હિતોપદેશ · અધ્યાય 2

--ઓ)0(ઓ--
ઇઇ.
સુહૃદ્-ભેદઃ
અથ રાજ-પુત્રા ઊચુઃ-આર્ય ! મિત્રલાભઃ શ્રુતસ્ તાવદ્ અસ્માભિઃ । ઇદાનીં સુહૃદ્-ભેદં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામઃ ।
વિષ્ણુશર્મોવાચ-સુહૃદ્-ભેદં તાવચ્ છૃણુત, યસ્યાયમ્ આદ્યઃ શ્લોકઃ-
વર્ધમાનો મહાન્ સ્નેહો મૃગેન્દ્ર-વૃષયોર્ વને ।
પિશુનેનાતિલુબ્ધેન જમ્બુકેન વિનાશિતઃ

રાજ-પુત્રૈર્ ઉક્તમ્-કથમ્ એતત્ ?
વિષ્ણુશર્મા કથયતિ-અસ્તિ દક્ષિણા-પથે સુવર્ણવતી નામ નગરી । તત્ર વર્ધમાનો નામ વણિગ્ નિવસતિ । તસ્ય પ્રચુરેઽપિ વિત્તેઽ પરાન્ બન્ધૂન્ અતિસમૃદ્ધાન્ સમીક્ષ્ય પુનર્ અર્થ-વૃદ્ધિઃ કરણીયેતિ મતિર્ બભૂવ । યતઃ,
અધો ઽધઃ પશ્યતઃ કસ્ય મહિમા નોપચીયતે ।
ઉપર્ય્ ઉપરિ પશ્યન્તઃ સર્વ એવ દરિદ્રતિ

અપરં ચ-
બ્રહ્મહાપિ નરઃ પૂજ્યો યસ્યાસ્તિ વિપુલં ધનમ્ ।
શશિનસ્ તુલ્ય-વંશો ઽપિ નિર્ધનઃ પરિભૂયતે

અન્યચ્ ચ-
અવ્યવસાયિનમ્ અલસં દૈવ-પરં સહસાચ્ ચ પરિહીણમ્ ।
પ્રમદેવ હિ વૃદ્ધ-પતિં નેચ્છત્ય્ અવગૂહિતું લક્ષ્મીઃ

કિં ચ-
આલસ્યં સ્ત્રી-સેવા સ-રોગતા જન્મ-ભૂમિ-વાત્સલ્યમ્ ।
સન્તોષો ભીરુત્વં ષડ્ વ્યાઘાતા મહત્ત્વસ્ય

યતઃ-
સમ્પદા સુસ્થિરં-મન્યો ભવતિ સ્વલ્પયાપિ યઃ ।
કૃતકૃત્યો વિધિર્ મન્યે ન વર્ધયતિ તસ્ય તામ્

અપરં ચ-
નિરુત્સાહં નિરાનન્દં નિર્વીર્યમ્ અરિ-નન્દનમ્ ।
મા સ્મ સીમન્તિની કાચિજ્ જનયેત્ પુત્રમ્ ઈદૃશમ્

તથા ચોક્તમ્-
અલબ્ધં ચૈવ લિપ્સેત લબ્ધં રક્ષેત્ પ્રયત્નતઃ ।
રક્ષિતં વર્ધયેચ્ ચૈવ વૃદ્ધં પાત્રેષુ નિક્ષિપેત્

યતો ઽલબ્ધમ્ ઇચ્છતો ઽર્થ-યોગાદ્ અર્થસ્ય પ્રાપ્તિર્ એવ । લબ્ધસ્યાપ્ય્ અરક્ષિતસ્ય નિધેર્ અપિ સ્વયં વિનાશઃ । અપિ ચ, અવર્ધમાનશ્ ચાર્થઃ કાલે સ્વલ્પ-વ્યયો ઽપ્ય્ અઞ્જનવત્ ક્ષયમ્ એતિ । નૌપભુજ્યમાનશ્ ચ નિષ્પ્રયોજન એવ સઃ । તથા ચોક્તમ્-
ધનેન કિં યો ન દદાતિ નાશ્નુતે
બલેન કિં યશ્ ચ રિપૂન્ ન બાધતે ।
શ્રુતેન કિં યો ન ચ ધર્મમ્ આચરેત્
કિમ્ આત્મના યો ન જિતેન્દ્રિયો ભવેત્

યતઃ,
જલ-બિન્દુ-નિપાતેન ક્રમશઃ પૂર્યતે ઘટઃ ।
સ હેતુઃ સર્વ-વિદ્યાનાં ધર્મસ્ય ચ ધનસ્ય ચ

દાનોપભોગ-રહિતા દિવસા યસ્ય યાન્તિ વૈ ।
સ કર્મ-કાર-ભસ્ત્રેવ શ્વસન્ન્ અપિ ન જીવતિ

ઇતિ સંચિન્ત્ય નન્દક-સજીવક-નામાનૌ વૃષભૌ ધુરિ નિયોજ્ય શકટં નાનાવિધ-દ્રવ્ય-પૂર્ણં કૃત્વા વાણિજ્યેન ગતઃ કશ્મીરં પ્રતિ । અન્યચ્ ચ-
અઞ્જનસ્ય ક્ષયં દૃષ્ટ્વા વલ્મીકસ્ય ચ સઞ્ચયમ્ ।
અવન્ધ્યં દિવસં કુર્યાદ્ દાનાધ્યયન-કર્મભિઃ

યતઃ-
કો ઽતિભારઃ સમર્થાનાં કિં દૂરં વ્યવસાયિનામ્ ।
કો વિદેશઃ સવિદ્યાનાં કઃ પરઃ પ્રિય-વાદિનામ્

અથ ગચ્છતસ્ તસ્ય સુદુર્ગ-નામ્નિ મહારણ્યે સઞ્જીવકો ભગ્ન-જાનુર્ નિપતિતઃ । તમ્ આલોક્ય વર્ધમાનો ઽચિન્તયત્-
કરોતુ નામ નીતિ-જ્ઞો વ્યવસાયમ્ ઇતસ્ તતઃ ।
ફલં પુનસ્ તદ્ એવ સ્યાદ્ યદ્ વિધેર્ મનસિ સ્થિતમ્

કિન્તુ-
વિસ્મયઃ સર્વથા હેયઃ પ્રત્યૂહઃ સર્વ-કર્મણામ્ ।
તસ્માદ્ વિસ્મયમ્ ઉત્સૃજ્ય સાધ્યે સિદ્ધિર્ વિધીયતામ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય સંજીવકં તત્ર પરિત્યજ્ય વર્ધમાનઃ પુનઃ સ્વયં ધર્મપુરં નામ નગરં ગત્વા મહાકાયમ્ અન્યં વૃષભમ્ એકં સમાનીય ધુરિ નિયોજ્ય ચલિતઃ । તતઃ સંજીવકો ઽપિ કથં કથમ્ અપિ ખુર-ત્રયે ભરં કૃત્વોત્થિતઃ । યતઃ-
નિમગ્નસ્ય પયો-રાશૌ પર્વતાત્ પતિતસ્ય ચ ।
તક્ષકેણાપિ દષ્ટસ્ય આયુર્ મર્માણિ રક્ષતિ

નાકાલે મિર્યતે જન્તુર્ વિદ્ધઃ શર-શતૈર્ અપિ ।
કુશાગ્રેણૈવ સંસ્પૃષ્ટઃ પ્રાપ્ત-કાલો ન જીવતિ

