત્ત્વં યત્પ્રકૃતં તદેજતિ ચલતિ તદેવ ચ નૈજતિ સ્વતો નૈવ ચલતિ સ્વતો ઽચલમેવ સત્
ચલતીવેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ તદ્દૂરે વર્ષકોટિશતૈરપ્યવિદુષામપ્રાપ્યત્વાદ્ દૂર ઇવ ।
તદ્ ઉ અન્તિકે ઇતિ ચ્છેદઃ ।
તદ્વન્તિકે સમીપે ઽત્યન્તમેવ વિદુષામાત્મત્વાન્ન કેવલં દૂરે ઽન્તિકે ચ ।
તદન્તરભ્યન્તરે ઽસ્ય સર્વસ્ય"ય આત્મા સર્વાન્તરઃ"(બૃ. ઉ. 3 । 4 । 1) ઇતિ શ્રુતેઃ અસ્ય સર્વસ્ય જગતો નામ રૂપક્રિયાત્મકસ્ય તદુ અપિ સર્વસ્ય અસ્ય બાહ્યતો વ્યાપકત્વાદાકાશવન્નિરતિશયસૂક્ષ્મત્વાદ્ અન્તઃ ।
"પ્રજ્ઞાનઘન એવ"(બૃ. ઉ. 4 । 5 । 13) ઇતિ ચ શાસનાન્નિરન્તરં ચ

યસ્ તુ સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ આત્મન્ય્ એવાનુપશ્યતિ ।
સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં તતો ન વિજુગુપ્સતે

યઃ પરિવ્રાડ્ મુમુક્ષુઃ સર્વાણિ ભૂતાન્યવ્યક્તાદીનિ સ્થાવરાન્તાનિ આત્મન્યેવાનુપશ્યત્યાત્મવ્યતિરિક્તાનિ ન પશ્યતીત્યર્થઃ, સર્વભૂતેષુ ચ તેષ્વેવ ચાત્માનં તેષામ્ અપિ ભૂતાનાં સ્વમાત્માનમાત્મત્વેન યથાસ્ય દેહસ્ય કાર્યકરણસઙ્ધાતસ્યાત્મા અહં સર્વપ્રત્યયસાક્ષિભૂતશ્ચેતયિતા કેવલો નિર્ગુણો ઽનેનૈવ સ્વરૂપેણાવ્યક્તાદીનાં સ્થાવરાન્તાનામહમેવાત્મેતિ સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં નિર્વિશેષં યસ્ત્વનુપશ્યતિ સ તતસ્તસ્માદેવ દર્શનાન્ન વિજુગુપ્સતે વિજુગુપ્સાં ઘૃણાં ન કરોતિ ।
પ્રાપ્તસ્યૈવાનુવાદો ઽયમ્ ।
સર્વા હિ ઘૃણાત્મનો ઽન્યદ્દુષ્ટં પશ્યતો ભવતિ, આત્માનમેવાત્યન્તવિશુદ્ધં નિરન્તરં પશ્યતો ન ઘૃણાનિમિત્તમ્ અર્થાન્તરમસ્તીતિ પ્રાપ્તમેવ ।
તતો ન વિજુગુપ્સત ઇતિ

ઇમમેવાર્થમન્યો ઽપિ મન્ત્ર આહ--
યસ્મિન્ સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ આત્મૈવાભૂદ્ વિજાનતઃ ।
તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમ્ અનુપશ્યતઃ

યસ્મિન્કાલે યથોક્તાત્મનિ વા તાન્યેવ ભૂતાનિ સર્વાણિ પરમાર્થાત્મદર્શનાદાત્મૈવાભૂદ્ આત્મૈવ સંવૃતઃ પરમાર્થવસ્તુ વિજાનતઃ તત્ર તસ્મિન્કાલે તત્રાત્મનિ વા કો મોહઃ કઃ શોકઃ ।
શોકશ્ચ મોહશ્ચ કામકર્મબીજમ્ અજાનતો ભવતિ ।
ન ત્વાત્મૈકત્વં વિશુદ્ધં ગગનોપમં પશ્યતઃ કો મોહઃ કઃ શોક ઇતિ શોકમોહયોરવિદ્યાકાર્યયોરાક્ષેપેણ અસમ્ભવપ્રદર્શનાત્ સકારણસ્ય સંસારસ્યાત્યન્તમેવોચ્છેદઃ પ્રદર્શિતો ભવતિ

યો ઽયમતીતૈર્મન્ત્રૈરુક્ત આત્મા સ સ્વેન રૂપેણ કિંલક્ષણ ઇત્યાહાયં મન્ત્રઃ--
સ પર્યગાચ્ છુક્રમ્ અકાયમ્ અવ્રણમ્ અસ્નાવિરં શુદ્ધમ્ અપાપવિદ્ધમ્ ।
કવિર્ મનીષી પરિભૂઃ સ્વયમ્ભૂર્ યાથાતથ્યતોર્ ઽથાન્ વ્યદધાચ્ છાશ્વતીભ્યઃ સમાભ્યઃ

