હિતોપદેશ · અધ્યાય 3

ઇતિ હિતોપદેશે સુહૃદ્-ભેદો નામ દ્વિતીયઃ
કથા-સઙ્ગ્રહઃ સમાપ્તઃ
--ઓ)0(ઓ--
ઇઇઇ.
વિગ્રહઃ
અથ પુનઃ કથારમ્ભ-કાલે રાજ-પુત્રા ઊચુઃ-આર્ય ! રાજપુત્રા વયમ્ । તદ્ વિગ્રહં શ્રોતું નઃ કુતૂહલમ્ અસ્તિ । વિષ્ણુશર્મણોક્તમ્-યદ્ એવં ભવદ્ભ્યો રોચતે તત્ કથયામિ । વિગ્રહઃ શ્રૂયતાં, યસ્યાયમ્ આદ્યઃ શ્લોકઃ-
હંસૈઃ સહ મયૂરાણાં વિગ્રહે તુલ્ય-વિક્રમે ।
વિશ્વાસ્ય વઞ્ચિતા હંસાઃ કાકૈઃ સ્થિત્વારિ-મન્દિરે

રાજ-પુત્રા ઊચુઃ-કથમ્ એતત્ ? વિષ્ણુશર્મા કથયતિ-
અસ્તિ કર્પૂરદ્વીપે પદ્મકેલિ-નામધેયં સરઃ । તત્ર હિરણ્યગર્ભો નામ રાજહંસઃ પ્રતિવસતિ । સ ચ સર્વૈર્ જલચરૈઃ પક્ષિભિર્ મિલિત્વા પક્ષિ-રાજ્યેઽભિષિક્તઃ । યતઃ-
યદિ ન સ્યાન્ નરપતિઃ સમ્યઙ્-નેતા તતઃ પ્રજા ।
અકર્ણ-ધારા જલધૌ વિપ્લવેતેહ નૌર્ ઇવ

અપરં ચ-
પ્રજાં સંરક્ષતિ નૃપઃ સા વર્ધયતિ પાર્થિવમ્ ।
વર્ધનાદ્ રક્ષણં શ્રેયસ્ તદ્-અભાવે સદ્ અપ્ય્ અસત્

એકદાસૌ રાજહંસૈઃ સુવિસ્તીર્ણ-કમલ-પર્યઙ્કે સુખાસીનઃ પરિવાર-પરિવૃતસ્ તિષ્ઠતિ । તતઃ કુતશ્ચિદ્ દેશાદ્ આગત્ય દીર્ઘ-મુખો નામ બકઃ પ્રણમ્યોપવિષ્ટઃ । રાજોવાચ-દીર્ઘમુખ ! દશાન્તરાદ્ આગતો ઽસિ । વાર્તાં કથય ।
સ બ્રૂતે-દેવ ! અસ્તિ મહતી વાર્તા । તામ્ આખ્યાતુકામ એવ સત્વરમ્ આગતો ઽહમ્ । શ્રૂયતામ્-
અસ્તિ જમ્બૂદ્વીપે વિન્ધ્યો નામ ગિરિઃ । તત્ર ચિત્રવર્ણો નામ મયૂરઃ પક્ષિરાજો નિવસતિ । તસ્યાનુચરૈશ્ ચરદ્ભિઃ પક્ષિભિર્ અહં દગ્ધારચ્ય-મધ્યે ચરન્ન્ અવલોકિતઃ । પૃષ્ટશ્ ચ-કસ્ ત્વમ્ ? કુતઃ સમાગતો ઽસિ ?
તદા મયોક્તમ્-કર્પૂરદ્વીપસ્ય રાજચક્રવર્તિનો હિરણ્યગર્ભસ્ય ર્જહંસસ્યાનુચરો ઽહં, કૌતુકાદ્ દેશાન્તરં દ્રષ્ટુમ્ આગતો ઽસ્મિ । એતચ્ છ્રુત્વા પક્ષિભિર્ ઉક્તમ્-અનયોર્ દેશયોઃ કો દેશો ભદ્રતરો રાજા ચ ?
તતો મયોક્તમ્-આઃ કિમ્ એવમ્ ઉચ્યતે મહદ્ અન્તરમ્ । યતઃ કર્પૂરદ્વીપઃ સ્વર્ગ એવ । રાજહંસશ્ ચ દ્વિતીયઃ સ્વર્ગપતિઃ કથં વર્ણયિતું શક્યતે । અત્ર મરુસ્થલે પતિતા યૂયં કિં કુરુથ । અસ્મદ્-દેશે ગમ્યતામ્ ।
તતો ઽસ્મદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય સર્વ-પક્ષિણઃ સકોપા બભૂવુઃ । તથા ચોક્તમ્-
પયઃ-પાનં ભુજઙ્ગાનાં કેવલં વિષ-વર્ધનમ્ ।
ઉપદેશો હિ મૂર્ખાણાં પ્રકોપાય ન શાન્તયે

અન્યચ્ ચ-
વિદ્વાન્ એવોપદેષ્ટવ્યો નાવિદ્વાંસ્ તુ કદાચન ।
વાનરાનુપદિશ્યાથ સ્થાન-ભ્રષ્ટા યયુઃ ખગાઃ

રાજોવાચ-કથમ્ એતત્ ?
દીર્ઘમુખઃ કથયતિ-
કથા 1
અસ્તિ નર્મદા-તીરે પર્વતોપત્યકાયાં વિશાલઃ શાલ્મલી-તરુઃ । તત્ર નિર્મિત-નીડ-કોડે પક્ષિણઃ સુખેન નિવસન્તિ । અથૈકદા વર્ષાસુ નીલપટૈર્ ઇવ જલધર-પટલૈર્ આવૃતે નભસ્-તલે । ધારા-સારૈર્ મહતી વૃષ્ટિર્ બભૂવ । તતો વાનરાંશ્ ચ તરુ-તલેઽવસ્થિતાન્ શીતાકુલાન્ કમ્પમાનાન્ અવલોક્ય, કૃપયા પક્ષિભિર્ ઉક્તમ્-ભો ભો વાનરાઃ ! શૃણુત--
અસ્માભિર્ નિર્મિતા નીડાશ્ ચઞ્ચુ-માત્રાહૃતૈસ્ તૃણૈઃ ।
હસ્ત-પાદાદિ-સંયુક્તા યૂયં કિમ્ અવસીદથ

તચ્ છ્રુત્વા વાનરૈર્ જાતામર્ષૈર્ આલોચિતમ્-અહો ! નિર્વાત-નીડ-ગર્ભાવસ્થિતાઃ સુખિનઃ પક્ષિણો ઽસ્માન્ નિન્દન્તિ । તદ્ ભવતુ તાવદ્ વૃષ્ટેર્ ઉપશમઃ ।
અનન્તરં શાન્તે પાનીય-વર્ષે તૈર્ વાનરૈર્ વૃક્ષમ્ આરુહ્ય, સર્વે નીડા ભગ્નાઃ, તેષામ્ અણ્ડાનિ ચાધઃ પાતિતાનિ । અતો ઽહં બ્રવીમિ વિદ્વાન્ એવોપદેષ્ટવ્યઃ ઇત્ય્ આદિ ।
રાજોવાચ-તતસ્ તૈઃ પક્ષિભિઃ કિં કૃતમ્ ?
બકઃ કથયતિ-તતસ્ તૈઃ પક્ષિભિઃ કોપાદ્ ઉક્તમ્-કેનાસૌ રાજહંસો રાજા કૃતઃ ?
તતો મયોપજાત-કોપેનોક્તમ્-અયં યુષ્મદીયો મયૂરઃ કેન રાજા કૃતઃ ?
એતચ્ છ્રુત્વા તે પક્ષિણો માં હન્તુમ્ ઉદ્યતાઃ । તતો મયાપિ સ્વ-વિક્રમો દર્શિતઃ । યતઃ-
અન્યદા ભૂષણં પુંસઃ ક્ષમા લજ્જેવ યોષિતઃ ।
પરાક્રમઃ પરિભવે વૈયાત્યં સુરતેષ્વ્ ઇવ

રાજા વિહસ્યાહ-
આત્મનશ્ ચ પરેષાં ચ યઃ સમીક્ષ્ય બલાબલમ્ ।
અન્તરં નૈવ જાનાતિ સ તિરસ્ક્રિયતેઽરિભિઃ

સુચિરં હિ ચરન્ નિત્યં ક્ષેત્રે સત્યમ્ અબુદ્ધિમાન્ ।
દ્વીપિ-ચર્મ-પરિચ્છન્નો વાગ્-દોષાદ્ ગર્દભો હતઃ

બકઃ પૃચ્છતિ-કથમ્ એતત્ ?
રાજા કથયતિ-
કથા 2
અસ્તિ હસ્તિનાપુરે વિલાસો નામ રજકઃ । તસ્ય ગર્દભો ઽતિભાર-વહનાદ્ દુર્બલો મુમૂર્ષુર્ ઇવાભવત્ । તતસ્ તેન રજકેનાસૌ વ્યાઘ્રચર્મણા પ્રચ્છાદ્યારણ્યક-સમીપે સસ્ય-ક્ષેત્રે વિમુક્તઃ । તતો દૂરાત્ તમ્ અવલોક્ય વ્યાઘ્ર-બુદ્ધ્યા ક્ષેત્ર-પતયઃ સત્વરં પલાયન્તે ।
અથૈકદા કેનાપિ સસ્ય-રક્ષકેણ ધૂસર-કમ્બલ-કૃત-તનુ-ત્રાણેન ધનુષ્કાણ્ડં સજ્જીકૃત્યાનત-કાયેનૈકાન્તે સ્થિતમ્ । તં ચ દૂરાદ્ દૃષ્ટ્વા ગર્દભઃ પુષ્ટાઙ્ગો યેથેષ્ટ-સસ્ય-ભક્ષણ-જાત-બલો ગર્દભો ઽયમ્ ઇતિ મત્વોચ્ચૈઃ શબ્દં કુર્વાણસ્ તદ્-અભિમુખં ધાવિતઃ । તતસ્ તેન સસ્ય-રક્ષકેણ ચીત્કાર-શબ્દાદ્ ગર્દભો ઽયમ્ ઇતિ નિશ્ચિત્ય, લીલયૈવ વ્યાપાદિતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-સુચિરં હિ ચરન્ નિત્યમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
દીર્ઘમુખો બ્રૂતે-તતઃ પશ્ચાત્ તૈઃ પક્ષિભિર્ ઉક્તમ્-અરે પાપા દુષ્ટ-બક ! અસ્માકં ભૂમૌ ચરન્ન્ અસ્માકં સ્વામિનમ્ અધિક્ષિપસિ । તન્ ન ક્ષન્તવ્યમ્ ઇદાનીમ્ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સર્વે માં ચઞ્ચુભિર્ હત્વા, સ-કોપા ઊચુઃ-પશ્ય રે મૂર્ખ ! સ હંસસ્ તવ રાજા સર્વથા મૃદુઃ । તસ્ય રાજ્યાધિકારો નાસ્તિ । યત એકાન્ત-મૃદુઃ કરતલસ્થમ્ અપ્ય્ અર્થં રક્ષિતુમ્ અક્ષમઃ । સ કથં પૃથિવીં શાસ્તિ ? રાજ્યં વા તસ્ય કિમ્ ? ત્વં ચ કૂપ-મણ્ડૂકઃ । તેન તદ્-આશ્રયમ્ ઉપદિશસિ । શૃણુ-
સેવિતવ્યો મહા-વૃક્ષઃ ફલ-ચ્છાયા-સમન્વિતઃ ।
યદિ દૈવાત્ ફલં નાસ્તિ ચ્છાયા કેન નિવાર્યતે

અન્યચ્ ચ-
હીન-સેવા ન કર્તવ્યા કર્તવ્યો મહદ્ આશ્રયઃ ।
પયો ઽપિ શૌણ્ડિકી-હસ્તે વારુણીત્ય્ અભિધીયતે

અન્યચ્ ચ-
મહાન્ અપ્ય્ અલ્પતાં યાતિ નિર્ગુણે ગુણ-વિસ્તરઃ ।
આધારાધેય-ભાવેન ગજેન્દ્ર ઇવ દર્પણે

કિન્તુ-
અજા સિંહ-પ્રસાદેન વને ચરતિ નિર્ભયમ્ ।
રામમ્ આસાદ્ય લઙ્કાયાં લેભે રાજ્યં વિભીષણઃ

વિશેષતશ્ ચ-
વ્યપદેશેઽપિ સિદ્ધિઃ સ્યાદ્ અતિશક્તે નરાધિપે ।
શશિનો વ્યપદેશેન શશકાઃ સુખમ્ આસતે