અરક્ષિતં તિષ્ઠતિ દૈવ-રક્ષિતં
સુરક્ષિતં દૈવ-હતં વિનશ્યતિ ।
જીવત્ય્ અનાથો ઽપિ વને વિસર્જિતઃ
કૃત-પ્રયત્નો ઽપિ ગૃહે ન જીવતિ

તતો દિનેષુ ગચ્છત્સુ સંજીવકઃ સ્વેચ્છાહાર-વિહારં કૃત્વારણ્યં ભ્રામ્યન્ હૃષ્ટ-પુષ્ટાઙ્ગો બલવન્ નનાદ । તસ્મિન્ વને પિઙ્ગલક-નામા સિંહઃ સ્વ-ભુજોપાર્જિત-રાજ્ય-સુખમ્ અનુભવન્ નિવસતિ । તથા ચોક્તમ્-
નાભિષેકો ન સંસ્કારઃ સિંહસ્ય ક્રિયતે મૃગૈઃ ।
વિક્રમાર્જિત-રાજ્યસ્ય સ્વયમ્ એવ મૃગેન્દ્રતા

સ ચૈકદા પિપાસાકુલિતઃ પાનીયં પાતું યમુના-કચ્છમ્ અગચ્છત્ । તેન ચ તત્ર સિંહેનાનનુભૂત-પૂર્વકમ્ અકાલ-ઘન-ગર્જિતમ્ ઇવ સંજીવક-નર્દિતમ્ અશ્રાવિ । તચ્ છ્રુત્વા પાનીયમ્ અપીત્વા સ-ચકિતઃ પરિવૃત્ય સ્વ-સ્થાનમ્ આગત્ય કિમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ આલોચયંસ્ તૂષ્ણીં સ્થિતઃ । સ ચ તથાવિધઃ કરટ-કદમનકાભ્યામ્ અસ્ય મન્ત્રિ-પુત્રાભ્યાં દૃષ્ટઃ । તં તથાવિધં દૃષ્ટ્વા દમનકઃ કરટકમ્ આહ-સખે કરટક ! કિમ્ ઇત્ય્ અયમ્ ઉદકાર્થી સ્વામી પાનીયમ્ અપીત્વા સચકિતો મન્દં મન્દમ્ અવતિષ્ઠતે ।
કરટકો બ્રૂતે-મિત્ર દમનક ! અસ્મન્-મતેનાસ્ય સેવૈવ ન ક્રિયતે । યદિ તથા ભવતિ તર્હિ કિમ્ અનેન સ્વામિ-ચેષ્ટાનિરૂપેણાસ્માકમ્ । યતો ઽનેન રાજ્ઞા વિનાપરાધેન ચિરમ્ અવધીરિતાભ્યામ્ આવાભ્યાં મહદ્-દુઃખમ્ અનુભૂતમ્ ।
સેવયા ધનમ્ ઇચ્છદ્ભિઃ સેવકૈઃ પશ્ય યત્ કૃતમ્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં યચ્ છરીરસ્ય મૂઢૈસ્ તદ્ અપિ હારિતમ્

અપરં ચ-
શીત-વાતાતપ-ક્લેશાન્ સહન્તે યાન્ પરાશ્રિતાઃ ।
તદ્-અંશેનાપિ મેધાવી તપસ્ તપ્ત્વા મુખી ભવેત્

અન્યચ્ ચ-
એતાવજ્ જન્મસાફલ્યં દેહિનામ્ ઇહ દેહિષુ ।
પ્રાણૈર્ અર્થૈર્ ધિયા વાચા શ્રેય એવાચરેત્ સદા

અપરં ચ-
એહિ ગચ્છ પતોત્તિષ્ઠ વદ મૌનં સમાચર ।
ઇતિ વિત્રસ્ત-સારઙ્ગ-નેત્રયા કો ન વઞ્ચિતઃ

કિં ચ-
અબુધૈર્ અર્થ-લાભાય પણ્ય-સ્ત્રીભિર્ ઇવ સ્વયમ્ ।
આત્મા સંસ્કૃત્ય સંસ્કૃત્ય પરોપકરણી-કૃતઃ

કિં ચ-
યા પ્રકૃત્યૈવ ચપલા નિપતત્ય્ અશુચાવ્ અપિ ।
સ્વામિનો બહુ મન્યન્તે દૃષ્ટિં તામ્ અપિ સેવકાઃ

અપરં ચ-
મૌનાન્ મૂર્ખઃ પ્રવચન-પટુર્ બાતુલો જલ્પકો વા
ક્ષાન્ત્યા ભીરુર્ યદિ ન સહતે પ્રાયશો નાભિજાતઃ ।
ધૃષ્ટઃ પાર્શ્વે વસતિ નિયતં દૂરતશ્ ચાપ્રગલ્ભઃ
સેવા-ધર્મઃ પરમ-ગહનો યોગિનામ્ અપ્ય્ અગમ્યઃ

વિશેષતશ્ ચ-
પ્રણમત્ય્ ઉન્નતિ-હેતોર્ જીવિત-હેતોર્ વિમુઞ્ચતિ પ્રાણાન્ ।
દુઃખીયતિ સુખ-હેતોઃ કો મૂઢઃ સેવકાદ્ અન્યઃ

દમનકો બ્રૂતે-મિત્ર સર્વથા મનસાપિ નૈતત્ કર્તવ્યમ્, યતઃ-
કથં નામ ન સેવ્યન્તે યત્નતઃ પરમેશ્વરાઃ ।
અચિરેણૈવ યે તુષ્ટાઃ પૂરયન્તિ મનોરથાન્

અન્યચ્ ચ-
કુતઃ સેવા-વિહીનાનાં ચામરોદ્ધૂત-સમ્પદઃ ।
ઉદ્દણ્ડ-ધવલ-ચ્છત્રં વાજિ-વારણ-વાહિની

કરટકો બ્રૂતે-તથાપિ કિમ્ અનેનાસ્માકં વ્યાપારેણ । યતો ઽવ્યાપારેષુ વ્યાપારઃ સર્વથા પરિહરણીયઃ । પશ્ય-
અવ્યાપરેષુ વ્યાપારં યો નરઃ કર્તુમ્ ઇચ્છતિ ।
સ એવ નિધનં યાતિ કીલોત્પટીવ વાનરઃ

દમનકઃ પૃચ્છતિ--કથમ્ એતત્ ?
કરકટઃ કથયતિ-
કથા 1
અસ્તિ મગધ-દેશે ધર્મારણ્ય-સંનિહિત-વસુધાયાં શુભદત્ત-નામ્ના કાયસ્થેન વિહારઃ કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । તત્ર કરપત્રદાર્ય-માણૈક-સ્તમ્ભસ્ય કિયદ્ દૂરસ્ફાટિતસ્ય કાષ્ઠ-ખણ્ડ-દ્વય-મધ્યે કીલકઃ સૂત્ર-ધારેણ નિહિતઃ । તત્ર બલવાન્ વાનર-યૂથઃ ક્રીડન્ન્ આગતઃ । એકો વાનરઃ કાલ-પ્રેરિત ઇવ તં કીલકં હસ્તાભ્યાં ધૃત્વોપવિષ્ટમ્ । અનન્તરં સ ચ સહજ-ચપલતયા મહતા પ્રયત્નેન તં કીલકમ્ આકૃષ્ટવાન્ । આકૃષ્ટે ચ કીલકે ચૂર્ણિતાણ્ડ-દ્વયઃ પઞ્ચત્વં ગતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-અવ્યાપરેષુ વ્યાપારમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
દમનકો બ્રૂતે-તથાપિ સ્વામિ-ચેષ્ટા-નિરૂપણં સેવકેનાવશ્યં કરણીયમ્ ।
કરટકો બ્રૂતે-સર્વસ્મિન્ન્ અધિકારે ય એવ નિયુક્તઃ પ્રધાન-મન્ત્રી સ કરોતુ । યતો ઽનુજીવિના પરાધિકાર-ચર્ચા સર્વથા ન કર્તવ્યા । પશ્ય-
પરાધિકાર-ચર્ચા યઃ કુર્યાત્ સ્વામિ-હિતેચ્છયા ।
સ વિષીદતિ ચીત્કારાદ્ ગર્દભસ્ તાડિતો યથા