સ યથોક્ત આત્મા પર્યગાત્ પરિ સમન્તાદગાદ્ગતવાનાકાશવદ્વ્યાપી ઇત્યર્થઃ ।
શુક્રં શુદ્ધં જ્યોતિષ્મદ્દીપ્તિમાનિત્યર્થઃ ।
અકાયમશરીરો લિઙ્ગશરીરવર્જિત ઇત્યર્થઃ ।
અવ્રણમ્ અક્ષતમ્ ।
અસ્નાવિરં સ્નાવાઃ શિરા યસ્મિન્ન વિદ્યન્ત ઇત્યસ્નાવિરમ્ ।
અવ્રણમસ્નાવિરમિત્યાભ્યાં સ્થૂલશરીરપ્રતિષેધઃ ।
શુદ્ધં નિર્મલમવિદ્યામલરહિતમિતિ કારણશરીરપ્રતિષેધઃ ।
અપાપવિદ્ધં ધર્માધર્માદિપાપવર્જિતમ્ ।
શુક્રમિત્યાદીનિ વચાંસિ પુલ્લિઙ્ગત્વેન પરિણેયાનિ ।
સ પર્યગાદિત્યુપક્રમ્ય કવિર્મનીષીત્યાદિના પુલ્લિઙ્ગત્વેનોપસંહારાત્ ।
કવિઃ ક્રાન્તદર્શી સર્વાદૃક્ ।
"નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા"(બૃ. ઉ. 3 । 8 । 11) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
મનિષી મનસ ઈષિતા સર્વજ્ઞ ઈશ્વર ઇત્યર્થઃ ।
પરિભૂઃ સર્વેષાં પર્યુપરિ ભવતીતિ પરિભૂઃ ।
સ્વયમ્ભૂઃ સ્વયમેવ ભવતીતિ ।
યેષામુપરિ ભવતિ યશ્ચોપરિ ભવતિ સ સર્વઃ સ્વયમેવ ભવતીતિ સ્વયમ્ભૂઃ ।
સ નિત્યમુક્ત ઈશ્વરો યાથાતથ્યતઃ સર્વજ્ઞત્વાદ્યથાતથાભાવો યાથાતથ્યં તસ્માદ્યથાભૂતકર્મફલસાધનતોર્ઽથાન્ કર્ત્તવ્યપદાર્થાન્ વ્યદધાદ્વિહિતવાન્ યથાનુરૂપં વ્યભજદિત્યર્થઃ, શાશ્વતીભ્યો નિત્યાભ્યઃ સમાભ્યઃ સંવત્સરાખ્યેભ્યઃ પ્રજાપતિભ્ય ઇત્યર્થઃ

અત્રાદ્યેન મન્ત્રેણ સર્વૈષણાપરિત્યાગેન જ્ઞાનનિષ્ઠોક્તા પ્રથમો વેદાર્થઃ"ઈશા વાસ્યમિદં સર્વં...મા ગૃધઃ કસ્યસ્વિદ્ધનમ્"ઇતિ ।
અજ્ઞાનાં જિજીવિષૂણાં જ્ઞાનનિષ્ઠાસમ્ભવે"કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ...જિજીવિષેત્"ઇતિ કર્મનિષ્ઠોક્તા દ્વિતીયો વેદાર્થઃ ।
અનયોશ્વ નિષ્ઠયોર્વિભાગો મન્ત્રપ્રદર્શિતયોર્બૃહદારણ્યકે ઽપિ પ્રદર્શિતઃ "સો ઽકામયત જાયા મે સ્યાત્"(બૃ. ઉ. 1 । 4 । 17) ઇત્યાદિના અજ્ઞસ્ય કામિનઃ કર્માણીતિ ।
"મન એવાસ્યાત્મા વાગ્જાયા"(બૃ. ઉ. 1 । 4 । 17) ઇત્યાદિવચનાદ્ અજ્ઞત્વં કામિત્વં ચ કર્મનિષ્ઠસ્ય નિશ્ચિતમવગમ્યતે ।
તથા ચ તત્ફલં સપ્તાન્નસર્ગસ્તેષ્વાત્મભાવેનાત્મસ્વરૂપાવસ્થાનમ્ ।
જાયાદ્યેષણાત્રયસંન્યાસેન ચ આત્મવિદાં કર્મનિષ્ઠાપ્રાતિકૂલ્યેનાત્મસ્વરૂપનિષ્ઠૈવ દર્શિતા"કિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નો ઽયમાત્માયં લોકઃ"(બૃ. ઉ. 4 । 4 । 22) ઇત્યાદિના ।
યે તુ જ્ઞાનનિષ્ઠાઃ સંન્યાસિનસ્તેભ્યો ઽસુર્યા નામ ત ઇત્યાદિના અવિદ્વન્નિન્દાદ્વારેણ આત્મનો યાથાત્મ્યં સ પર્યગાત્ ઇત્યેતદન્તૈર્મન્ત્રૈરુપદિષ્ટમ્ ।
તે હ્યત્રાધિકૃતા ન કામિન ઇતિ ।
તથા ચ શ્વેતાશ્વતરાણાં મન્ત્રોપનિષદિ"અત્યાશ્રમિભ્યઃ પરમં પવિત્રં પ્રોવાચ સમ્યગૃષિસઙ્ઘજુષ્ટમ્"(શ્વે. ઉ. 6 । 21) ઇત્યાદિ વિભજ્યોક્તમ્ ।
યે તુ કર્મિણઃ કર્મનિષ્ઠાઃ કર્મ કુર્વન્ત એવ જિજીવિષવસ્તેભ્ય ઇદમુચ્યતે--
અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યે ઽવિદ્યામ્ ઉપાસતે ।
તતો ભૂય ઇવ તે તમો ય ઉવિદ્યાયાં રતાઃ