મયોક્તમ્-કથમ્ એતત્ ?
પક્ષિણઃ કથયન્તિ-
કથા 3
કદાચિદ્ વર્ષાસ્વ્ અપિ વૃષ્ટેર્ અભાવાત્ તૃષાર્તો ગજ-યૂથો યૂથપતિમ્ આહ-નાથ ! કો ઽભ્યુપાયો ઽસ્માકં જીવનાય ? નાસ્તિ ક્ષુદ્ર-જન્તૂનાં અપિ નિમજ્જન-સ્થાનમ્ । વયં ચ નિમજ્જન-સ્થાનાભાવાન્ મૃતાઃ । અન્ધા ઇવ કિં કુર્મઃ ? ક્વ યામઃ ?
તતો હસ્તિરાજો નાતિદૂરં ગત્વા નિર્મલં હ્રદં દર્શિતવાન્ । તતો દિનેષુ ગચ્છત્સુ તત્-તીરાવસ્થિતાઃ ક્ષુદ્ર-શશકા ગજ-પાદાહતિભિશ્ ચૂર્ણિતાઃ । અનન્તરં શિલીમુખો નામ શશકશ્ ચિન્તયામાસ-અનેન ગજયૂથેન પિપાસાકુલિતેન પ્રત્યહમ્ અત્રાગન્તવ્યમ્ । તતો વિનષ્ટમ્ અસ્મત્-કુલમ્ ।
તતો વિજયો નામ વૃદ્ધ-શશકો ઽવદત્-મા વિષીદત । મયાત્ર પ્રતીકારઃ કર્તવ્યઃ । તતો ઽસૌ પ્રતિજ્ઞાય ચલિતઃ । ગચ્છતા ચ તેનાલોચિતમ્-કથં મયા ગજ-યૂથ-નાથ-સમીપે સ્થિત્વા વક્તવ્યમ્ । યતઃ-
સ્પૃશન્ન્ અપિ ગજો હન્તિ જિઘ્રન્ન્ અપિ ભુજઙ્ગમઃ ।
પાલયન્ન્ અપિ ભૂપાલઃ પ્રહસન્ન્ અપિ દુર્જનઃ

અતો ઽહં પર્વત-શિખરમ્ આરુહ્ય યૂથનાથં સંવાદયામિ । તથાનુષ્ઠિતે સતિ યૂથનાથ ઉવાચ-કસ્ ત્વમ્ ? કુતઃ સમાયાતઃ ?
સ બ્રૂતે-શશકો ઽહમ્ । ભગવતા ચન્દ્રેણ ભવદ્-અન્તિકં પ્રેષિતઃ ।
યૂથપતિર્ આહ-કાર્યમ્ ઉચ્યતામ્ ।
વિજયો બ્રૂતે-
ઉદ્યતેષ્વ્ અપિ શસ્ત્રેષુ દૂતો વદતિ નાન્યથા ।
સદૈવાવધ્ય-ભાવેન યથાર્થસ્ય હિ વાચકઃ

તદ્ અહં તદ્-આજ્ઞયા બ્રવીમિ, શૃણુ । યદ્ એતે ચન્દ્રસરો-રક્ષકાઃ શશકાસ્ ત્વયા નિઃસારિતાસ્ તદ્ અનુચિતં કૃતમ્ । તે શશકાશ્ ચિરમ્ અસ્માકં રક્ષિતાઃ । અત એવ મે શશાઙ્ક ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ ।
એવમ્ ઉક્તવતિ દૂતે યૂથપતિર્ ભયાદ્ ઇદમ્ આહ-પ્રણિધે ! ઇદમ્ અજ્ઞાનતઃ કૃતમ્ । પુનર્ ન તત્ર ગમિષ્યામિ ।
દૂત ઉવાચ-યદ્ય્ એવં તદ્ અત્ર સરસિ કોપાત્ કમ્પમાનં ભગવન્તં શશાઙ્કં પ્રણમ્ય, પ્રસાદ્ય ચ ગચ્છ ।
તતસ્ તેન રાત્રૌ યૂથપતિં નીત્વા, તત્ર જલે ચઞ્ચલં ચન્દ્ર-બિમ્બં દર્શયિત્વા સ યૂથપ્તિઃ પ્રણામં કારિતઃ । ઉક્તં ચ તેન-દેવ ! અજ્ઞાનાદ્ અનેનાપરાધઃ કૃતઃ । તતઃ ક્ષમ્યતામ્ । નૈવં વારાન્તરં વિધાસ્યતે । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રસ્થાપિતઃ । અતો વયં બ્રૂમઃ-વ્યપદેશેઽપિ સિદ્ધિઃ સ્યાત્ ઇતિ ।
--ઓ)0(ઓ--
તતો મયોક્તમ્-સ એવાસ્મત્-પ્રભૂ રાજહંસો મહા-પ્રતાપો ઽતિસ્મર્થઃ । ત્રૈલોક્યસ્યાપિ પ્રભુત્વં તત્ર યુજ્યતે, કિં પુના રાજ્યમ્ ઇતિ । તદાહં તૈઃ પક્ષિભિઃ-દુષ્ટ ! કથમ્ અસ્મદ્-ભૂમૌ ચરસિ ઇત્ય્ અભિધાય રાજ્ઞશ્ ચિત્રવર્ણસ્ય સમીપં નીતઃ । તતો રાજ્ઞઃ પુરો માં પ્રદર્શ્ય તૈઃ પ્રણમ્યોક્તમ્-દેવ ! અવધીયતામ્ । એષ દુષ્ટો ઽસ્મદ્-દેશે ચરન્ન્ અપિ દેવ-પાદાન્ અધિક્ષિપતિ ।
રાજાહ-કો ઽયમ્ ? કુતઃ સમાયાતઃ ?
તે ઊચુઃ-હિરણ્યગર્ભ-નામ્નો રાજહંસસ્યાનુચરઃ કર્પૂરદ્વીપાદ્ આગતઃ ।
અથાહં ગૃધ્રેણ મન્ત્રિણા પૃષ્ટઃ-કસ્ તત્ર મુખ્યો મન્ત્રી ? ઇતિ ।
મયોક્તમ્-સર્વ-શાસ્ત્રાર્થ-પારગઃ શર્વજ્ઞો નામ ચક્રવાકઃ ।
ગૃધ્રો બ્રૂતે-યુજ્યતે । સ્વ-દેશજો ઽસૌ । યતઃ-
સ્વદેશજં કુલાચાર-વિશુદ્ધમ્ ઉપધાશુચિમ્ ।
મન્ત્રજ્ઞમ્ અવસનિનં વ્યભિચાર-વિવર્જિતમ્

અધીત-વ્યવહારાર્થં મૌલં ખ્યાતં વિપશ્ચિતમ્ ।
અર્થસ્યોત્પાદકં ચૈવ વિદધ્યાન્ મન્ત્રિણં નૃપઃ

અત્રાન્તરે શુકેનોક્તમ્-દેવ ! કર્પૂર-દ્વીપાદયો લઘુદ્વીપા જમ્બૂદ્વીપાન્તર્ગતા એવ । તત્રાપિ દેવ-પાદાનામ્ એવાધિપત્યમ્ । તતો રાજ્ઞાપ્ય્ ઉક્તમ્-એવમ્ એવ । યતઃ-
રાજા મત્તઃ શિશુશ્ ચૈવ પ્રમદા ધન-ગર્વિતઃ ।
અપ્રાપ્યમ્ અપિ વાઞ્છન્તિ કિં પુનર્ લભ્યતેઽપિ યત્

તતો મયોક્તમ્-યદિ વચનમ્-માત્રેણૈવાધિપત્યં સિદ્ધ્યતિ । તદા જમ્બૂદ્વીપેઽપ્ય્ અસ્મત્-પ્રભોર્ હિરણ્યગર્ભસ્ય સ્વામ્યમ્ અસ્તિ ।
શુકો બ્રૂતે-કથમ્ અત્ર નિર્ણયઃ ?
મયોક્તં-સઙ્ગ્રામ એવ ।
રાજ્ઞા વિહસ્યોક્તમ્-સ્વ-સ્વામિનં ગત્વા સજ્જીકુરુ ।
તદા મયોક્તમ્-સ્વ-દૂતો ઽપિ પ્રસ્થાપ્યતામ્ ।
રાજોવાચ-કઃ પ્રયાસ્યતિ દૌત્યેન ? યત એવમ્ભૂતો દૂતઃ કાર્યઃ-
ભક્તો ગુણી શુચિર્ દક્ષઃ પ્રગલ્ભો ઽવ્યસની ક્ષમી ।
બ્રાહ્મણઃ પરમર્મજ્ઞો દૂતઃ સ્યાત્ પ્રતિભાનવાન્

ગૃધ્રો વદતિ-સન્ત્ય્ એવ દૂતા બહવઃ, કિન્તુ બ્રાહ્મણ એવ કર્તવ્યઃ । યતઃ,
પ્રસાદં કુરુતે પત્યુઃ સમ્પત્તિં નાભિવાઞ્છતિ ।
કાલિમા કાલકૂટસ્ય નાપૈતીશ્વર-સઙ્ગમાત્

રાજાહ-તતઃ શુક એવ વ્રજતુ । શુક ! ત્વમ્ એવાનેન સહ તત્ર ગત્વાસ્મદ્-અભિલષિતં બ્રૂહિ ।
શુકો બ્રૂતે-યથાજ્ઞાપયતિ દેવઃ । કિન્ત્વ્ અયં દુર્જનો બકઃ । તદ્ અનેન સહ ન ગચ્છામિ । તથા ચોક્તમ્-
ખલઃ કરોતિ દુર્વૃત્તં નૂનં ફલતિ સાધુષુ ।
દશાનનો ઽહરત્ સીતાં બન્ધનં સ્યાન્ મહોદધેઃ

અપરં ચ-
ન સ્થાતવ્યં ન ગન્તવ્યં દુર્જનેન સમં ક્વચિત્ ।
કાક-સઙ્ગાદ્ ધતો હંસસ્ તિષ્ઠન્ ગછંશ્ ચ વર્તકઃ

રાજોવાચ-કથમ્ એતત્ ?
શુકઃ કથયતિ-
કથા 4
અસ્ત્ય્ ઉજ્જયિની-વર્ત્મ-પ્રાન્તરે પ્લક્ષ-તરુઃ । તત્ર હંસ-કાકૌ નિવસતઃ । કદાચિત્ ગ્રીષ્મ-સમયે પરિશ્રાન્તઃ કશ્ચિત્ પથિકસ્ તત્ર તરુ-તલે ધનુષ્કાણ્ડં સંનિધાય સુપ્તઃ । તત્ર ક્ષણાન્તરે તન્-મુખાદ્ વૃક્ષ-ચ્છાયાપગતા । તતઃ સૂર્ય-તેજસા તન્-મુખં વ્યાપ્તમ્ અવલોક્ય, તદ્-વૃક્ષ-સ્થિતેન પુણ્ય-શીલેન શુચિના રાજહંસેન કૃપયા પક્ષૌ પ્રસાર્ય પુનસ્ તન્-મુખે છાયા કૃતા । તતો નિર્ભર-નિદ્રા-શુખિના પથિ-ભ્રમણ-પરિશ્રાન્તેન પાન્થેન મુખ-વ્યાદાનં કૃતમ્ ।
અથ પર-સુખમ્ અસહિષ્ણુઃ સ્વભાવ-દૌર્જન્યેન સ કાકસ્ તસ્ય મુખે પુરીષોત્સર્ગં કૃત્વા પલાયિતઃ । તતો યાવદ્ અસૌ પાન્થ ઉત્થાયોર્ધ્વં નિરીક્ષતે, તાવત્ તેનાવલોકિતો હંસઃ કાણ્ડેન હતો વ્યાપાદિતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-ન સ્થાતવ્યમ્ ઇતિ ।
--ઓ)0(ઓ--
દેવ ! વર્તક-કથામ્ અપિ કથયામિ । શ્રૂયતામ્-
કથા 5
એકત્ર વૃક્ષે કાક-વર્તુકૌ સુખં નિવસતઃ । એકદા ભગવતો ગરુડસ્ય યાત્રા-પ્રસઙ્ગેન સર્વે પક્ષિણઃ સમુદ્ર-તીરં ગતાઃ । તતઃ કાકેન સહ વર્તકશ્ ચલિતઃ । અથ ગચ્છતો ગોપાલસ્ય મસ્તકાવસ્થિત-દધિ-ભાણ્ડાદ્ વારં વારં તેન કાકેન દધિ ખાદ્યતે । તતો યાવદ્ અસૌ દધિ-ભાણ્ડં ભૂમૌ નિધાયોર્ધ્વમ્ અવલોકતે, તાવત્ તેન કાક-વર્તકૌ દૃષ્ટૌ । તતસ્ તેન દૃષ્ટઃ કાકઃ પલાયિતઃ । વર્તકઃ સ્વભાવ-નિરપરાધો મન્દ-ગતિસ્ તેન પ્રાપ્તો વ્યાપાદિતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-ન ગન્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
--ઓ)0(ઓ--
તતો મયોક્તમ્-ભ્રાતઃ શુક ! કિમ્ એવં બ્રવીષિ ? માં પ્રતિ યથા શ્રીમદ્-દેવ-પાદાસ્ તથા ભવાન્ અપિ । શુકેનોક્તમ્-અસ્ત્વ્ એવમ્ । કિન્તુ,
દુર્જનૈર્ ઉચ્યમાનાનિ સંમતાનિ પ્રિયાણ્ય્ અપિ ।
અકાલ-કુસુમાનીવ ભયં સંજનયન્તિ હિ

દુર્જનત્વં ચ ભવતો વાક્યાદ્ એવ જ્ઞાતમ્ । યદ્ અનયોર્ ભૂપાલયોર્ વિગ્રહે ભવદ્-વચનમ્ એવ નિદાનમ્ । પશ્ય-
પ્રત્યક્ષેઽપિ કૃતે દોષે મૂર્ખઃ સાન્ત્વેન તુષ્યતિ ।
રથ-કારો નિજાં ભાર્યાં સજારાં શિરસાકરોત્