દમનકઃ પૃચ્છતિ--કથમ્ એતત્ ?
કરટકો બ્રૂતે-
કથા 2
અસ્તિ વારાણસ્યાં કર્પૂર-પટકો નામ રજકઃ । સ રાત્રૌ ગાઢ-નિદ્રાયાં પ્રસુપ્તઃ । તદ્-અનન્તરં તદ્-ગૃહ-દ્રવ્યાણિ હર્તું ચૌરઃ પ્રવિષ્ટઃ । તસ્ય પ્રાઙ્ગણે ગર્દભો બદ્ધસ્ તિષ્ઠતિ । કુક્કુરશ્ ચોપવિષ્ટો ઽસ્તિ । અથ ગર્દભઃ શ્વાનમ્ આહ-સખે ! ભવતસ્ તાવદ્ અયં વ્યાપારઃ । તત્ કિમ્ ઇતિ ત્વમ્ ઉચ્ચૈઃ શબ્દં કૃત્વા સ્વામિનં ન જાગરયસિ ।
કુક્કુરો બ્રૂતે-ભદ્ર ! મમ નિયોગસ્ય ચર્ચા ત્વયા ન કર્તવ્યા । ત્વમ્ એવ કિં ન જાનાસિ યથા તસ્યાહર્નિશં ગૃહ-રક્ષાં કરોમિ । યતો ઽયં ચિરાન્ નિર્વૃતો મમોપયોગં ન જાનાતિ । તેનાધુનાપિ મમાહાર-દાને મન્દાદરઃ । યતો વિના વિધુર-દર્શનં સ્વામિન ઉપજીવિષુ મન્દાદરા ભવન્તિ ।
ગર્દભો બ્રૂતે-શૃણુ રે બર્બર !
યાચતે કાર્ય-કાલે યઃ સ કિં-ભૃત્યઃ સ કિં-સુહૃત્ ।
કુક્કુરો બ્રૂતે-
ભૃત્યાન્ સમ્ભાષયેદ્ યસ્ તુ કાર્ય-કાલે સ કિં-પ્રભુઃ

યતઃ-
આશ્રિતાનાં ભૃતૌ સ્વામિ-સેવાયાં ધર્મ-સેવને ।
પુત્રસ્યોત્પાદને ચૈવ ન સન્તિ પ્રતિહસ્તકાઃ

તતો ગર્દભઃ સ-કોપમ્ આહ-અરે દુષ્ટ-મતે ! પાપીયાંસ્ ત્વં યદ્ વિપત્તૌ સ્વામિ-કાર્યે ઉપેક્ષાં કરોષિ । ભવતુ તાવત્ । યથા સ્વામી જાગરિષ્યતિ, તન્ મયા કર્તવ્યમ્ । યતઃ-
પૃષ્ઠતઃ સેવયેદ્ અર્કં જઠરેણ હુતાશનમ્ ।
સ્વામિનં સર્વ-ભાવેન પરલોકમ્ અમાયયા

ઇત્ય્ ઉક્ત્વાતીવ ચીત્કાર-શબ્દં કૃતવાન્ । તતઃ સ રજકસ્ તેન ચીત્કારેણ પ્રબુદ્ધો નિદ્રા-ભઙ્ગ-કોપાદ્ ઉત્થાય ગર્દભં લગુડેન તાદયામાસ । તેનાસૌ પઞ્ચત્વમ્ અગમત્ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-પરાધિકાર-ચર્ચામ્ ઇત્ય્ આદિ । પશ્ય, પશૂનામ્ અન્વેષણમ્ એવાસ્મન્-નિયોગઃ । સ્વ-નિયોગ-ચર્ચા ક્રિયતામ્ । કિન્ત્વ્ અદ્ય તયા ચર્ચયા ન પ્રયોજનમ્ । યત આવયોર્ ભક્ષિત-શેષાહારઃ પ્રચુરો ઽસ્તિ ।
દમનકઃ સરોષમ્ આહ-કથમ્ આહારાર્થી ભવાન્ કેવલં રાજાનં સેવતે ? એતદ્ અયુક્તમ્ ઉક્તં ત્વયા । યતઃ-
સુહૃદામ્ ઉપકાર-કારણાદ્
દ્વિષતામ્ અપ્ય્ અપકાર-કારણાત્ ।
નૃપ-સંશ્રય ઇષ્યતે બુધૈર્
જઠરં કો ન બિભર્તિ કેવલમ્

જીવિતે યસ્ય જીવન્તિ વિપ્રા મિત્રાણિ બાન્ધવાઃ ।
સફલં જીવિતં તસ્ય આત્માર્થે કો ન જીવતિ

અપિ ચ-
યસ્મિન્ જીવતિ જીવન્તિ બહવઃ સ તુ જીવતુ ।
કાકો ઽપિ કિં ન કુરુતે ચઞ્ચ્વા સ્વોદર-પૂરણમ્

પશ્ય-
પઞ્ચભિર્ યાતિ દાસત્વં પુરાણૈઃ કો ઽપિ માનવઃ ।
કો ઽપિ લક્ષૈઃ કૃતી કો ઽપિ લક્ષૈર્ અપિ ન લભ્યતે

અન્યચ્ ચ-
મનુષ્ય-જાતૌ તુલ્યાયાં ભૃત્યત્વમ્ અતિ-ગર્હિતમ્ ।
પ્રથમો યો ન તન્ નાપિ સ કિં જીવત્સુ ગણ્યતે

તથા ચોક્તં-
વાજિ-વારણ-લોહાનાં કાષ્ઠ-પાષાણ-વાસસામ્ ।
નારી-પુરુષ-તોયાનામ્ અન્તરં હદ-હન્તરમ્

તથા હિ સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ અતિરિચ્યતે-
સ્વલ્પ-સ્નાયુ-વસાવશેષ-મલિનં નિર્માંસમ્ અપ્ય્ અસ્થિકં
શ્વા લબ્ધ્વા પરિતોષમ્ એતિ ન ભવેત્ તસ્ય ક્ષુધઃ શાન્તયે ।
સિંહો જમ્બુકમ્ અઙ્કમ્ આગતમ્ અપિ ત્યક્ત્વા નિહન્તિ દ્વિપં
સર્વઃ કૃચ્છ્ર-ગતો ઽપિ વાઞ્છતિ જનઃ સત્ત્વાનુરૂપં ફલમ્