કથં પુનરેવમવગભ્યતે ન તુ સર્વેષામ્ ઇતિ ।
ઉચ્યતે--અકામિનઃ સાધ્યસાધનભેદોપમર્દેન ઽયસ્મિન્ સર્વાણિ ભૂતાન્યાત્મૈવાભૂદ્ધિજાનતઃ ।
તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ ઽ ઇતિ યદાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમ્[ઉક્તમ્ ટતન્ન કેનચિત્કર્મણા જ્ઞાનાન્તરેણ વા હ્યમૂઢઃ સમુચ્ચિચીષતિ ।
ઇહ તુ સમુચ્ચિચીષયા અવિદ્વદાદિનિન્દા ક્રિયતે ।
તત્ર ચ યસ્ય યેન સમુચ્ચયઃ સમ્ભવતિ ન્યાયતઃ શાસ્ત્રતો વા તદિહોચ્યતે યદ્દૈવં વિત્તં દેવતાવિષયં જ્ઞાનં કર્મસમ્બન્ધિત્વેનોપન્યસ્તં ન પરમાત્મજ્ઞાનમ્ ।
"વિદ્યયા દેવલોકઃ"(બૃ.ઉ.1 । 5 । 16) ઇતિ પૃથક્ફલશ્રવણાત્ ।
તયોર્જ્ઞાનકર્મણોરિહ એકૈકાનુષ્ઠાનનિન્દા સમુચ્ચિચીષયા ન નિન્દાપરૈવ એકૈકસ્ય પૃથક્ફલશ્રવણાત્"વિદ્યયા તદારોહન્તિ" "વિદ્યયા દેવલોકઃ"(બૃ.ઉ.1 । 5 । 16) "ન તત્ર દક્ષિણા યન્તિ" "કર્મણા પિતૃલોકઃ"(બૃ.ઉ.1 । 8 । 16) ઇતિ ।
ન હિ શાસ્ત્રવિહિતં કિઞ્ચિદકર્તવ્યતામિયાત્ ।
તત્ર અન્ધં તમઃ અદર્શનાત્મકં તમઃ પ્રવિશન્તિ ।
કે? યે ઽવિદ્યાં વિદ્યાયા અન્યા અવિદ્યા તાં કર્મ ઇત્યર્થઃ,
કર્મણો વિદ્યાવિરોધિત્વાત્ ; તામવિદ્યામગ્નિહોત્રાદિલક્ષણામેવ કેવલામુપાસતે તત્પરાઃ સન્તો ઽનુતિષ્ઠન્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
તતસ્તસ્માદન્ધાત્મકાત્તમસો ભૂય ઇવ બહુતરમેવ તે તમઃ પ્રવિશન્તિ, કે? કર્મ ઇત્વા યે ઉ યે તુ વિદ્યાયામેવ દેવતાજ્ઞાન એવ રતાઃ અભિરતાઃ ।
તત્રાવાન્તરફલભેદં વિદ્યાકર્મણોઃ સમુચ્ચયકારણમાહ ; અન્યથા ફલવદફલવતોઃ સન્નિહિતયોરઙ્ગાઙ્ગિતૈવ સ્યાત્ ઇત્યર્થઃ

અન્યદ્ એવાહુર્ વિદ્યયાન્ યદ્ આહુર્ અવિદ્યયા ।
ઇતિ શુશ્રુમ ધીરાણાં યે નસ્ તદ્ વિચચક્ષિરે

અન્યત્પૃથગેવ વિદ્યયા ક્રિયતે ફલમિત્યાહુર્વદત્તિ"વિદ્યયા દેવલોકઃ"(બૃ.ઉ.1 । 6 । 16) "કર્મણા ક્રિયતે કર્મણા પિતૃલોકઃ"(બૃ.ઉ.1 । 5 । 16) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઇત્યેવં શુશ્રુમ શ્રુતવન્તો વયં ધીરાણાં ધીમતાં વચનમ્ ।
યે આચાર્યા નો ઽસ્મભ્યં તત્કર્મ ચ જ્ઞાનં ચ વિચચક્ષિરે વ્યાખ્યાતવન્તસ્તેષામયમાગમઃ પારમ્પર્યાગત ઇત્યર્થઃ