રાજ્ઞોક્તમ્--કથમ્ એતત્ ?
શુકઃ કથયતિ-
કથા 6
અસ્તિ યૌવન-શ્રી-નગરે મન્દ-મતિર્ નામ રથકારઃ । સ ચ સ્વ-ભાર્યાં બન્ધકીં જાનાતિ । કિન્તુ જારેણ સમં સ્વ-ચક્ષુષા નૈક-સ્થાને પશ્યતિ । તતો ઽસૌ રથકારઃ અહમ્ અન્યં ગ્રામં ગચ્છામીત્ય્ ઉક્ત્વા ચલિતઃ । સ કિયદ્ દૂરં ગત્વા પુનર્ આગત્ય પર્યઙ્ક-તલે સ્વ-ગૃહે નિભૃતં સ્થિતઃ । અથ રથકારો ગ્રામાન્તરં ગત ઇત્ય્ ઉપજાત-વિશ્વાસઃ સ જારઃ સન્ધ્યા-કાલ એવાગતઃ । પxચાત્ તેન જારેણ સમં તસ્મિન્ પર્યઙ્કે નિર્ભરં ક્રીડન્તી, પર્યઙ્ક-તલ-સ્થિતસ્ય ભર્તુઃ કિઞ્ચિદ્ અઙ્ગ-સ્પર્શાત્ સ્વામિનં માયાવિનં વિજ્ઞાય, મનસિ સા વિષણ્ણાભવત્ ।
તતો જારેણોક્તમ્-કિમ્ ઇતિ ત્વમ્ અદ્ય મયા સહ નિર્ભરં ન રમસે ? વિસ્મિતેવ પ્રતિભાસિ મે ત્વમ્ ।
અથ તયોક્તમ્-અનભિજ્ઞો ઽસિ । યો ઽસૌ મમ પ્રાણેશ્વરો, યેન મમાકૌમારં સખ્યં સો ઽદ્ય ગ્રામાન્તરં ગતઃ । તેન વિના સકલ-જન-પૂર્ણો ઽપિ ગ્રામો માં પ્રત્ય્ અરણ્યવત્ પ્રતિભાતિ । કિં ભાવિ ? તત્ર પર-સ્થાને કિં ખાદિતવાન્ ? કથં વા પ્રસુપ્તઃ ? ઇત્ય્ અસ્મદ્-ધૃદયં વિદીર્યતે ।
જારો બ્રૂતે-તવ કિમ્ એવંવિધા સ્નેહ-ભૂમી રથકારઃ ?
બન્ધક્ય્ અવદત્-રે બર્બર ! કિં વદસિ ? શૃણુ-
પરુષાણ્ય્ અપિ યા પ્રોક્તા દૃષ્ટા યા ક્રોધ-ચક્ષુષા ।
સુપ્રસન્ન-મુખી ભર્તુઃ સા નારી ધર્મ-ભાજનમ્

અપરં ચ-
નગરસ્થો વનસ્થો વા પાપો વા યદિ વા શુચિઃ ।
યાસાં સ્ત્રીણાં પ્રિયો ભર્તા તાસાં લોકા મહોદયાઃ

અન્યચ્ ચ-
ભર્તા હિ પરમં નાર્યા ભૂષણં ભૂષણૈર્ વિના ।
એષા વિરહિતા તેન શોભનાપિ ન શોભતે

ત્વં ચ જારઃ પાપ-મતિઃ, મનો-લૌલ્યાત્ પુષ્પ-તામ્બૂલ-સદૃશઃ કદાચિત્ સેવ્યસે, કદાચિન્ ન સેવ્યસે ચ । સ ચ પુનર્ મે સ્વામી , માં વિક્રેતું, દેવેભ્યો, બ્રાહ્મણેભ્યો વા દાતુમ્ ઈશ્વરઃ । કિં બહુના ? તસ્મિન્ જીવતિ જીવામિ । તન્-મરણે ચાનુમરણં કરિષ્યામીતિ પ્રતિજ્ઞા વર્તતે । યતઃ-
તિસ્રઃ કોટ્યો ઽર્ધ-કોટી ચ યાનિ લોમાનિ માનવે ।
તાવત્ કાલં વસેત્ સ્વર્ગે ભર્તારં યો ઽનુગચ્છતિ

અન્યચ્ ચ-
વ્યાલ-ગ્રાહી યથા વ્યાલં બલાદ્ ઉદ્ધરતે બિલાત્ ।
તદ્વદ્ ભર્તારમ્ આદાય સ્વર્ગ-લોકે મહીયતે

અપરં ચ-
ચિતૌ પરિષ્વજ્ય વિચેતનં પતિં
પ્રિયા હિ યા મુઞ્ચતિ દેહમ્ આત્મનઃ ।
કૃત્વાપિ પાપં શત-લક્ષમ્ અપ્ય્ અસૌ
પતિં ગૃહીત્વા સુર-લોકમ્ આપ્નુયાત્

યતઃ-
યસ્મૈ દદ્યાત્ પિતા ત્વ્ એનાં ભ્રાતા વાનુમતે પિતુઃ ।
તં શુશ્રૂષેત જીવન્તં સંસ્થિતં ચ ન લઙ્ઘયેત્

એતત્ સર્વં શ્રુત્વા મન્દ-મતિઃ સ રથકારઃ-ધન્યો ઽહં યસ્યેદૃશી પ્રિય-વાદિની, સ્વામિ-વત્સલા ચ ભાર્યા ઇતિ મનસિ નિધાય, તાં ખટ્વાં સ્ત્રી-પુરુષ-સહિતાં મૂર્ધ્નિ કૃત્વા સાનન્દં નનર્ત । અતો ઽહં બ્રવીમિ પ્રયક્ષેઽપિ કૃતે દોષે ઇત્ય્ આદિ ।
--ઓ)0(ઓ--
અતો ઽહં તેન રાજ્ઞા યથા-વ્યવહારં સમ્પૂજ્ય પ્રસ્થાપિતઃ । શુકો ઽપિ મમ પશ્ચાદ્ આગચ્છન્ન્ આસ્તે । એતત્ સર્વં પરિજ્ઞાય યથા-કર્તવ્યમ્ અનુસન્ધીયતામ્ ।
ચક્રવાકો વિહસ્યાહ-દેવ ! બકેન તાવદ્ દેશાન્તરમ્ અપિ ગત્વા યથા-શક્તિ રાજ-કાર્યમ્ અનુષ્ઠિતમ્ । કિન્તુ દેવ સ્વભાવ એષ મૂર્ખાનામ્ । યતઃ,
શતં દદ્યાન્ ન વિવદેદ્ ઇતિ વિજ્ઞસ્ય સંમતમ્ ।
વિના હેતુમ્ અપિ દ્વન્દ્વમ્ એતન્ મૂર્ખસ્ય લક્ષણમ્

રાજાહ-અલમ્ અનેનાતીતોપાલમ્ભનેન । પ્રસ્તુતમ્ અનુસન્ધીયતામ્ ।
ચક્રવાકો બ્રૂતે-દેવ ! વિજને બ્રવીમિ । યતઃ,
વર્ણાકાર-પ્રતિધ્વાનૈર્ નેત્ર-વક્ત્ર-વિકારતઃ ।
અપ્ય્ ઊહન્તિ મનો ધીરાસ્ તસ્માદ્ રહસિ મન્ત્રયેત્

તતો રાજા મન્ત્રી ચ તત્ર સ્થિતૌ અન્યેઽન્યત્ર ગતાઃ । ચક્રવાકો બ્રૂતે-દેવ ! અહમ્ એવં જાનામ્-કસ્યાપ્ય્ અસ્મન્-નિયોગિનઃ પ્રેરણયા બકેનેદમ્ અનુષ્ઠિતમ્ । યતઃ,
વેદ્યાનામ્ આતુરઃ શ્રેયાન્ વ્યસની યો નિયોગિનામ્ ।
વિદુષાં જીવનં મૂર્ખઃ સદ્-વર્ણો જીવનં સતામ્

રાજાબ્રવીત્-ભવતુ, કારણમ્ અત્ર પશ્ચાન્ નિરૂપણીયમ્ । સમ્પ્રતિ યત્ કર્તવ્યં તન્ નિરૂપ્યતામ્ ।
ચક્રવાકો બ્રૂતે-દેવ ! પ્રણિધિસ્ તાવત્ તત્ર પ્રહીયતામ્ । તતસ્ તદ્-અનુષ્ઠાનં બલાબલં ચ જાનીમઃ । તથા હિ-
ભવેત્ સ્વ-પર-રાષ્ટ્રાણાં કાર્યાકાર્યાવલોકને ।
ચારશ્ ચક્ષુર્ મહીભર્તુર્ યસ્ય નાસ્ત્ય્ અન્ધ એવ સઃ

સ ચ દ્વિતીયં વિશ્વાસ-પાત્રં ગૃહીત્વા યાતુ । તેનાસૌ સ્વયં તત્રાવસ્થાય, દ્વિતીયં તત્રત્ય-મન્ત્ર-કાર્યં સુનિભૃતં નિશ્ચિત્ય નિગદ્ય પ્રસ્થાપયતિ । તથા ચોક્તં-
તીર્થાશ્રમ-સુર-સ્થાને શાસ્તર-વિજ્ઞાન-હેતુના ।
તપસ્વિ-વ્યઞ્જનોપેતૈઃ સ્વ-ચરૈઃ સહ સંવસેત્

ગૂઢ-ચારશ્ ચ-યો જલે સ્થલે ચ ચરતિ । તતો ઽસાવ્ એવ બકો નિયુજ્યતામ્ । એતાદૃશ એવ કશ્ચિદ્ બકો દ્વિતીયત્વેન પ્રયાતુ । તદ્-ગૃહ-લોકાશ્ ચ રાજ-દ્વારે તિષ્ઠન્તુ । કિન્તુ એતદ્ અપિ સુગુપ્તમ્ અનુષ્ઠાતવ્યમ્ । યતઃ-
ષટ્-કર્ણો ભિદ્યતે મન્ત્રસ્ તથા પ્રાપ્તશ્ ચ વાર્તયા ।
ઇત્ય્ આત્મના દ્વિતીયેન મન્ત્રઃ કાર્યો મહી-ભૃતા

પશ્ય-
મન્ત્ર-ભેદે હિ યે દોષા ભવન્તિ પૃથિવી-પતેઃ ।
ન શક્યાસ્ તે સમાધાતુમ્ ઇતિ નીતિ-વિદાં મતમ્

રાજા વિમૃશ્યોવાચ-પ્રાપ્તસ્ તાવન્ મયોત્તમઃ પ્રતિનિધિઃ ।
મન્ત્રી બ્રૂતે-દેવ ! સઙ્ગ્રામે વિજયો ઽપિ પ્રાપ્તઃ ।
અત્રાન્તરે પ્રતીહારઃ પ્રવિશ્ય પ્રણમ્યોવાચ-દેવ ! જમ્બૂદ્વીપાદ્ આગતો દ્વારિ શુકસ્ તિષ્ઠતિ ।
રાજા ચક્રવાકમ્ આલોકતે । ચક્રવાકેનોક્તમ્-કૃતાવાસે તાવદ્ ગત્વા તિષ્ઠતુ, પશ્ચાદ્ આનીય દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યથાજ્ઞાપયતિ દેવઃ ઇત્ય્ અભિધાય પ્રતીહારઃ શુકં ગૃહીત્વા તમ્ આવાસ-સ્થાનં ગતઃ । રાજાહ-વિગ્રહસ્ તાવત્ સમુપસ્થિતઃ ।
ચક્રવાકો બ્રૂતે-દેવ ! તથાપિ પ્રાગ્ એવ વિગ્રહો ન વિધિઃ । યતઃ-
સ કિં ભૃત્યઃ સ કિં મન્ત્રી ય આદાવ્ એવ ભૂપતિમ્ ।
યુદ્ધોદ્યોગં સ્વ-ભૂ-ત્યાગં નિર્દિશત્ય્ અવિચારિતમ્

અપરં ચ-
વિજેતું પ્રયતેતારીન્ ન યુદ્ધેન કદાચન ।
અનિત્યો વિજયો યસ્માદ્ દૃશ્યતે યુધ્યમાનયોઃ

અન્યચ્ ચ-
સામ્ના દાનેન ભેદેન સમસ્તૈર્ અથવા પૃથક્ ।
સાધિતું પ્રયતેતારીન્ ન યુદ્ધેન કદાચન

અપરં ચ-
સર્વ એવ જનઃ શૂરો હ્ય્ અનાસાદિત-વિગ્રહઃ ।
અદૃષ્ટ-પર-સામર્થ્યઃ સ-દર્પઃ કો ભવેન્ ન હિ

કિં ચ-
ન તથોત્થાપ્યતે ગ્રાવા પ્રાણિભિર્ દારુણા યથા ।
અલ્પોપાયાન્ મહા-સિદ્ધિર્ એતન્-મન્ત્ર-ફલં મહત્

કિન્તુ વિગ્રહમ્ ઉપસ્થિતં વિલોક્ય વ્યવહ્રિયતામ્, યતઃ-
યથા કાલ-કૃતોદ્યોગાત્ કૃષિઃ ફલવતી ભવેત્ ।
તદ્વન્ નીતિર્ ઇયં દેવ ચિરાત્ ફલતિ ન ક્ષણાત્