અપરં ચ, સેવ્ય-સેવકયોર્ અન્તરં પશ્ય-
લાઙ્ગૂલ-ચાલનમ્ અધશ્ ચરણાવપાતં
ભૂમૌ નિપત્ય વદનોદર-દર્શનં ચ ।
શ્વા પિણ્ડદસ્ય કુરુતે ગજ-પુઙ્ગવસ્ તુ
ધીરં વિલોકયતિ ચાટુ-શતૈશ્ ચ ભુઙ્ક્તે

કિં ચ-
યજ્ જીવ્યતે ક્ષણમ્ અપિ પ્રથિતં મનુષ્યૈર્
વિજ્ઞાન-વિક્રમ-યશોભિર્ અભજ્યમાનમ્ ।
તન્ નામ જીવિતમ્ ઇહ પ્રવદન્તિ તજ્-જ્ઞાઃ
કાકો ઽપિ જીવતિ ચિરાય બલિં ચ ભુઙ્ક્તે

અપરં ચ-
યો નાત્મજે ન ચ ગુરૌ ન ચ ભૃત્ય-વર્ગે
દીને દયાં ન કુરુતે ન ચ બન્ધુ-વર્ગે ।
કિં તસ્ય જીવિત-ફલેન મનુષ્ય-લોકે
કાકો ઽપિ જીવતિ ચિરાય બલિં ચ ભુઙ્ક્તે

અપરમ્ અપિ-
અહિત-હિત-વિચાર-શૂન્ય-બુદ્ધેઃ
શ્રુતિ-સમયૈર્ બહુભિર્ બહિષ્કૃતસ્ય ।
ઉદર-ભરણ-માત્ર-કેવલેચ્છોઃ
પુરુષ-પશોશ્ ચ પશોશ્ ચ કો વિશેષઃ

કરટકો બ્રૂતે-આવાં તાવદ્ અપ્રધાનૌ । તદાપ્ય્ આવયોઃ કિમ્ અનયા વિચારણયા ।
દમનકો બ્રૂતે-કિયતા કાલેનામાત્યાઃ પ્રધાનતામ્ અપ્રધાનતાં વા લભન્તે, યતઃ-
ન કસ્યચિત્ કશ્ચિદ્ ઇહ સ્વભાવાદ્
ભવત્ય્ ઉદારો ઽભિમતઃ ખલો વા ।
લોકે ગુરુત્વં વિપરીતતાં વા
સ્વ-ચેષ્ટિતાન્ય્ એવ નરં નયન્તિ

કિં ચ-
આરોપ્યતે શિલા શૈલે યત્નેન મહતા યથા ।
નિપાત્યતે ક્ષણેનાધસ્ તથાત્મા ગુણ-દોષયોઃ

યાત્ય્ અધો ઽધઃ વ્રજત્ય્ ઉચ્ચૈર્ નરઃ સ્વૈર્ એવ કર્મભિઃ ।
કૂપસ્ય ખનિતા યદ્વત્ પ્રાકારસ્યેવ કારકઃ

તદ્ ભદ્રમ્ । સ્વયત્નાયત્તો હ્ય્ આત્મા સર્વસ્ય ।
કરટકો બ્રૂતે-અથ ભવાન્ કિં બ્રવીતિ ?
સ આહ-અયં તાવત્ સ્વામી પિઙ્ગલકઃ કુતો ઽપિ કારણાત્ સ-ચકિતઃ પરિવૃત્યોપવિષ્ટઃ ।
કરટકો બ્રૂતે-
ઉદીરિતો ઽર્થઃ પશુનાપિ ગૃહ્યતે હયાશ્ ચ નાગાશ્ ચ વહન્તિ ચોદિતાઃ ।
અનુક્તમ્ અપ્ય્ ઊહતિ પણ્ડિતો જનઃ પરેઙ્ગિત-જ્ઞાન-ફલા હિ બુદ્ધયઃ

આકાર-રિઙ્ગતૈર્ ગત્યા ચેષ્ટયા ભાષણેન ચ ।
નેત્ર-વક્ત્ર-વિકારેણ લક્ષ્યતેઽન્તર્ગતં મનઃ

અત્ર ભય-પ્રસ્તાવે પ્રજ્ઞા-બલેનાહમ્ એનં સ્વામિનમ્ આત્મીયં કરિષ્યામિ । યતઃ-
પ્રસ્તાવ-સદૃશં વાક્યં સદ્-ભાવ-સદૃશં પ્રિયમ્ ।
આત્મ-શક્તિ-સમં કોપં યો જાનાતિ સ પણ્ડિતઃ

કરટકો બ્રૂતે-સખે ત્વં સેવાનભિજ્ઞઃ । પશ્ય-
અનાહૂતો વિશેદ્ યસ્ તુ અપૃષ્ટો બહુ ભાષતે ।
આત્માનં મન્યતે પ્રીતં ભૂ-પાલસ્ય સ દુર્મતિઃ

દમનકો બ્રૂતે-ભદ્ર ! કથમ્ અહં સેવાનભિજ્ઞઃ ? પશ્ય-
કિમ્ અપ્ય્ અસ્તિ સ્વભાવેન સુન્દરં વાપ્ય્ અસુન્દરમ્ ।
યદ્ એવ રોચતે યસ્મૈ ભવેત્ તત્ તસ્ય સુન્દરમ્

યતઃ-
યસ્ય યસ્ય હિ યો ભાવસ્ તેન તેન હિ તં નરમ્ ।
અનુપ્રવિશ્ય મેધાવી ક્ષિપ્રમ્ આત્મ-વશં નયેત્

અન્યચ્ ચ-
કો ઽત્રેત્ય્ અહમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ સમ્યગ્ આદેશયેતિ ચ ।
આજ્ઞામ્ અવિતથાં કુર્યાદ્ યથા-શક્તિ મહીપતેઃ

અપરં ચ-
અલ્પેચ્છુર્ ધૃતિમાન્ પ્રાજ્ઞશ્ છાયેવાનુગતઃ સદા ।
આદિષ્ટો ન વિકલ્પેત સ રાજ-વસતિં વસેત્

કરટકો બ્રૂતે-કદાચિત્ ત્વામ્ અનવસર-પ્રવેશાદ્ અવગમ્યતે સ્વામી ।
સ ચાહ-અસ્ત્વ્ એવમ્ । તથાપ્ય્ અનુજીવિના સ્વામિ-સાંનિધ્યમ્ અવશ્યં કરણીયમ્ ।
યતઃ-
દોષ-ભીતેર્ અનારમ્ભસ્ તત્ કાપુરુષ-લક્ષણમ્ ।
કૈર્ અજીર્ણ-ભયાદ્ ભ્રાતર્ ભોજનં પરિહીયતે

પશ્ય-
આસન્નમ્ એવ નૃપતિર્ ભજતે મનુષ્યં વિદ્યા-વિહીનમ્ અકુલીનમ્ અસંસ્તુતં વા ।
પ્રાયેણ ભૂમિ-પતયઃ પ્રમદા-લતાશ્ ચ યઃ પાર્શ્વતો વસતિ તં પરિવેષ્ટયન્તિ

કરટકો બ્રૂતે-અથ તત્ર ગત્વા કિં વક્ષ્યતિ ભવાન્ ।
સ આહ-શૃણુ ! કિમ્ અનુરક્તો વિરક્તો વા મયિ સ્વામીતિ જ્ઞાસ્યામિ ।
કરટકો બ્રૂતે-કિં તજ્ જ્ઞાન-લક્ષણમ્ ।
દમનકો બ્રૂતે-શૃણુ-
દૂરાદ્ અવેક્ષણં હાસઃ સમ્પ્રશ્નેષ્વ્ આદરો ભૃશમ્ ।
પરોક્ષેઽપિ ગુણ-શ્લાઘા સ્મરણં પ્રિય-વસ્તુષુ

અસેવકે ચાનુરક્તિર્ દાનં સ-પ્રિય-ભાષણમ્ ।
અનુરક્તસ્ય ચિહ્નાનિ દોષેઽપિ ગુણ-સઙ્ગ્રહઃ

અન્યચ્ ચ--
કાલ-યાપનમ્ આશાનાં વર્ધનં ફલ-ખણ્ડનમ્ ।
વિરક્તેશ્વર-ચિહ્નાનિ જાનીયાન્ મતિમાન્ નરઃ

એતજ્ જ્ઞાત્વા યથા ચાયં મમાયત્તો ભવિષ્યતિ । તથા વદિષ્યામિ ।
અપાયસં દર્શનજાં વિપત્તિમ્
ઉપાય-સન્દર્શન-જાં ચ સિદ્ધિમ્ ।
મેધાવિનો નીતિ-વિધિ-પ્રયુક્તાં
પુરઃ સ્ફુરન્તીમ્ ઇવ દર્શયન્તિ

કરટકો બ્રૂતે-તથાપ્ય્ અપ્રાપ્તે પ્રસ્તાવે ન વક્તુમ્ અર્હસિ, યતઃ-
અપ્રાપ્ત-કાલં વચનં બૃહસ્પતિર્ અપિ બ્રુવન્ ।
લભતે બુદ્ધ્ય્-અવજ્ઞાનમ્ અવમાનં ચ ભારત

દમનકો બ્રૂતે-મિત્ર ! મા ભૈષીઃ ! નાહમ્ અપ્રાપ્તાવસરં વચનં વદિષ્યામિ । યતઃ-
આપદ્ય્ ઉન્માર્ગ-ગમને કાર્ય-કાલાત્યયેષુ ચ ।
અપૃષ્ટો ઽપિ હિતાન્વેષી બ્રૂયાત્ કલ્યાણ-ભાષિતમ્

યદિ ચ પ્રાપ્તાવસરેણાપિ મયા મન્ત્રો ન વક્તવ્યસ્ તદા મન્ત્રિત્વમ્ એવ મમાનુપપન્નમ્ । યતઃ-
કલ્પયતિ યેન વૃત્તિં યેન ચ લોકે પ્રશસ્યતે ।
સ ગુણસ્ તેન ગુણિના રક્ષ્યઃ સંવર્ધનીયશ્ ચ

તદ્ ભદ્ર ! અનુજાનીહિ મામ્ । ગચ્છામિ ।
કરટકો બ્રૂતે-શુભમ્ અસ્તુ । શિવાસ્ તે પન્થાનઃ । યથાભિલષિતમ્ અનુષ્ઠીયતામ્ ઇતિ ।
તતો દમનકો વિસ્મિત ઇવ પિઙ્ગલક-સમીપં ગતઃ । અથ દૂરાદ્ એવ સાદરં રાજ્ઞા પ્રવેશિતઃ સાષ્ટાઙ્ગ-પ્રણિપાતં પ્રણિપત્યોપવિષ્ટઃ । રાજાહ-ચિરાદ્ દૃષ્ટો ઽસિ ।
દમનકો બ્રૂતે-યદ્યપિ મયા સેવકેન શ્રીમદ્-દેવપાદાનાં ન કિંચિત્ પ્રયોજનમ્ અસ્તિ, તથાપિ પ્રાપ્ત-કાલમ્ અનુજીવિના સાંનિધ્યમ્ અવશ્યં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આગતો ઽસ્મિ । કિં ચ-
દન્તસ્ય નિર્ઘર્ષણકેન રાજન્
કર્ણસ્ય કણ્ડૂયનકેન વાપિ ।
તૃણેન કાર્યં ભવતીશ્વરાણાં
કિમ્ અઙ્ગ-વાક્-પાણિ-મતા નરેણ

યદ્યપિ ચિરેણાવધીરિતસ્ય દેવ-પાદૈર્ મે બુદ્ધિ-નાશઃ શક્યતે, તદ્ અપિ ન શઙ્કનીયમ્ । યતઃ-
કદર્થિતસ્યાપિ ચ ધૈર્ય-વૃત્તેર્
બુદ્ધેર્ વિનાશો નહિ શઙ્કનીયઃ ।
અધઃ-કૃતસ્યાપિ તનૂનપાતો
નાધઃ શિખા યાતિ કદાચિદ્ એવ

દેવ ! તત્ સર્વથા વિશેષજ્ઞેન સ્વામિના ભવિતવ્યમ્ । યતઃ-
મણિર્ લુઠતિ પાદેષુ કાચઃ શિરસિ ધાર્યતે ।
યથૈવાસ્તે તથૈવાસ્તાં કાચઃ કાચો મણિર્ મણિઃ

અન્યચ્ ચ-
નિર્વિશેષો યદા રાજા સમં સર્વેષુ વર્તતે ।
તદોદ્યમ-સમર્થાનામ્ ઉત્સાહઃ પરિહીયતે

કિં ચ-
ત્રિવિધાઃ પુરુષા રાજન્ન્ ઉત્તમાધમ-મધ્યમાઃ ।
નિયોજયેત્ તથૈવૈતાંસ્ ત્રિવિધેષ્વ્ એવ કર્મસુ

યતઃ-
સ્થાન એવ નિજ્યોજ્યન્તે ભૃત્યાશ્ ચાભરણાનિ ચ ।
નહિ ચૂડામણિઃ પાદે નૂપુરં શિરસા કૃતમ્

અપિ ચ-
કનક-ભૂષણ-સઙ્ગ્રહણોચિતો યદિ મણિસ્ ત્રપુણિ પ્રણિધીયતે ।
ન સ વિરૌતિ ન ચાપિ ન શોભતે ભવતિ યોજયિતુર્ વચનીયતા

અન્યચ્ ચ-
મુકુટે રોપિતા કાચશ્ ચરણાભરણે મણિઃ ।
નહિ દોષો મણેર્ અસ્તિ કિન્તુ સાધોર્ અવિજ્ઞતા

પશ્ય-
બુદ્ધિમાન્ અનુરક્તો ઽયમ્ અયં શૂર ઇતો ભયમ્ ।
ઇતિ ભૃત્ય-વિચારજ્ઞો ભૃત્યૈર્ આપૂર્યતે નૃપઃ

તથા હિ-
અશ્વઃ શસ્ત્રં શાસ્ત્રં વીણા વાણી નરશ્ ચ નારી ચ ।
પુરુષ-વિશેષં પ્રાપ્તા ભવન્ત્ય્ અયોગ્યાશ્ ચ યોગ્યાશ્ ચ

અન્યચ્ ચ-
કિં ભક્તેનાસમર્થેન કિં શક્તેનાપકારિણા ।
ભક્તં શક્તં ચ માં રાજન્ નાવજ્ઞાતું ત્વમ્ અર્હસિ

યતઃ-
અવજ્ઞાનાદ્ રાજ્ઞો ભવતિ મતિ-હીનઃ પરિજનસ્
તતસ્ તત્-પ્રામાણ્યાદ્ ભવતિ ન સમીપે બુધ-જનઃ ।
બુધૈસ્ ત્યક્તે રાજ્યે ન હિ ભવતિ નીતિર્ ગુણવતી
વિપન્નાયાં નીતૌ સકલમ્ અવશં સીદતિ જગત્