અપરં ચ-
દૂરે ભીરુત્વમ્ આસન્ને શૂરતા મહતો ગુણઃ ।
વિપત્તૌ હિ મહાન્ લોકે ધીરત્વમ્ અધિગચ્છતિ

અન્યચ્ ચ-
પ્રત્યૂહઃ સર્વ-સિદ્ધીનામ્ ઉત્તાપઃ પ્રથમઃ કિલ ।
અતિશીતલમ્ અપ્ય્ અમ્ભઃ કિં ભિનત્તિ ન ભૂભૃતઃ

બલિના સહ યોદ્ધવ્યમ્ ઇતિ નાસ્તિ નિદર્શનમ્ ।
તદ્ યુદ્ધં હસ્તિના સાર્ધં નરાણાં મૃત્યુમ્ આવહેત્

અન્યચ્ ચ-
સ મૂર્ખઃ કાલમ્ અપ્રાપ્ય યો ઽપકર્તરિ વર્તતે ।
કલિર્ બલવતા સાર્ધં કીટ-પક્ષોદ્ગમો યથા

કિં ચ-
કૌર્મં સઙ્કોચમ્ આસ્થાય પ્રહારમ્ અપિ મર્ષયેત્ ।
પ્રાપ્ત-કાલે તુ નીતિજ્ઞ ઉત્તિષ્ઠેત્ ક્રૂર-સર્પવત્

મહત્ય્ અલ્પેઽપ્ય્ ઉપાયજ્ઞઃ સમમ્ એવ ભવેત્ ક્ષમઃ ।
સમુન્મૂલયિતું વૃક્ષાંસ્ તૃણાનીવ નદીરયઃ

અતો દૂતો ઽયં શુકો ઽત્રાશ્વાસ્ય તાવદ્ ધ્રિયતાં યાવદ્ દુર્ગં સજ્જીક્રિયતે, યતઃ-
એકઃ શતં યોધયતિ પ્રાકાર-સ્થો ધનુર્ધરઃ ।
શતં શત-સહસ્રાણિ તસ્માદ્ દુર્ગં વિશિષ્યતે

કિં ચ-
અદુર્ગ-વિષયઃ કસ્ય નારેઃ પરિભવાસ્પદમ્ ।
અદુર્ગો ઽનાશ્રયો રાજા પોત-ચ્યુત-મનુષ્યવત્

દુર્ગં કુર્યાન્ મહાખાતમ્ ઉચ્ચ-પ્રાકાર-સંયુતમ્ ।
સ-યન્ત્રં સ-જલં શૈલ-સરિન્-મરુ-વનાશ્રયમ્

વિસ્તીર્ણતાતિ-વૈષમ્યં રસ-ધાન્યેધ્મ-સઙ્ગ્રહઃ ।
પ્રવેશશ્ ચાપ-સારશ્ ચ સપ્તૈતા દુર્ગ-સમ્પદઃ

રાજાહ-દુર્ગાનુસન્ધાને કો નિયુજ્યતામ્ ?
ચક્રવાકો બ્રૂતે-
યો યત્ર કુશલઃ કાર્યે તં તત્ર વિનિયોજયેત્ ।
કર્મસ્વ્ અદૃષ્ટ-કર્મા યઃ શાસ્ત્રજ્ઞો ઽપિ વિમુહ્યતિ

તદાહૂયતાં સારસઃ । તથાનુષ્ઠિતે સતિ સમાગતં સારસમ્ અવલોક્ય રાજોવાચ-ભોઃ સારસ ! ત્વં સત્વરં દુર્ગમ્ અનુસન્ધેહિ ।
સારસઃ પ્રણમ્યોવાચ-દેવ ! દુર્ગં તાવદ્ ઇદમ્ એવ ચિરાત્ સુનિરૂપિતમ્ આસ્તે મહત્ સરઃ । કિન્ત્વ્ એતન્-મધ્ય-દ્વીપે દ્રવ્ય-સઙ્ગ્રહઃ ક્રિયતામ્ । યતઃ-
ધાન્યાનાં સઙ્ગ્રહો રાજન્ન્ ઉત્તમઃ સર્વ-સઙ્ગ્રહાત્ ।
નિક્ષિપ્તં હિ મુખે રત્નં ન કુર્યાત્ પ્રાણ-ધારણમ્

કિં ચ-
ખ્યાતઃ સર્વ-રસાનાં હિ લવણો રસ ઉત્તમઃ ।
ગૃહ્ણીયાત્ તં વિના તેન વ્યઞ્જનં ગોમયાયતે

રાજાહ-સત્વરં ગત્વા સર્વમ્ અનુષ્ઠીયતામ્ ।
પુનઃ પ્રવિશ્ય પ્રતીહારો બ્રૂતે-દેવ ! સિંહલ-દ્વીપાદ્ આગતો મેઘવર્ણો નામ વાયસઃ સપરિવારો દ્વારિ વર્તતે । સ ચ દેવ-પાદાન્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છતિ ।
રાજાહ-કાકઃ પ્રાજ્ઞો બહુદૃશ્વા ચ તદ્ ભવતિ સ સઙ્ગ્રાહ્યઃ ।
ચક્રવાકો બ્રૂતે-દેવ ! અસ્ત્ય્ એવં । કિન્તુ અસ્મદ્-વિપક્ષઃ કાકઃ સ્થલચરઃ । તેનાસ્મદ્-વિપક્ષ-પક્ષે નિયુક્તઃ કથં સઙ્ગૃહ્યતે ? તથા ચોક્તમ્-
આત્મ-પક્ષં પરિત્યજ્ય પર-પક્ષેષુ યો રતઃ ।
સ પરૈર્ હન્યતે મૂઢો નીલ-વર્ણ-શૃગાલવત્

રાજોવાચ--કથમ્ એતત્ ?
મન્ત્રી કથયતિ-
કથા 7
અસ્ત્ય્ અરણ્યે કશ્ચિચ્ છૃગાલઃ સ્વેચ્છયા નગરોપાન્તે ભ્રામ્યન્ નીલીભાણ્ડે નિપતિતઃ । પશ્ચાત્ તત ઉત્થાતુમ્ અસમર્થઃ, પ્રાતર્ આત્માનં મૃતવત્ સન્દર્શ્ય સ્થિતઃ । અથ નીલી-ભાણ્ડ-સ્વામિના મૃતિ ઇતિ જ્ઞાત્વા, તસ્માત્ સમુત્થાપ્ય, દૂરે નીત્વાસૌ પરિત્યક્તઃ । તસ્માત્ પલાયિતઃ ।
તતો ઽસૌ વને ગત્વા આત્માનં નીલપ્વર્ણમ્ અવલોક્યાચિન્તયત્-અહમ્ ઇદાનીમ્ ઉત્તમ-વર્ણઃ । તદ્ અહં સ્વકીયોત્કર્ષં કિં ન સાધયામિ ઇત્ય્ આલોચ્ય શૃગાલાન્ આહૂય, તેનોક્તં-અહં ભગવત્યા વન-દેવતયા સ્વ-હસ્તેનારણ્ય-રાજ્યે સર્વૌષધિ-રસેનાભિષિક્તઃ । પશ્યન્તુ મમ વર્ણમ્ । તદ્ અદ્યારભ્યાસ્મદ્-આજ્ઞયાસ્મિન્ન્ અરણ્યે વ્યવહારઃ કાર્યઃ ।
શૃગાલાશ્ ચ તં વિશિષ્ટ-વર્ણમ્ અવલોક્ય, સાષ્ટાઙ્ગ-પાતં પ્રણમ્યોચુઃ-યથાજ્ઞાપયતિ દેવઃ ઇતિ । અનેનૈવ ક્રમેણ સર્વેષ્વ્ અરણ્ય-વાસિષ્વ્ આધિપત્યં તસ્ય બભૂવ । તતસ્ તેન સ્વજ્ઞાતિભિર્ આવૃતેનાધિક્યં સાધિતમ્ । તતસ્ તેન વ્યાઘ્ર-સિંહાદીન્ ઉત્તમ-પરિજનાન્ પ્રાપ્ય, સદસિ શૃગાલાન્ અવલોક્ય લજ્જમાનેનાવજ્ઞયા સ્વજ્ઞાતયઃ સર્વે દૂરીકૃતાઃ । તતો વિષણ્ણાન્ શૃગાલાન્ અવલોક્ય કેનચિદ્ વૃદ્ધ-શૃગાલેનૈતત્ પ્રતિજ્ઞાતં-મા વિષીદત, યદ્ અનેનાનીતિજ્ઞેન વયં મર્મજ્ઞાઃ । સ્વ-સમીપાત્ પરિભૂતાસ્ તદ્ યથાયં નશ્યતિ તથા વિધેયમ્ । યતો ઽમી વ્યાઘ્રાદયો વર્ણ-માત્ર-વિપ્રલબ્ધાઃ શૃગાલમ્ અજ્ઞાત્વા રાજાનમ્ ઇમં મન્યન્તે । તદ્ યથાયં પરિચીયતે તથા કુરુત । તત્ર ચૈવમ્ અનુષ્ઠેયમ્, યથા વદામિ-સર્વે સન્ધ્યા-સમયે
તત્-સન્નિધાને મહારાવમ્ એકદૈવ કરિષ્યથ । તતસ્ તં શબ્દમ્ આકર્ણ્ય જાતિ-સ્વભાવાત્ તેનાપિ શબ્દઃ કર્તવ્યઃ । યતઃ-
યઃ સ્વભાવો હિ યસ્યાસ્તિ સ નિત્યં દુરતિક્રમઃ ।
શ્વા યદિ ક્રિયતે રાજા તત્ કિં નાશ્નાત્ય્ ઉપાનહમ્

તતઃ શબ્દાદ્ અભિજ્ઞાય સ વ્યાઘ્રેણ હન્તવ્યઃ । તતસ્ તથાનુષ્ઠિતે સતિ તદ્ વૃત્તમ્ । તથા ચોક્તમ્-
છિદ્રં મર્મ ચ વીર્યં ચ સર્વં વેત્તિ નિજો રિપુઃ ।
દહત્ય્ અન્તર્ગતશ્ ચૈવ શુષ્કં વૃક્ષમ્ ઇવાનલઃ

અતો ઽહં બ્રવીમિ-આત્મ-પક્ષં પરિત્યજ્યેત્ય્ આદિ ।
--ઓ)0(ઓ--
રાજાહ-યદ્ય્ એવં તથાપિ દૃશ્યતાં તાવદ્ અયં દૂરાદ્ આગતઃ । તત્-સઙ્ગ્રહે વિચારઃ કાર્યઃ ।
ચક્રો બ્રૂતે-દેવ ! પ્રણિધિસ્ તાવત્ પ્રહિતો, દુર્ગં ચ સજ્જીકૃતમ્ । અતઃ શુકો ઽપ્ય્ આનીય પ્રસ્થાપ્યતામ્ । કિન્તુ યોધ-બલ-સમન્વિતો ભૂત્વા, દૂરાદ્ એવ તમ્ અવલોકય । યતઃ-
નન્દં જઘાન ચાણક્યસ્ તીક્ષ્ણ-દૂત-પ્રયોગતઃ ।
તદ્ દૂરાન્તરિતં દૂતં પશ્યેદ્ વીર-સમન્વિતઃ

તતઃ સભાં કૃત્વાહૂતઃ શુકઃ કાકશ્ ચ । શુકઃ કિંચિદ્ ઉન્નત-શિરા દત્તાસને ઉપવિશ્ય બ્રૂતે-ભો હિરણ્યગર્ભ ! ત્વાં મહારાજાધિરાજઃ શ્રીમચ્-ચિત્રવર્ણઃ સમાજ્ઞાપયતિ-યદિ જીવિતેન શ્રિયા વા પ્રયોજનમ્ અસ્તિ, તદા સત્વરમ્ આગત્યાસ્મચ્-ચરણૌ પ્રણમ । નો ચેદ્ અવસ્થાતું સ્થાનાન્તરં પરિચિન્તય ।
રાજા સ-કોપમ્ આહ-આઃ, સભાયામ્ અસ્માકં ન કો ઽપિ વિદ્યતે ય એનં ગલહસ્તયતિ ? તત ઉત્થાય મેઘવર્ણો બ્રૂતે-દેવ ! આજ્ઞાપય, હમિ ચૈનં દુષ્ટ-શુકમ્ ।
સર્વજ્ઞો રાજાનં કાકં ચ સાન્ત્વયન્ બ્રૂતે-ભદ્ર ! મા મૈવમ્ । શૃણુ તાવત્-
ન સા સભા યત્ર ન સન્તિ વૃદ્ધા
વૃદ્ધા ન તે યે ન વદન્તિ ધર્મમ્ ।
ધર્મઃ સ નો યત્ર ન સત્યમ્ અસ્તિ
સત્યં ન તદ્ યચ્ છલમ્ અભ્યુપૈતિ

યતો રાજધર્મશ્ ચૈષઃ-
દૂતો મ્લેચ્છો ઽપ્ય્ અવધ્યઃ સ્યાદ્ રાજા દૂત-મુખો યતઃ ।
ઉદ્યતેષ્વ્ અપિ શસ્ત્રેષુ દૂતો વદતિ નાન્યથા