અપરં ચ-
જનં જનપદા નિત્યમ્ અર્ચયન્તિ નૃપાર્ચિતમ્ ।
નૃપેણાવમતો યસ્ તુ સ સર્વૈર્ અવમન્યતે

કિં ચ-
બાલાદ્ અપિ ગૃહીતવ્યં યુક્તમ્ ઉક્તં મનીષિભિઃ ।
રવેર્ અવિષયે કિં ન પ્રદીપસ્ય પ્રકાશનમ્

પિઙ્ગલકો ઽવદત્-ભદ્ર દમનક ! કિમ્ એતત્ ? ત્વમ્ અસ્મદીય-પ્રધાનામાત્ય-પુત્ર ઇયન્તં કાલં યાવત્ કુતો ઽપિ ખલ-વાક્યાન્ નાગતો ઽસિ । ઇદાનીં યથાભિમતં બ્રૂહિ ।
દમનકો બ્રૂતે-દેવ ! પૃચ્છામિ કિંચિત્ । ઉચ્યતામ્ । ઉદકાર્થી સ્વામી પાનીયમ્ અપીત્વા કિમ્ ઇતિ વિસ્મિત ઇવ તિષ્ઠતિ ।
પિઙ્ગલકો ઽવદત્-ભદ્રમ્ ઉક્તં ત્વયા । કિન્ત્વ્ એતદ્ રહસ્યં વક્તું કાચિદ્ વિશ્વાસ-ભૂમિર્ નાસ્તિ । તથાપિ નિભૃતં કૃત્વા કથયામિ । શૃણુ, સમ્પ્રતિ વનમ્ ઇદમ્ અપૂર્વ-સત્ત્વાધિષ્ઠિતમ્ અતો ઽસ્માકં ત્યાજ્યમ્ । અનેન હેતુના વિસ્મિતો ઽસ્મિ । તથા ચ શ્રુતો મયાપિ મહાન્ અપૂર્વ-શબ્દઃ । શબ્દાનુરૂપેણાસ્ય પ્રાણિનો મહતા બલેન ભવિતવ્યમ્ ।
દમનકો બ્રૂતે-દેવ ! અસ્તિ તાવદ્ અયં મહાન્ ભય-હેતુઃ । સ શબ્દો ઽસ્યાભિર્ અપ્ય્ આકર્ણિતઃ । કિન્તુ સ કિં મન્ત્રી યઃ પ્રથમં ભૂમિ-ત્યાગં પશ્ચાદ્ યુદ્ધં ચોપવિશતિ અસ્મિન્ કાર્ય-સન્દેહે ભૃત્યાનામ્ ઉપયોગ એવ જ્ઞાતવ્યઃ । યતઃ-
બન્ધુ-સ્ત્રી-ભૃત્ય-વર્ગસ્ય બુદ્ધેઃ સત્ત્વસ્ય ચાત્મનઃ ।
આપન્-નિકષ-પાષાણે નરો જાનાતિ સારતામ્

સિંહો બ્રૂતે-ભદ્ર ! મહતી શઙ્કા માં બાધતે ।
દમનકઃ પુનર્ આહ સ્વગતમ્-અન્યથા રાજ્ય-સુખં પરિત્યજ્ય સ્થાનાન્તરં ગન્તું કથં માં સમ્ભાષસે ? પ્રકાશં બ્રૂતે-દેવ ! યાવદ્ અહં જીવામિ તાવદ્ ભયં ન કર્તવ્યમ્ । કિન્તુ કરટકાદયો ઽપ્ય્ આશ્વાસ્યન્તાં યસ્માદ્ આપત્-પ્રતીકાર-કાલે દુર્લભહ્ પુરુષ-સમવાયઃ ।
તતસ્ તૌ દમનક-કરટકૌ રાજ્ઞા સર્વસ્વેનાપિ પૂજિતૌ ભય-પ્રતીકારં પ્રતિજ્ઞાય ચલિતૌ । કરટકો ગચ્છન્ દમનકમ્ આહ-સખે ! કિં શક્ત્ય-પ્રતીકારો ભય-હેતુર્ અશક્ય-પ્રતીકારો વેતિ ન જ્ઞાત્વા ભયોપશમં પ્રતિજ્ઞાય કથમ્ અયં મહા-પ્રસાદો ગૃહીતઃ ? યતો ઽનુપકુર્વાણો ન કસ્યાપ્ય્ ઉપાયનં ગૃહ્ણીયાદ્ વિશેષતો રાજ્ઞઃ । પશ્ય-
યસ્ય પ્રસાદે પદ્માસ્તે વિજયશ્ ચ પરાક્રમે ।
મૃત્યુશ્ ચ વસતિ ક્રોધે સર્વ-તેજોમયો હિ સઃ

તથા હિ-
બાલો ઽપિ નાવમન્તવ્યો મનુષ્ય ઇતિ ભૂમિપઃ ।
મહતી દેવતા હ્ય્ એષા નર-રૂપેણ તિષ્ઠતિ

દમનકો વિહસ્યાહ-મિત્ર ! તૂષ્ણીમ્ આસ્યતામ્ । જ્ઞાતં મયા ભય-કારણમ્ । બલીવર્દ-નર્દિતં તત્ । વૃષભાશ્ ચાસ્માકમ્ અપિ ભક્ષ્યાઃ । કિં પુનઃ સિંહસ્ય ।
કરટકો બ્રૂતે-યદ્ય્ એવં તદા કિમ્ પુનઃ સ્વામિ-ત્રાસસ્ તત્રૈવ કિમ્ ઇતિ નાપનીતઃ ।
દમનકો બ્રૂતે-યદિ સ્વામિ-ત્રાસસ્ તત્રૈવ મુચ્યતે તદા કથમ્ અયં મહા-પ્રસાદ-લાભઃ સ્યાત્ । અપરં ચ-
નિરપેક્ષો ન કર્તવ્યો ભૃત્યૈ સ્વામી કદાચન ।
નિરપેક્ષં પ્રભું કૃત્વા ભૃત્યઃ સ્યાદ્ દધિ-કર્ણવત્

કરટકઃ પૃચ્છતિ--કથમ્ એતત્ ?
દમનકઃ કથયતિ-
કથા 3
અસ્ત્ય્ ઉત્તર-પથેઽર્બુદશિખર-નામ્નિ પર્વતે દુર્દાન્તો નામ મહા-વિક્રમઃ સિંહઃ । તસ્ય પર્વત-કન્દરમ્ અધિશયાનસ્ય કેસરાગ્રં કશ્ચિન્ મૂષિકઃ પ્રત્યહં છિનત્તિ । તતઃ કેસરાગ્રં લૂનં દૃષ્ટ્વા કુપિતો વિવરાન્તર્ગતં મૂષિકમ્ અલભમાનો ઽચિન્તયત્-
ક્ષુદ્ર-શત્રુર્ ભવેદ્ યસ્ તુ વિક્રમાન્ નૈવ લભ્યતે ।
તમ્ આહન્તું પુરસ્કાર્યઃ સદૃશસ્ તસ્ય સૈનિકઃ

ઇત્ય્ આલોચ્ય તેન ગ્રામં ગત્વા વિશ્વાસં કૃત્વા દધિકર્ણ-નામા બિડાલો યત્નેવાનીય માંસાહારં દત્ત્વા સ્વ-કન્દરે સ્થાપિતઃ । અનન્તરં તદ્-ભયાન્ મૂષિકો ઽપિ વિલાન્ ન નિઃસરતિ । તેનાસૌ સિંહો ઽક્ષત-કેશરઃ સુખં સ્વપિતિ । મૂષિક-શબ્દં યદા યદા શૃણોતિ, તદા તદા માંસાહાર-દાનેન તં બિડાલં સંવર્ધયતિ ।
આજ્ઞા-ભઙ્ગો નરેન્દ્રાણાં બ્રાહ્મણાનામ્ અનાદરઃ ।
પૃથક્ શય્યા ચ નારીણામ્ અશસ્ત્ર-વિહિતો વધઃ

તતો દેશ-વ્યવહારાનભિજ્ઞઃ સંજીવકઃ સભયમ્ ઉપસૃત્ય સાષ્ટાઙ્ગ-પાતં કરટકં પ્રણતવાન્ । તથા ચોક્તમ્-
મતિર્ એવ બલાદ્ ગરીયસી યદ્-અભાવે કરિણામ્ ઇયં દશા ।
ઇતિ ઘોષયતીવ ડિણ્ડિમઃ કરિણો હસ્તિપકાહતઃ ક્વણન્

અથ સંજીવકઃ સાશઙ્કમ્ આહ-સેનાપતે ! કિં મયા કર્તવ્યમ્ । તદ્ અભિધીયતામ્ ।
કરટકો બ્રૂતે-વૃષભ ! અત્ર કાનને તિષ્ઠસિ । અસ્મદ્-દેવ-પાદારવિન્દં પ્રણય ।
સંજીવકો બ્રૂતે-તદ્-અભય-વાચં મે યચ્છ । ગચ્છામિ ।
કરટકો બ્રૂતે-શૃણુ રે બલીવર્દ ! અલમ્ અનયા શઙ્કયા । યતઃ-
પ્રતિવાચમ્ અદત્ત કેશવઃ શપમાનાય ન ચેદિ-ભૂભુજે ।
અનુહુઙ્કુરુતે ઘન-ધ્વનિં ન હિ ગોમાયુ-રુતાનિ કેસરી

અન્યચ્ ચ-
તૃણાનિ નોન્મૂલયતિ પ્રભઞ્જનો
મૃદૂનિ નીચૈઃ પ્રણલાનિ સર્વતઃ ।
સમુચ્છ્રિતાન્ એવ તરૂન્ પ્રબાધતે
મહાન્ મહત્ય્ એવ કરોતિ વિક્રમમ્

તતસ્ તૌ સંજીવકં કિયદ્ દૂરે સંસ્થાપ્ય પિઙ્ગલક-સમીપં ગતૌ । તતો રાજા સાદરમ્ અવલોકિતૌ પ્રણમ્યોપવિષ્ટૌ । રાજાહ-ત્વયા સ દૃષ્ટઃ ?
દમનકો બ્રૂતે-દેવ ! દૃષ્ટઃ । કિન્તુ યદ્ દેવેન જ્ઞાતં તત્ તથા । મહાન્ એવાસૌ દેવં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છતિ । કિન્તુ મહાબલો ઽસૌ તતઃ સજ્જીભૂયોપવિશ્ય દૃશ્યતામ્ । શબ્દ-માત્રાદ્ એવ ન ભેતવ્યમ્ । તથા ચોક્તમ્-
શબ્દ-માત્રાન્ ન ભેતવ્યમ્ અજ્ઞાત્વા શબ્દ-કારણમ્ ।
શબ્દ-હેતું પરિજ્ઞાય કુટ્ટની ગૌરવં ગતા

રાજાહ-કથમ્ એતત્ ?
દમનકઃ કથયતિ---
કથા 4
અસ્તિ શ્રી-પર્વત-મધ્યે બ્રહ્મપુરાખ્યં નગરમ્ । તચ્-છિખર-પ્રદેશે ઘણ્ટાકર્ણો નામ રાક્ષસઃ પ્રતિવસતીતિ જન-પ્રવાદઃ શ્રૂયતે । એકદા ઘણ્ટામ્ આદાય પલાયમાનઃ કશ્ચિચ્ ચૌરો વ્યાઘ્રેણ વ્યાપાદિતઃ । તત્-પાણિ-પતિતા ઘણ્ટા વાનરૈઃ પ્રાપ્તા । વાનરાસ્ તાં ઘણ્ટામ્ અનુક્ષણં વાદયન્તિ । તતો નગર-જનૈઃ સ મનુષ્યઃ ખાદિતો દૃષ્ટઃ પ્રતિક્ષણં ઘણ્ટા-રવશ્ ચ શ્રૂયતે । અનન્તરં ઘણ્ટાકર્ણઃ કુપિતો મનુષ્યાન્ ખાદતિ ઘણ્ટાં ચ વાદયતીત્ય્ ઉક્ત્વા સર્વે જના નગરાત્ પલાયિતાઃ । તતઃ કરાલયા નામ કુટ્ટન્યા વિમૃશ્યાનવરો ઽયં ઘણ્ટા-નાદઃ । તત્ કિં મર્કટા ઘણ્ટાં વાદયન્તીતિ સ્વયં વિજ્ઞાય રાજા વિજ્ઞાપિતઃ-દેવ ! યદિ કિયદ્ ધનોપક્ષયઃ ક્રિયતે, તદાહમ્
એનં ઘણ્ટાકર્ણં સાધયામિ ।
તતો રાજા તસ્યૈ ધનં દત્તમ્ । કુટ્ટન્યા મણ્ડલં કૃત્વા તત્ર ગણેશાદિ-પૂજા-ગૌરવં દર્શયિત્વા સ્વયં વાનર-પ્રિય-ફલાન્ય્ આદાય વનં પ્રવિશ્ય ફલાન્ય્ આકીર્ણાનિ । તતો ઘણ્ટાં પરિત્યજ્ય વાનરાઃ ફલાસક્તા બભૂવુઃ । કુટ્ટની ચ ઘણ્ટાં ગૃહીત્વા નગરમ્ આગતા સર્વ-જન-પૂજ્યાભવત્ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-શબ્દ-માત્રાન્ ન ભેતવ્યમ્ ઇત્ય્ આદિ । તતઃ સંજીવકમ્ આનીય દર્શનં કારિતવન્તૌ । પશ્ચાત્ તત્રૈવ પરમ-પ્રીત્યા નિવસતિ ।
--ઓ)0(ઓ--
અથ કદાચિત્ તસ્ય સિંહસ્ય ભ્રાતા સ્તબ્ધ-કર્ણ-નામા સિંહઃ સમાગતઃ । તસ્યાતિથ્યં કૃત્વા સિંહમ્ ઉપવેશ્ય પિઙ્ગલકસ્ તદ્-આહારાય પશું હન્તું ચલિતઃ । અત્રાન્તરે સંજીવકો વદતિ-દેવ ! અદ્ય હત-મૃગાણાં માંસાનિ ક્વ ?
રાજાહ-દમનક-કરટકૌ જાનીતઃ ।
સંજીવકો બ્રૂતે-જ્ઞાયતાં કિમ્ અસ્તિ નાસ્તિ વા ?
સિંહો વિમૃશ્યાહ-નાસ્ત્ય્ એવ તત્ ।
સંજીવકો બ્રૂતે-કથમ્ એતાવન્ માંસં તાભ્યાં ખાદિતમ્ ?
રાજાહ-ખાદિતં વ્યયિતમ્ અવધીરિતં ચ । પ્રત્યહમ્ એષ ક્રમઃ ।
સંજીવકો બ્રૂતે-કથં શ્રીમદ્-દેવ-પાદાનાં અગોચરેણૈવ ક્રિયતે ?
રાજાહ-મદીયાગોચરેણૈવ ક્રિયતે ।
અથ સંજીવકો બ્રૂતે-નૈતદ્ ઉચિતમ્ । તથા ચોક્તમ્-
નાનિવેદ્ય પ્રકુર્વીત ભર્તુઃ કિંચિદ્ અપિ સ્વયમ્ ।
કાર્યમ્ આપત્-પ્રતીકારાદ્ અન્યત્ર જગતી-પતે