અન્યચ્ ચ-
સ્વાપકર્ષં પરોત્કર્ષં દૂતોક્તૈર્ મન્યતે તુ કઃ ।
સદૈવાવધ્ય-ભાવેન દૂતઃ સર્વં હિ જલ્પતિ

તતો રાજા કાકશ્ ચ સ્વાં પ્રકૃતિમ્ આપન્નૌ । શુકો ઽપ્ય્ ઉત્થાય ચલિતઃ । પશ્ચાચ્ ચક્રવાકેણાનીય પ્રબોધ્ય કનકાલઙ્કારાદિકં દત્વા સમ્પ્રેષિતઃ સ્વદેશં યયૌ । શુકો ઽપિ વિન્ધ્યાચલં ગત્વા, સ્વસ્ય રાજાનં ચિત્રવર્ણં પ્રણતવાન્ ।
તં વિલોક્ય રાજોવાચ-શુક ! કા વાર્તા ? કીદૃશો ઽસૌ દેશઃ ?
શુકો બ્રૂતે-દેવ ! સંક્ષેપાદ્ ઇયં વાર્તા । સમ્પ્રતિ યુદ્ધોદ્યોગઃ ક્રિયતામ્ । દેશશ્ ચાસૌ કર્પૂર-દ્વીપઃ સ્વર્ગૈક-દેશો, રાજા ચ દ્વિતીયઃ સ્વર્ગ-પતિઃ કથં વર્ણયિતું શક્યતે । તતઃ સર્વાન્ શિષ્ટાન્ આહૂય રાજા મન્ત્રયિતુમ્ ઉપવિષ્ટઃ । આહ ચ તાન્-સમ્પ્રતિ કર્તવ્યે વિગ્રહે યથા-કર્તવ્યમ્ ઉપદેશં બ્રૂત । વિગ્રહઃ પુનર્ અવશ્યં કર્તવ્યઃ । તથા ચોક્તમ્-
અસન્તુષ્ટા દ્વિજા નષ્ટાઃ સન્તુષ્ટાશ્ ચ મહીભૃતઃ ।
સલજ્જા ગણિકા નષ્ટા નિર્લજ્જાશ્ ચ કુલાઙ્ગના

દૂરદર્શી નામ ગૃધ્રો મન્ત્રી બ્રૂતે-દેવ ! વ્યસનિતયા વિગ્રહો ન વિધિઃ । યતઃ-
મિત્રામાત્ય-સુહૃદ્-વર્ગા યદા સ્યુર્ દૃઢ-ભક્તયઃ ।
શત્રૂણાં વિપરીતાશ્ ચ કર્તવ્યો વિગ્રહસ્ તદા

અન્યચ્ ચ-
ભૂમિર્ મિત્રં હિરણ્યં ચ વિગ્રહસ્ય ફલં ત્રયમ્ ।
યદૈતન્ નિશ્ચિતં ભાવિ કર્તવ્યો વિગ્રહસ્ તદા

રાજાહ-મદ્-બલં તાવદ્ અવલોકયતુ મન્ત્રી । તદૈતેષામ્ ઉપયોગો જ્ઞાયતામ્ । એવમ્ આહૂયતાં મૌહૂર્તિકઃ । સ યાત્રાર્થં શુભ-લગ્નં નિર્ણીય દદાતુ ।
મન્ત્રી બ્રૂતે-દેવ ! તથાપિ સહસા યાત્રા-કરણમ્ અનુચિતમ્ । યતઃ-
વિશન્તિ સહસા મૂઢા યેઽવિચાર્ય દ્વિષદ્-બલમ્ ।
ખડ્ગ-ધારા-પરિષ્વઙ્ગં લભન્તે તે સુનિશ્ચિતમ્

રાજાહ-મન્ત્રિન્ ! મમોત્સાહ-ભઙ્ગં સર્વથા મા કૃથાઃ । વિજિગીષુર્ યથા પર-ભૂમિમ્ આક્રમતિ તથા કથય ।
ગૃધ્રો બ્રૂતે-દેવ ! તત્ કથયામિ । કિન્તુ તદ્-અનુષ્ઠિતમ્ એવ ફલ-પ્રદમ્ । તથા ચોક્તમ્-
કિં મન્ત્રેણાનનુષ્ઠાને શાસ્ત્રવિત્ પૃથિવી-પતેઃ ।
ન હ્ય્ ઔષધ-પરિજ્ઞાનાદ્ વ્યાધેઃ શાન્તિઃ ક્વચિદ્ ભવેત્

રાજાદેશશ્ ચાનતિક્રમણીય ઇતિ યથા-શ્રુતં નિવેદયામિ શૃણુ-દેવ !
નદ્ય્-અદ્રિ-વન-દુર્ગેષુ યત્ર યત્ર ભયં નૃપ ।
તત્ર તત્ર ચ સેનાનીર્ યાયાદ્ વ્યૂહીકૃતૈર્ બલૈઃ

બલાધ્યક્ષઃ પુરો યાયાત્ પ્રવીર-પુરુષાન્વિતઃ ।
મધ્યે કલત્રં સ્વામી ચ કોશઃ ફલ્ગુ ચ યદ્ બલમ્

પાર્શ્વયોર્ ઉભયોર્ અશ્વા અશ્વાનાં પાર્શ્વતો રથાઃ ।
રથાનાં પાર્શ્વતો નાગા નાગાનાં ચ પદાતયઃ

પશ્ચાત્ સેનાપતિર્ યાયાત્ ખિન્નાનાશ્વાસયન્ છનૈઃ ।
મન્ત્રિભિઃ સુભટૈર્ યુક્તઃ પ્રતિગૃહ્ય બલં નૃપઃ

સમેયાદ્ વિષમં નાગૈર્ જલાઢ્યં સમહીધરમ્ ।
સમમ્ અશ્વૈર્ જલં નીમિઃ સર્વત્રૈવ પદાતિભિઃ

હસ્તિનાં ગમનં પ્રોક્તં પ્રશસ્તં જલદાગમે ।
તદ્ અન્યત્ર તુરઙ્ગાણાં પત્તીનાં સર્વદૈવ હિ

શૈલેષુ દુર્ગ-માર્ગેષુ વિધેયં નૃપ-રક્ષણમ્ ।
સ્વ-યોધૈ રક્ષિતસ્યાપિ શયનં યોગ-નિદ્રયા

નાશયેત્ કર્ષયેચ્ છત્રૂન્ દુર્ગ-કણ્ટક-મર્દનૈઃ ।
પર-દેશ-પ્રવેશે ચ કુર્યાદ્ આટવિકાન્ પુરઃ

યત્ર રાજા તત્ર કોશો વિના કોશં ન રાજતા ।
સુભટેભ્યસ્ તતો દદ્યાત્ કો હિ દાતુર્ ન યુધ્યતે

યતઃ-
ન નરસ્ય નરો દાસો દાસસ્ ત્વ્ અર્થસ્ય ભૂપતે ।
ગૌરવં લાઘવં વાપિ ધનાધન-નિબન્ધનમ્

અભેદેન ચ યુધ્યેત રક્ષેચ્ ચૈવ પરસ્પરમ્ ।
ફલ્ગુ સૈન્યં ચ યત્ કિંચિન્ મધ્યે વ્યૂહસ્ય કારયેત્

પદાતીંશ્ ચ મહીપાલઃ પુરો ઽનીકસ્ય યોજયેત્ ।
ઉપરુધ્યારિમ્ આસીત રાષ્ટ્રં ચાસ્યોપપીડયેત્

સ્યન્દનાશ્વૈઃ સમે યુધ્યેદ્ અનૂપે નૌ-દ્વિપૈસ્ તથા ।
વૃક્ષ-ગુલ્માવૃતે ચાપૈર્ અસિ-ચર્માયુધૈઃ સ્થલે

દૂષયેચ્ ચાસ્ય સતતં યવસાન્ નોદકેન્ધનમ્ ।
ભિન્દ્યાચ્ ચૈવ તડાગાનિ પ્રકારારાન્ પરિખાસ્ તથા

બલેષુ પ્રમુખો હસ્તી ન તથાન્યો મહીપતેઃ ।
નિજૈર્ અવયવૈર્ એવ માતઙ્ગો ઽષ્ટાયુધઃ સ્મૃતઃ

બલમ્ અશ્વશ્ ચ સૈન્યાનાં પ્રાકારો જઙ્ગમો યતઃ ।
તસ્માદ્ અશ્વાધિકો રાજા વિજયી સ્થલ-વિગ્રહે

તથા ચોક્તમ્-
યુધ્યમાના હયારૂઢા દેવાનામ્ અપિ દુર્જયાઃ ।
અપિ દૂરસ્થિતાસ્ તેષાં વૈરિણો હસ્તવત્તિનઃ

પ્રથમં યુદ્ધ-કારિત્વં સમસ્ત-બલ-પાલનમ્ ।
દિઙ્-માર્ગાણાં વિશોધિત્વં પત્તિ-કર્મ પ્રચક્ષતે

સ્વભાવ-શૂરમ્ અસ્ત્રજ્ઞમ્ અવિરક્તં જિત-શ્રમમ્ ।
પ્રસિદ્ધ-ક્ષત્રિય-પ્રાયં બલં શ્રેષ્ઠતમં વિદુઃ

યથા પ્રભુ-કૃતાન્ માનાદ્ યુધ્યન્તે ભુવિ માનવાઃ ।
ન તથા બહુભિર્ દત્તૈર્ દ્રવિણૈર્ અપિ ભૂપતે

વરમ્ અલ્પ-બલં સારં ન કુર્યાન્ મુણ્ડ-મણ્ડલીમ્ ।
કુર્યાદ્ અસાર-ભઙ્ગો હિ સાર-ભઙ્ગમ્ અપિ સ્ફુટમ્

અપ્રસાદો ઽનધિષ્ઠાનં દેયાંશ-હરણં ચ યત્ ।
કાલ-યાપો ઽપ્રતીકારસ્ તદ્ વૈરાગ્યસ્ય કારણમ્

અપીડયન્ બલં શત્રૂઞ્ જિગીષુર્ અભિષેણયેત્ ।
સુખ-સાધ્યં દ્વિષાં સૈન્યં દીર્ઘ-પ્રયાણ-પીડિતમ્

દાયાદાદ્ અપરો યસ્માન્ નાસ્તિ ભેદ-કરો દ્વિષામ્ ।
તસ્માદ્ ઉત્થાપયેદ્ યત્નાદ્ દાયાદં તસ્ય વિદ્વિષઃ

સન્ધાય યુવરાજેન યદિ વા મુખ્ય-મન્ત્રિણા ।
અન્તઃ-પ્રકોપણં કુર્યાદ્ અભિયોક્તા સ્થિરાત્મનઃ

ક્રૂરામિત્રં રણે ચાપિ ભઙ્ગં દત્ત્વા વિઘાતયેત્ ।
અથવા ગો-ગ્રહાકૃષ્ટ્યા તન્-મુખ્યાશ્રિત-બન્ધનાત્

સ્વરાજ્યં વાસયેદ્ રાજા પર-દેશાપહરણાત્ ।
અથવા દાન-માનાભ્યાં વાસિતં ધનદં હિ તત્

અથવા બહુનોદિતેન-
આત્મોદયઃ પર-ગ્લાનિર્ દ્વયં નીતિર્ ઇતીયતી ।
તદ્ ઊરીકૃત્ય કૃતિભિર્ વાચસ્પત્યં પ્રતીયતે

રાજ્ઞા વિહસ્યોક્તમ્-સર્વમ્ એતદ્ વિશેષતશ્ ચોચ્યતે । કિન્તુ,
અન્યદ્ ઉચ્છૃઙ્ખલં સત્ત્વમ્ અન્યચ્ છાસ્ત્ર-નિયન્ત્રિતમ્ ।
સામાનાધિકરણ્યં હિ તેજસ્-તિમિરયોઃ કુતઃ

તત ઉત્થાય રાજા મૌહૂર્તિકાવેદિત-લગ્ને પ્રસ્થિતઃ । અથ પ્રહિત-પ્રણિધિશ્ ચરો હિરણ્યગર્ભમ્ આગત્ય પ્રણમ્યોવાચ-દેવ ! સમાગત-પ્રાયો રાજા ચિત્રવર્ણઃ । સમ્પ્રતિ મલય-પર્વતાધિત્યકાયાં સમાવાસિત-કટકો વર્તતે । દુર્ગ-શોધનં પ્રતિક્ષણમ્ અનુસન્ધાતવ્યમ્ । યતો ઽસૌ ગૃધ્રો મહામન્ત્રી । કિં ચ કેનચિત્ સહ તસ્ય વિશ્વાસ-કથા-પ્રસઙ્ગેનેતદ્ ઇઙ્ગિતમ્ અવગતં મયા । યત્-અનેન કો ઽપ્ય્ અસ્મદ્-દુર્ગે પ્રાગ્ એવ નિયુક્તઃ ।
ચક્રવાકો બ્રૂતે-દેવ ! કાક એવાસૌ સમ્ભવતિ ।
રાજાહ-ન કદાચિદ્ એતત્ । યદ્ય્ એવં તદા કથં તેન શુકસ્યાભિભવોદ્યોગઃ કૃતઃ ? અપરં ચ, શુકસ્યાગમનાત્ તસ્ય વિગ્રહોત્સાહઃ । સ ચ ચિરાદ્ અત્રાસ્તે ।
મન્ત્રી બ્રૂતે-તથાપ્ય્ આગન્તુકઃ શઙ્કનીયઃ ।
રાજાહ-આગન્તુકા અપિ કદાચિદ્ ઉપકારકા દૃશ્યન્તે । શૃણુ-
પરો ઽપિ હિતવાન્ બન્ધુર્ બન્ધુર્ અપ્ય્ અહિતઃ પરઃ ।
અહિતો દેહજો વ્યાધિર્ હિતમ્ આરણ્યમ્ ઔષધમ્

અપરં ચ-
આસીદ્ વીર-વરો નામ શૂદ્રકસ્ય મહીભૃતઃ ।
સેવકઃ સ્વલ્પ-કાલેન સ દદૌ સુતમ્ આત્મનઃ

ચક્રવાકઃ પૃચ્છતિ--કથમ્ એતત્ ?
રાજા કથયતિ-
કથા 8
અહં પુરા શૂદ્રકસ્ય રાજ્ઞઃ ક્રીડા-સરસિ કર્પૂરકેલિ-નામ્નો રાજહંસસ્ય પુત્ર્યા કર્પૂરમઞ્જર્યા સહાનુરાગવાન્ અભવમ્ । વીરવરો નામ રાજપુત્રઃ કુતશ્ચિદ્ દેશાદ્ આગત્ય રાજ-દ્વારમ્ ઉપગમ્ય પ્રતીહારમ્ ઉવાચ-અહં તાવદ્ વર્તનાર્થી રાજપુત્રઃ । માં રજ-દર્શનં કારય । તતસ્ તેનાસૌ રાજ-દર્શનં કારિતો બ્રૂતે-દેવ ! યદિ મયા સેવકેન પ્રયોજનમ્ અસ્તિ, તદાસ્મદ્-વર્તનં ક્રિયતામ્ ।
શૂદ્રક ઉવાચ-કિં તે વર્તનમ્ ?
વીરવરો બ્રૂતે-પ્રત્યહં સુવર્ણ-પઞ્ચ-શતાનિ દેહિ ।
રાજાહ-કા તે સામગ્રી ?
વીરવરો બ્રૂતે-દ્વૌ બાહૂ । તૃતીયશ્ ચ ખડ્ગઃ ।
રાજાહ-નૈતચ્ છક્યમ્ ।
તચ્ છ્રુત્વા વીરવરઃ પ્રણમ્ય ચલિતઃ । અથ મન્ત્રિભિર્ ઉક્તમ્-દેવ ! દિન-ચતુષ્ટયસ્ય વર્તનં દત્ત્વા જ્ઞાયતામ્ અસ્ય સ્વરૂપમ્ । કિમ્ ઉપયુક્તો ઽયમ્ એતાવદ્ વર્તનં ગૃહ્ણાતિ અનુપયુક્તો વેતિ ।
તતો મન્ત્રિ-વચનાદ્ આહુહૂય વીરવરાય તામ્બૂલં દત્ત્વા પઞ્ચ-શતાનિ સુવર્ણાનિ દત્તાનિ । વર્તન-વિનિયોગશ્ ચ રાજ્ઞા સુનિભૃતં નિરૂપિતઃ । તદ્-અર્ધં વીરવરેણ દેવેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યો દત્તમ્ । સ્થિતસ્યાર્ધં દુઃખિતેભ્યઃ । તદ્ અવશિષ્ટં ભોજ્ય-વિલાસ-વ્યયેન । એતત્ સર્વં નિત્ય-કૃત્યં કૃત્વા, રાજ-દ્વારમ્ અહર્નિશં ખડ્ગ-પાણિઃ સેવતે । યદા ચ રાજા સ્વયં સમાદિશતિ તદા સ્વ-ગૃહમ્ અપિ યાતિ ।
અથૈકદા કૃષ્ણ-ચતુર્દશ્યાં રાત્રૌ સ રાજા સ-કરુણ-ક્રન્દન-ધ્વનિં શુશ્રાવ । તત્ શ્રુત્વા રાજા બ્રૂતે-કઃ કો ઽત્ર દ્વારિ તિષ્ઠતિ ?
તદા તેનોક્તં-દેવ ! અહં વીરવરઃ ।
રાજોવાચ-ક્રન્દનાનુસરણં ક્રિયતામ્ ।
વીરવરો ઽપિ-યથાજ્ઞાપયતિ દેવઃ, ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચલિતઃ ।
રાજ્ઞા ચ ચિન્તિતમ્-અયમ્ એકાકી રાજપુત્રો મયા સૂચીભેદ્યે તમસિ પ્રહિતઃ । નૈતદ્ ઉચિતમ્ । તદ્ અહમ્ અપિ ગત્વા કિમ્ એતદ્ ઇતિ નિરૂપયામિ ।
તતો રાજાપિ ખડ્ગમ્ આદાય તદ્-અનુસરણ-ક્રમેણ નગરાદ્ બહિર્ નિર્જગામ । ગત્વા ચ વીરવરેણ રુદતી રુપ-યૌવન-સમ્પન્ના સર્વાલઙ્કાર-ભૂષિતા કાચિત્ સ્ત્રી દૃષ્ટા, પૃષ્ટા ચ-કા ત્વમ્ ? કિમ્ અર્થં રોદિષિ ? ઇતિ ।
સ્ત્રિયોક્તમ્-અહમ્ એતસ્ય શૂદ્રકસ્ય રાજ-લક્ષ્મીઃ । ચિરાદ્ એતસ્ય ભુજ-ચ્છાયાયાં મહતા સુખેન વિશ્રાન્તા । ઇદાનીમ્ અન્યત્ર ગમિષ્યામિ ।
વીરવરો બ્રૂતે-યતાપાયઃ સમ્ભવતિ, તત્રોપાયો ઽપ્ય્ અસ્તિ । તત્ કથં સ્યાત્ પુનર્ ઇહાવાસો ભવત્યાઃ ?
લક્ષ્મીર્ ઉવાચ-યદિ ત્વમ્ આત્મનઃ પુત્રં શક્તિધરં દ્વાત્રિંશલ્-લક્ષણોપેતં ભગવત્યાઃ સર્વ-મઙ્ગલાયા ઉપહારીકરોષિ, તદાહં પુનર્ અત્ર સુચિરં નિવસામિ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વાદૃશ્યાભવત્ ।
તતો વીરવરેણ સ્વ-ગૃહં ગત્વા નિદ્રાયમાણા સ્વ-વધૂઃ પ્રબોધિતા પુત્રશ્ ચ । તૌ નિદ્રાં પરિત્યજ્યોત્થાયોપવિષ્ટૌ । વીરવરસ્ તત્ સર્વં લક્ષ્મી-વચનમ્ ઉક્તવાન્ । તચ્ છ્રુત્વા સાનન્દઃ શક્તિધરો બ્રૂતે-ધન્યો ઽહમ્ એવમ્ભૂતઃ । સ્વામિ-રાજ્ય-રક્ષાર્થં યસ્યોપયોગઃ । તાત ! તત્ કો ઽધુના વિલમ્બસ્ય હેતુઃ ? એવં-વિધે કર્મણિ દેહસ્ય વિનિયોગઃ શ્લાઘ્યઃ । યતઃ-
ધનાનિ જીવિતં ચૈવ પરાર્થે પ્રાજ્ઞ ઉત્સૃજેત્ ।
તન્-નિમિત્તો વરં ત્યાગો વિનાશે નિયતે સતિ

શક્તિધર-માતોવાચ-યદ્ય્ એતન્ ન કર્તવ્યં તત્ કેનાન્યેન કર્મણા ગૃહીતસ્ય મહાવર્તનસ્ય નિષ્ક્રયો ભવિષ્યતિ । ઇત્ય્ આલોચ્ય સર્વે સર્વમઙ્ગલાયાઃ સ્થાનં ગતાઃ । તત્ર સર્વમઙ્ગલાં સમ્પૂજ્ય વીરવરો બ્રૂતે-દેવિ ! પ્રસીદ । વિજયતાં શૂદ્રકો મહારાજઃ । ગૃહ્યતામ્ અયમ્ ઉપહારઃ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુત્રસ્ય શિરશ્ ચિચ્છેદ । તતો વીરવરશ્ ચિન્તયામાસ-ગૃહીત-રાજ-વર્તનસ્ય નિસ્તારઃ કૃતઃ । અધુના નિષ્પુત્રસ્ય મે જીવનેનાલમ્ । ઇત્ય્ આલોચ્યાત્મનઃ શિરશ્ ચિચ્છેદ ।
તતઃ સ્ત્રિયાપિ સ્વામિ-પુત્ર-શોકાર્તયા તદ્ અનુષ્ઠિતમ્ । તત્ સર્વં દૃષ્ટ્વા રાજા સાશ્ચર્યં ચિન્તયામાસ--
જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ મદ્-વિધાઃ ક્ષુદ્ર-જન્તવઃ ।
અનેન સદૃશો લોકે ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ

તદ્ એતત્-પરિત્યક્તેન મમ રાજ્યેનાપિ કિં પ્રયોજનમ્ । તતઃ શૂદ્રકેણાપિ સ્વ-શિરશ્ છેત્તું ખડ્ગઃ સમુત્થાપિતઃ । અથ ભગવત્યા સર્વમઙ્ગલયા પ્રત્યક્ષ-ભૂતયા રાજા હસ્તે ધૃતઃ । ઉક્તં ચ-પુત્ર ! પ્રસન્નો ઽસ્મિ તે, એતાવતા સાહસેનાલમ્ । જીવનાન્તેઽપિ તવ રાજ-ભઙ્ગો નાસ્તિ ।
રાજા ચ સાષ્ટાઙ્ગ-પાતં પ્રણમ્યોવાચ-દેવિ ! કિં મે રાજ્યેન ? જીવિતેન વા મમ કિં પ્રયોજનમ્ ? યદ્ય્ અહમ્ અનુકમ્પનીયસ્ તદા મમાયુઃ-શેષેણાપ્ય્ અયં સ-દાર-પુત્રો વીરવરો જીવતુ । અન્યથાહં યથા-પ્રાપ્તાં ગતિં ગચ્છામિ ।
ભગવત્ય્ ઉવાચ-પુત્ર ! અનેન તે સત્ત્વોત્કર્ષેણ ભૃત્ય-વાત્સલ્યેન ચ સર્વથા સન્તુષ્ટાસ્મિ । ગચ્છ વિજયી ભવ । અયમ્ અપિ સ-પરિવારો રાજ-પુત્રો જીવતુ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દેવ્ય્ અદૃશ્યાભવત્ । તતો વીરવરઃ સ-પુત્ર-દારઃ પ્રાપ્ત-જીવનઃ સ્વ-ગૃહં ગતઃ । રાજાપિ તૈર્ અલક્ષિતઃ સત્વરમ્ અન્તઃ-પુરં પ્રવિષ્ટઃ ।
અથ પ્રભાતે વીરવરો દ્વારસ્થઃ પુનર્ ભૂપાલેન પૃષ્ટઃ સન્ન્ આહ-દેવ ! સા રુદતી મામ્ અવલોક્યાદૃશ્યાભવત્ । ન કાપ્ય્ અન્યા વાર્તા વિદ્યતે ।
તદ્ વચનમ્ આકર્ણ્ય સન્તુષ્ટો રાજા સાશ્ચર્યં ચિન્તયામાસ-કથમ્ અયં શ્લાઘ્યો મહા-સત્ત્વઃ ? યતઃ-
પ્રિયં બ્રૂયાદ્ અકૃપણઃ શૂરઃ સ્યાદ્ અવિકત્થનઃ ।
દાતા નાપાત્ર-વર્ષી ચ પ્રગલ્ભઃ સ્યાદ્ અનિષ્ઠુરઃ

એતન્ મહાપુરુષ-લક્ષણમ્ એતસ્મિન્ સર્વમ્ અસ્તિ । તતઃ સ રાજા પ્રાતઃ શિષ્ટ-સભાં કૃત્વા, સર્વં વૃત્તાન્તં પ્રસ્તુત્ય પ્રસાદાત્ તસ્મૈ કર્ણાટક-રાજ્યં દદૌ । તત્ કિમ્ આગન્તુકો જાતિ-માત્રાદ્ દુષ્ટઃ ? તત્રાપ્ય્ ઉત્તમાધમ-મધ્યમાઃ સન્તિ ।
ચક્રવાકો બ્રૂતે-
યો ઽકાર્યં કાર્યવચ્ છાસ્તિ સ કિં મન્ત્રી નૃપેચ્છયા ।
વરં સ્વામિ-મનો-દુઃખં તન્-નાશો ન ત્વ્ અકાર્યતઃ

વૈદ્યો ગુરુશ્ ચ મન્ત્રી ચ યસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રિયંવદાઃ ।
શરીર-ધર્મ-કોશેભ્યઃ ક્ષિપ્રં સ પરિહીયતે

શૃણુ દેવ !
પુણ્યાલ્ લબ્ધં યદ્ એકેન તન્ મમાપિ ભવિષ્યતિ ।
હત્વા ભિક્ષું યતો મોહાન્ નિધ્ય્-અર્થી નાપિતો હતઃ

રાજા પૃચ્છતિ--કથમ્ એતત્ ?
મન્ત્રી કથયતિ-
કથા 9
અસ્ત્ય્ અયોધ્યાયાં પુરિ ચૂડામણિર્ નામ ક્ષત્રિયઃ । તેન ધનાર્થિના મહતા ક્લેશેન ભગવાંશ્ ચન્દ્રાર્ધ-ચૂડામણિશ્ ચિરમ્ આરાધિતઃ । તતઃ ક્ષીણ-પાપો ઽસૌ સ્વપ્ને દર્શનં દત્ત્વા, ભગવદ્-આદેશાદ્ય્-અક્ષેશ્વરેણાદિષ્ટો યત્ ત્વમ્ અદ્ય પ્રાતઃ ક્ષૌરં કારયિત્વા, લગુડ-હસ્તઃ સન્ સ્વ-ગૃહ-દ્વારિ નિભૃતં સ્થાસ્યસિ, તતો યમ્ એવાગતં ભિક્ષુકં પ્રાઙ્ગણે પશ્યસિ તં નિર્દક્ષં લગુડ-પ્રહારેણ હનિષ્યસિ । તતો ઽસૌ ભિક્ષુકસ્ તત્-ક્ષણાત્ સુવર્ણ-કલસો ભવિષ્યતિ । તેન ત્વયા યાવજ્-જીવં સુખિના ભવિતવ્યમ્ । તતસ્ તથાનુષ્ઠિતે તદ્ વૃત્તમ્ ।
તત્ર ક્ષૌર-કરણાયાનીતેન નાપિતેન તત્ સર્વમ્ આલોક્ય ચિન્તિતમ્-અયે નિધિ-પ્રાપ્તેર્ અયમ્ ઉપાયઃ । તદ્ અહમ્ અપ્ય્ એવં કિં ન કરોમિ ? તતઃ પ્રભૃતિ સ નાપિતઃ પ્રત્યહં તથાવિધો લગુડ-હસ્તઃ સુનિભૃતં ભિક્ષોર્ આગમનં પ્રતીક્ષતે । એકદા તેન પ્રાપ્તો ભિક્ષુર્ લગુડેન વ્યાપાદિતઃ । તસ્માદ્ અપરાધાત્ સો ઽપિ નાપિતો રાજ-પુરુષૈર્ વ્યાપાદિતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-પુણ્યાલ્ લબ્ધં યદ્ એકેન ઇત્ય્ આદિ ।
--ઓ)0(ઓ--
રાજાહ-
પુરાવૃત્ત-કથોદ્ગારૈઃ કથં નિર્ણીયતે પરઃ ।
સ્યાન્ નિષ્કારણ-બન્ધુર્ વા કિં વા વિશ્વાસ-ઘાતકઃ

યાતુ, પ્રસ્તુતમ્ અનુસન્ધીયતામ્ । મલયાધિત્યકાયાં ચેચ્ ચિત્રવર્ણસ્ તદ્ અધુના કિં વિધેયમ્ ? મન્ત્રી વદતિ-દેવ ! આગત-પ્રણિધિ-મુખાન્ મયા શ્રુતં, યત્ મહા-મન્ત્રિણો ગૃધ્રસ્યોપદેશે ચિત્રવર્ણેનાનાદરઃ કૃતઃ તતો ઽસૌ મૂઢો જેતું શક્યઃ । તથા ચોક્તમ્-
લુબ્ધઃ ક્રૂરો ઽલસો ઽસત્યઃ પ્રમાદી ભીરુર્ અસ્થિરઃ ।
મૂઢો યોધાવમન્તા ચ સુખ-ચ્છેદ્યો રિપુઃ સ્મૃતઃ

તતો ઽસૌ યાવદ્ અસ્મદ્ દુર્ગ-દ્વાર-રોધં ન કરોતિ, તાવન્ નદ્ય્-અદ્રિ-વન-વર્ત્મસુ તદ્-બલાનિ હન્તું સારસાદયઃ સેનાપતયો નિયુજ્યન્તામ્ । તથા ચોક્તમ્-
દીર્ઘ-વર્ત્મ-પરિશ્રાન્તં નદ્ય્-અદ્રિ-વન-સઙ્કુલમ્ ।
ઘોરાગ્નિ-ભય-સન્ત્રસ્તં ક્ષુત્-પિપાસાર્દિતં તથા

પ્રમત્તં ભોજન-વ્યગ્રં વ્યાધિ-દુર્ભિક્ષ-પીડિતમ્ ।
અસંસ્થિતમ્ અભૂયિષ્ઠં વૃષ્ટિ-વાત-સમાકુલમ્

પઙ્ક-પાંશુ-જલાચ્છન્નં સુવ્યસ્તં દસ્યુ-વિદ્રુતમ્ ।
એવમ્ભૂતં મહીપાલઃ પર-સૈન્યં વિઘાતયેત્

અન્યચ્ ચ-
અવસ્કન્દ-ભયાદ્ રાજા પ્રજાગર-કૃત-શ્રમમ્ ।
દિવા-સુપ્તં સદા હન્યાન્ નિદ્રા-વ્યાકુલ-સૈનિકમ્

અતસ્ તસ્ય પ્રમાદિતો બલં ગત્વા યથાવકાશં દિવા-નિશં ઘ્નન્ત્વ્ અસ્મત્-સેનાપતયઃ । તથાનુષ્ઠિતે ચિત્રવર્ણસ્ય સૈનિકાઃ સેનાપતયશ્ ચ બહવો નિહતાઃ । તતશ્ ચિત્રવર્ણો વિષણ્ણઃ સ્વ-મન્ત્રિણં દૂર-દર્શિનમ્ આહ-તાત ! કિમ્ ઇત્ય્ અસ્મદ્-ઉપેક્ષા ક્રિયતે ? કિં ક્વાપ્ય્ અવિનયો મમાસ્તિ ? તથા ચોક્તમ્-
ન રાજ્યં પ્રાપ્તમ્ ઇત્ય્ એવ વર્તિતવ્યમ્ અસામ્પ્રતમ્ ।
શ્રિયં હ્ય્ અવિનયો હન્તિ જરા રૂપમ્ ઇવોત્તમમ્

અપિ ચ-
દક્ષઃ શ્રિયમ્ અધિગચ્છતિ પથ્ય્ આશી કલ્યતાં સુખમ્ અરોગી ।
ઉદ્યુક્તો વિયાન્તં ધર્માર્થ-યશાંસિ ચ વિનીતઃ

ગૃધ્રો ઽવદત્-દેવ ! શૃણુ-
અવિદ્વાન્ અપિ ભૂ-પાલો વિદ્યા-વૃદ્ધોપસેવયા ।
પરાં શ્રિયમ્ અવાપ્નોતિ જલાસન્ન-તરુર્ યથા

અન્યચ્ ચ-
પાપં સ્ત્રી મૃગયા દ્યૂતમ્ અર્થ-દૂષણમ્ એવ ચ ।
વાગ્-દણ્ડયોશ્ ચ પારુષ્યં વ્યસનાનિ મહીભુજામ્

કિં ચ-
ન સાહસૈકાન્ત-રસાનુવર્તિના
ન ચાપ્ય્ ઉપાયોપહતાન્તરાત્મના ।
વિભૂતયઃ શક્યમ્ અવાપ્તુમ્ ઊર્જિતા
નયે ચ શૌર્યે ચ વસન્તિ સમ્પદઃ

ત્વયા સ્વ-બલોત્સાહમ્ અવલોક્ય, સાહસૈક-રસિકેન મયોપન્થસ્ તેષ્વ્ અપિ મન્ત્રેષ્વ્ અનવધાનં, વાક્-પારુષ્યં ચ કૃતમ્ । અતો દુર્નીતેઃ ફલમ્ ઇદમ્ અનુભૂયતે । તથા ચોક્તમ્-
દુર્મન્ત્રિણં કમ્ ઉપયાન્તિ ન નીતિ-દોષાઃ ?
સન્તાપયન્તિ કમ્ અપથ્ય-ભુજં ન રોગાઃ ?
કં શ્રીર્ ન દર્પયતિ કં ન નિહન્તિ મૃત્યુઃ
કં સ્ત્રી-કૃતા ન વિષયાઃ પરિતાપયન્તિ

અપરં ચ-
મુદં વિષાદઃ શરદં હિમાગમસ્
તમો વિવસ્વાન્ સુકૃતં કૃતઘ્નતા ।
પ્રિયોપપત્તિઃ શુચમ્ આપદં નયઃ
શ્રિયઃ સમૃદ્ધા અપિ હન્તિ દુર્નયઃ

તતો મયાપ્ય્ આલોચિતમ્-પ્રજ્ઞા-હીનો ઽયં રાજા । ન ચેત્ કથં નીતિ-શાસ્ત્ર-કથા-કૌમુદીં વાગ્-ઉલ્કાભિસ્ તિમિરયતિ । યતઃ-
યસ્ય નાસ્તિ સ્વયં પ્રજ્ઞા શાસ્ત્રં તસ્ય કરોતિ કિમ્ ?
લોચનાભ્યાં વિહીનસ્ય દર્પણઃ કિં કરિષ્યતિ

ઇત્ય્ આલોચ્યાહમ્ અપિ તૂષ્ણીં સ્થિતઃ । અથ રાજા બદ્ધાઞ્જલિર્ આહ-તાત ! અસ્ત્ય્ અયં મમાપરાધઃ, ઇદાનીં યથાહમ્ અવશિષ્ટ-બલ-સહિતઃ પ્રત્યાવૃત્ત્ય વિન્ધ્યાચલં ગચ્છામિ, તથોપદિશ ।
ગૃધ્રઃ સ્વગતં ચિન્તયતિ-ક્રિયતામ્ અત્ર પ્રતીકારઃ । યતઃ,
દેવતાસુ ગુરૌ ગોષુ રાજસુ બ્રાહ્મણેષુ ચ ।
નિયન્તવ્યઃ સદા કોપો બાલ-વૃદ્ધાતુરેષુ ચ

મન્ત્રી પ્રહસ્ય બ્રૂતે-દેવ મા ભૈષીઃ । સમાશ્વસિહિ । શૃણુ દેવ-
મન્ત્રિણાં ભિન્ન-સન્ધાને ભિષજાં સાંનિપાતિકે ।
કર્મણિ વ્યજ્યતે પ્રજ્ઞા સુસ્થે કો વા ન પણ્ડિતઃ

અપરં ચ-
આરમ્ભન્તેઽલ્પમ્ એવાજ્ઞાઃ કામં વ્યગ્રા ભવન્તિ ચ ।
મહારમ્ભાઃ કૃત-ધિયસ્ તિષ્ઠન્તિ ચ નિરાકુલાઃ

તદ્ અત્ર ભવત્-પ્રતાપાદ્ એવ દુર્ગં ભઙ્ક્ત્વા, કીર્તિ-પ્રતાપ-સહિતં ત્વામ્ અચિરેણ કાલેન વિન્ધ્યાચલં નેષ્યામિ ।
રાજાહ-કથમ્ અધુના સ્વલ્પ-બલેન તત્ સમ્પદ્યતે ?
ગૃધ્રો વદતિ-દેવ ! સર્વં ભવિષ્યતિ । યતો વિજિગીષોર્ અદીર્ઘ-સૂત્રતા વિજય-સિદ્ધેર્ અવશ્યમ્ભાવિ લક્ષણમ્ । તત્ સહસૈવ દુર્ગ-દ્વારાવરોધઃ ક્રિયતામ્ ।
અથ પ્રહિત-પ્રણિધિના બકેનાગત્ય હિરણ્યગર્ભસ્ય કથિતમ્-દેવ ! સ્વલ્પ-બલ એવાયં રાજા ચિત્રવર્ણો ગૃધ્રસ્ય વચનોપષ્ટમ્ભાદ્ આગત્ય દુર્ગ-દ્વારાવરોધં કરિષ્યતિ ।
રાજહંસો બ્રૂતે-સ્વ-બલે સારાસાર-વિચારઃ ક્રિયતામ્ । તજ્ જ્ઞાત્વા સુવર્ણ-વસ્ત્રાદિકં યથાર્હં પ્રસાદ-પ્રદાનં ચ ક્રિયતામ્ । યતઃ-
યઃ કાકિણીમ્ અપ્ય્ અપથ-પ્રપન્નાં
સમુદ્ધરેન્ નિષ્ક-સહસ્ર-તુલ્યામ્ ।
કાલેષુ કોટિષ્વ્ અપિ મુક્ત-હસ્તસ્
તં રાજ-સિંહં ન જહાતિ લક્ષ્મીઃ

અન્યચ્ ચ-
ક્રતૌ વિવાહે વ્યસને રિપુ-ક્ષયે
યશસ્કરે કર્મણિ મિત્ર-સઙ્ગ્રહે ।
પ્રિયાસુ નારીષ્વ્ અધનેષુ બાન્ધવેષ્વ્
અતિવ્યયો નાસ્તિ નરાધિપાષ્ટસુ

યતઃ-
મૂર્ખઃ સ્વલ્પ-વ્યય-ત્રાસાત્ સર્વનાશં કરોતિ હિ ।
કઃ સુધીઃ સન્ત્યજેદ્ ભાણ્ડં શુક્લસ્યૈવાતિસાધ્વસાત્

રાજાહ-કથમ્ ઇહ સમયેઽતિવ્યયો યુજ્યતે ? ઉક્તં ચ-આપદ્-અર્થે ધનં રક્ષેદ્ ઇતિ ।
મન્ત્રી બ્રૂતે-શ્રીમતાં કથમ્ આપદઃ ?
રાજાહ-કદાચિચ્ ચલિતા લક્ષ્મીઃ ।
મન્ત્રી બ્રૂતે-સઞ્ચિતાપિ વિનશ્યતિ । તદ્ દેવ ! કાર્પણ્યં વિમુચ્ય સ્વ-ભટા દાન-માનાભ્યાં પુરસ્ક્રિયન્તામ્ । તથા ચોક્તમ્-
પરસ્પરજ્ઞાઃ સંહૃષ્ટાસ્ ત્યક્તું પ્રાણાન્ સુનિશ્ચિતાઃ ।
કુલીનાઃ પૂજિતાઃ સમ્યગ્ વિજયન્તે દ્વિષદ્-બલમ્

અપરં ચ-
સુભટાઃ શીલ-સમ્પન્નાઃ સંહતાઃ કૃત-નિશ્ચયાઃ ।
અપિ પઞ્ચ-શતં શૂરા નિઘ્નન્તિ રિપુ-વાહિનીમ્

કિં ચ-
શિષ્ટૈર્ અપ્ય્ અવશેષજ્ઞ ઉગ્રશ્ ચ કૃત-નાશકઃ ।
ત્યજ્યતે કિં પુનર્ નાન્યૈર્ યશ્ ચાપ્ય્ આત્મમ્ભરિર્ નરઃ

યતઃ-
સત્યં શૌર્યં દયા ત્યાગો નૃપસ્યૈતે મહા-ગુણાઃ ।
એતૈસ્ ત્યક્તો મહીપાલઃ પ્રાપ્નોતિ ખલુ વાચ્યતામ્

ઈદૃશિ પ્રસ્તાવેઽમાત્યાસ્ તાવદ્ અવશ્યમ્ એવ પુરસ્કર્તવ્યાઃ । તથા ચોક્તમ્-
યો યેન પ્રતિબદ્ધઃ સ્યાત્ સહ તેનોદયી વ્યયી ।
સ વિશ્વસ્તો નિયોક્તવ્યઃ પ્રાણેષુ ચ ધનેષુ ચ

યતઃ-
ધૂર્તઃ સ્ત્રી વા શિશુર્ યસ્ય મન્ત્રિણઃ સ્યુર્ મહીપતેઃ ।
અનીતિ-પવન-ક્ષિપ્તો ઽકાર્યાબ્ધૌ સ નિમજ્જતિ

શૃણુ દેવ! -
હર્ષ-ક્રોધૌ યતૌ યસ્ય શાસ્ત્રાર્થે પ્રત્યયસ્ તથા ।
નિત્યં ભૃત્યાનુપેક્ષા ચ તસ્ય સ્યાદ્ ધનદા ધરા

યેષાં રાજ્ઞા સહ સ્યાતામ્ ઉચ્ચયાપચયૌ ધ્રુવમ્ ।
અમાત્યા ઇતિ તાન્ રાજા નાવમન્યેત્ કદાચન

મહીભુજો મદાન્ધસ્ય સઙ્કીર્ણસ્યેવ દન્તિનઃ ।
સ્ખલતો હિ કરાલમ્બઃ સુશિષ્ટૈર્ એવ કીયતે

અથાગત્ય પ્રણમ્ય મેઘવર્ણો બ્રૂતે-દેવ ! દૃષ્ટિ-પ્રસાદં કુરુ । ઇદાનીં વિપક્ષો દુર્ગ-દ્વારિ વર્તતે । તદ્ દેવ-પાદાદેશાદ્ બહિર્ નિઃસૃત્ય સ્વ-વિક્રમં દર્શયામિ । તેન દેવ-પાદાનામ્ આનૃણ્યમ્ ઉપગચ્છામિ ।
ચક્રવાકો બ્રૂતે-મૈવમ્ । યદિ બહિર્ નિઃસૃત્ય યોદ્ધવ્યમ્ । તદા દુર્ગાશ્રયણમ્ એવ નિષ્પ્રયોજનમ્ । અપરં ચ-
વિષમો ઽપિ યથા નક્રઃ સલિલાન્ નિસૃતો વશઃ ।
વનાદ્ વિનિર્ગતઃ શૂરઃ સિંહો ઽપિ સ્યાચ્ છગાલવત્

અથ તે સર્વે દુર્ગ-દ્વારં ગત્વા મહાહવં કૃતવન્તઃ । અપરેદ્યુશ્ ચિત્રવર્ણો રાજા ગૃધ્રમ્ ઉવાચ-તાત ! સ્વ-પ્રતિજ્ઞાતમ્ અધુના નિર્વાહય ।
વાયસો બ્રૂતે-દેવ ! સ્વયં ગત્વા દૃશ્યતાં યુદ્ધમ્ । યતઃ-
પુરસ્કૃત્ય બલં રાજા યોધયેદ્ અવલોકયન્ ।
સ્વામિનાધિષ્ઠિતઃ શ્વાપિ કિં ન સિંહાયતે ધ્રુવમ્

ગૃધ્રો બ્રૂતે-દેવ ! શૃણુ તાવત્-
અકાલ-સહમત્ય્-અલ્પં મૂર્ખ-વ્યસનિ-નાયકમ્ ।
અગુપ્તં ભીરુ-યોધં ચ દુર્ગ-વ્યસનમ્ ઉચ્યતે

તત્ તાવદ્ અત્ર નાસ્તિ-
ઉપજાપશ્ ચિરારોધો ઽવસ્કન્દસ્ તીવ્ર-પૌરુષમ્ ।
દુર્ગસ્ય લઙ્ઘનોપાયાશ્ ચત્વારઃ કથિતા ઇમે

અત્ર યથાશક્તિ ક્રિયતે યત્નઃ । કર્ણે કથયતિ-એવમ્ એવમ્ । તતો ઽનુદિત એવ ભાસ્કરે ચતુર્ષ્વ્ અપિ દુર્ગ-દ્વારેષુ પ્રવૃત્તે યુદ્ધે, દુર્ગાભ્યન્તર-ગૃહેષ્વ્ એકદા કાકૈર્ અગ્નિ-નિક્ષિપ્તઃ । તતઃ ગૃહીતં ગૃહીતં દુર્ગમ્ ઇતિ કોલાહલં શ્રુત્વા સર્વતઃ પ્રદીપ્તાગ્નિમ્ અવલોક્ય રાજ-હંસ-સૈનિકા બહવો દુર્ગ-વાસિનશ્ ચ સત્વરં હ્રદં પ્રવિષ્ટાઃ, યતઃ-
સુમન્ત્રિતં સુવિક્રાન્તં સુયુદ્ધં સુપલાયિતમ્ ।
કાર્ય-કાલે યથા-શક્તિ કુર્યાન્ ન તુ વિચારયેત્

રાજા હંસશ્ ચ સ્વભાવાન્ મન્દ-ગતિઃ । સારસ-દ્વિતીયશ્ ચિત્રવર્ણસ્ય સેનાપતિના કુક્કુટેનાગત્ય વેષ્ટિતઃ । હિરણ્યગર્ભઃ સારસમ્ આહ-સેનાપતે ! સારસ ! મમાનુરોધાદ્ આત્માનં કથં વ્યાપાદયસિ । અધુનાહં ગન્તુમ્ અસમર્થઃ । ત્વં ગન્તુમ્ અધુનાપિ સમર્થઃ । તદ્ ગત્વા જલં પ્રવિશ્યાત્માનં પરિરક્ષ । અસ્મત્-પુત્રં ચૂડામણિ-નામાનં સર્વજ્ઞસ્ય સંમત્યા રાજાનં કરિષ્યસિ ।
સારસો બ્રૂતે-દેવ ! ન વક્તવ્યમ્ એવં દુઃસહં વચઃ, યાવચ્ ચન્દ્રાર્કૌ દિવિ તિષ્ઠતસ્ તાવદ્ વિજયતાં દેવઃ । અહં દેવ દુર્ગાધિકારી । તન્ મમ માંસાસૃગ્ વિલિપ્તેન દ્વાર-વર્ત્મના તાવત્ પ્રવિશતુ શત્રુઃ । અપરં ચ, દેવ--
દાતા ક્ષમી ગુણ-ગ્રાહી સ્વામી દુઃખેન લભ્યતે ।
રાજાહ-સત્યમ્ એવૈતત્ । કિન્તુ-
શુચિર્ દક્ષો ઽનુરક્તશ્ ચ જાને ભૃત્યો ઽપિ દુર્લભઃ

સારસો બ્રૂતે-શૃણુ દેવ!
યદિ સમરમ્ અપાસ્ય નાસ્તિ મૃત્યોર્
ભયમ્ ઇતિ યુક્તમ્ ઇતો ઽન્યતઃ પ્રયાતુમ્ ।
અથ મરણમ્ અવશ્યમ્ એવ જન્તોઃ
કિમ્ ઇતિ મુધા મલિનં યશઃ ક્રિયતે ?

અન્યચ્ ચ-
ભવેઽસ્મિન્ પવનોદ્ભ્રાન્ત-વીચિ-વિભ્રમ-ભઙ્ગુરે ।
જાયતે પુણય્-યોગેન પરાર્થે જીવિત-વ્યયઃ

સ્વામ્ય્-અમાત્યશ્ ચ રાષ્ટ્રં ચ દુર્ગં કોશો બલં સુહૃત્ ।
રાજ્યાઙ્ગાનિ પ્રકૃતયઃ પૌરાણાં શ્રેણયો ઽપિ ચ

દેવ ! ત્વં ચ સ્વામી સર્વથા રક્ષણીયઃ । યતઃ-
પ્રકૃતિઃ સ્વામિનં ત્યક્ત્વા સમૃદ્ધાપિ ન જીવતિ ।
અપિ ધન્વન્તરિર્ વૈદ્યઃ કિં કરોતિ ગતાયુષિ

અપરં ચ-
નરેશે જીવ-લોકો ઽયં નિમીલતિ નિમીલતિ ।
ઉદેત્ય્ ઉદીયમાને ચ રવાવ્ ઇવ સરોરુહમ્

અત્રાપિ પ્રધાનાઙ્ગં રાજા ।
અથ કુક્કુટેનાગત્ય રાજહંસસ્ય શરીરે ખરતર-નખાઘાતઃ કૃતઃ । તદા સત્વરમ્ ઉપસૃત્ય સારસેન સ્વ-દેહાન્તરિતો રાજા જલે ક્ષિપ્તઃ ।
અથ કુક્કુટ-નખ-પ્રહાર-જર્જરીકૃતેનાપિ સારસેન કુક્કુટ-સેના બહુશો હતા । પશ્ચાત્ સારસો ઽપિ બહુભિઃ પક્ષિભિઃ સમેત્ય ચઞ્ચુ-પ્રહારેણ વિભિદ્ય વ્યાપાદિતઃ । અથ ચિત્રવર્ણો દુર્ગં પ્રવિશ્ય, દુર્ગાવસ્થિતં દ્રવ્યં ગ્રાહયિત્વા વન્દિભિર્ જય-શબ્દૈર્ આનન્દિતઃ સ્વ-સ્કન્ધાવારં જગામ ।
અથ રાજ-પુત્રૈર્ ઉક્તં-તસ્મિન્ રાજહંસ-પક્ષે પુણ્યવાન્ સ સારસ એવ, યેન સ્વ-દેહ-ત્યાગેન સ્વામી રક્ષિતઃ । યતઃ-
જનયન્તિ સુતાન્ ગાવઃ સર્વા એવ ગવાકૃતીન્ ।
વિષાણોલ્લિખિત-સ્કન્ધં કાચિદ્ એવ ગવાં પતિમ્

વિષ્ણુશર્મોવાચ-સ તાવત્ સત્ત્વ-ક્રીતાન્ અક્ષય-લોકાન્ વિદ્યાધરી-પરિવૃત્તો ઽનુભવતુ મહા-સત્ત્વઃ । તથા ચોક્તમ્-
આહવેષુ ચ યે શૂરાઃ સ્વામ્ય્-અર્થે ત્યક્ત-જીવિતાઃ ।
ભર્તૃ-ભક્તાઃ કૃતજ્ઞાશ્ ચ તે નરાઃ સ્વર્ગ-ગામિનઃ

યત્ર તત્ર હતઃ શૂરઃ શત્રુભિઃ પરિવેષ્ટિતઃ ।
અક્ષયાન્ લભતે લોકાન્ યદિ ક્લૈબ્યં ન ગચ્છતિ

અથ વિષ્ણુશર્મા પ્રાહ-વિગ્રહઃ શ્રુતો ભવદ્ભિઃ ।
રાજપુત્રૈર્ ઉક્તમ્-શ્રુત્વા સુખિનો ભૂતા વયમ્ ।
વિષ્ણુશર્માબ્રવીત્-અપરમ્ અપ્ય્ એવમ્ અસ્તુ-
વિગ્રહઃ કરિ-તુરઙ્ગ-પત્તિભિર્
નો કદાપિ ભવતાન્ મહીભુજામ્ ।
નીતિ-મન્ત્ર-પવનૈઃ સમાહતાઃ
સંશ્રયન્તુ ગિરિ-ગહ્વરં દ્વિષઃ