અન્યચ્ ચ-
કમણ્ડલૂપમો ઽમાત્યસ્ તનુ-ત્યાગી બહુ-ગ્રહઃ ।
નૃપતે કિઙ્ક્ષણો મૂર્ખો દરિદ્રઃ કિંવરાટકઃ

સ હ્ય્ અમાત્યઃ સદા શ્રેયાન્ કાકિનીં યઃ પ્રવર્ધયેત્ ।
કોષઃ કોષવતઃ પ્રાણાઃ પ્રાણાઃ પ્રાણા ન ભૂપતેઃ

કિં ચાર્થૈર્ ન કુલાચારૈઃ સેવતામ્ એતિ પૂરુષઃ ।
ધન-હીનઃ સ્વ-પત્ન્યાપિ ત્યજ્યતે કિં પુનઃ પરૈઃ

એતચ્ ચ રાજ્ઞઃ પ્રધાનં દૂષણમ્-
અતિવ્યયો ઽનપેક્ષા ચ તથાર્જનમ્ અધર્મતઃ ।
મોષણં દૂર-સંસ્થાનાં કોષ-વ્યસનમ્ ઉચ્યતે

યતઃ-
ક્ષિપ્રમ્ આયતમ્ અનાલોચ્ય વ્યયમાનઃ સ્વ-વાઞ્છયા ।
પરિક્ષીયત એવાસૌ ધની વૈશ્રવણોપમઃ

સ્તબ્ધકર્ણો બ્રૂતે-શૃણુ ભ્રાતઃ ચિરાશ્રિતાદ્ એતૌ દમનક-કરટકૌ સન્ધિ-વિગ્રહ-કાર્યાધિકારિણૌ ચ કદાચિદ્ અર્થાધિકારે ન નિયોક્તવ્યૌ । અપરં ચ નિયોગ-પ્રસ્તાવે યન્ મયા શ્રુતં તત્ કથ્યતે ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો બન્ધુર્ નાધિકારે પ્રશસ્યતે ।
બ્રાહ્મણઃ સિદ્ધમ્ અપ્ય્ અર્થં કૃચ્છ્રેણાપિ ન યચ્છતિ

નિયુક્તઃ ક્ષત્રિયો દ્રવ્યે ખડ્ગં દર્શયતે ધ્રુવમ્ ।
સર્વસ્વં ગ્રસતે બન્ધુર્ આક્રમ્ય જ્ઞાતિ-ભાવતઃ

અપરાધેઽપિ નિઃશઙ્કો નિયોગી ચિર-સેવકઃ ।
સ સ્વામિનમ્ અવજ્ઞાય ચરેચ્ ચ નિરવગ્રહઃ

ઉપકર્તાધિકાર-સ્થઃ સ્વાપરાધં ન મન્યતે ।
ઉપકારં ધ્વજી-કૃત્ય સર્વમ્ એવ વિલુમ્પતિ

ઉપંશુ-ક્રીડિતો ઽમાત્યઃ સ્વયં રાજાયતે યતઃ ।
અવજ્ઞા ક્રિયતે તેન સદા પરિચયાદ્ ધ્રુવમ્

અન્તર્-દુષ્ટઃ ક્ષમા-યુક્તઃ સર્વાનર્થ-કરઃ કિલ ।
શકુનિઃ શકટારશ્ ચ દૃષ્ટાન્તાવ્ અત્ર ભૂપતે

સદામત્યો ન સાધ્યઃ સ્યાત્ સમૃદ્ધઃ સર્વ એવ હિ ।
સિદ્ધાનામ્ અયમ્ આદેશઃ ઋદ્ધિશ્ ચિત્ત-વિકારિણી

પ્રાપ્તાર્થ-ગ્રહણં દ્રવ્ય-પરીવર્તો ઽનુરોધનમ્ ।
ઉપેક્ષા બુદ્ધિ-હીનત્વં ભોગો ઽમાત્યસ્ય દૂષણમ્

નિયોગ્ય્ અર્થ-ગ્રહોપાયો રાજ્ઞા નિત્ય-પરીક્ષણમ્ ।
પ્રતિપત્તિ-પ્રદાનં ચ તથા કર્મ-વિપર્યયઃ

નિપીડિતા વમન્ત્ય્ ઉચ્ચૈર્ અન્તઃ-સારં મહીપતેઃ ।
દુષ્ટ-વ્રણા ઇવ પ્રાયો ભવન્તિ હિ નિયોગિનઃ

મુહુર્ નિયોગિની બાધ્યા વસુધારા મહીપતે ।
સકૃત્ કિં પીડિતં સ્નાન-વસ્ત્રં મુઞ્ચેદ્ ધૃતં પયઃ

એતત્ સર્વં યથાવસરં જ્ઞાત્વા વ્યવહર્તવ્યમ્ ।
સિંહો બ્રૂતે-અસ્તિ તાવદ્ એવમ્ । કિન્ત્વ્ એતૌ સર્વથા ન મમ વચન-કારિણૌ ।
સ્તબ્ધકર્ણો બ્રૂતે-એતત્ સર્વમ્ અનુચિતં સર્વથા । યતઃ-
આજ્ઞા-ભઙ્ગ-કરાન્ રાજા ન ક્ષમેત સુતાન્ અપિ ।
વિશેષઃ કો નુ રાજ્ઞશ્ ચ રાજ્ઞશ્ ચિત્ર-ગતસ્ય ચ

સ્તબ્ધસ્ય નશ્યતિ યશો વિષમ્ અસ્ય મૈત્રી
નષ્ટેન્દ્રિયસ્ય કુલમ્ અર્થ-પરસ્ય ધર્મઃ ।
વિદ્યા-ફલં વ્યસનિનઃ કૃપણસ્ય સૌખ્યં
રાજ્યં પ્રમત્ત-સચિવસ્ય નરાધિપસ્ય

અપરં ચ-
તસ્કરેભ્યો નિયુક્તેભ્યઃ શત્રુભ્યો નૃપ-વલ્લભાત્ ।
નૃપતિર્ નિજ-લોભાચ્ ચ પ્રજા રક્ષેત્ પિતેવ હિ

ભ્રાતઃ ! સર્વથાસ્મદ્-વચનં ક્રિયતામ્ । વ્યવહારો ઽપ્ય્ અસ્માભિઃ કૃત એવ । અયં સંજીવકઃ સસ્ય-ભક્ષકો ઽર્થાધિકારે નિયુજ્યતામ્ ।
એતદ્-વચનાત્ તથાનુષ્ઠિતે સતિ તદ્ આરભ્ય પિઙ્ગલક-સંજીવકયોઃ સર્વ-બન્ધુ-પરિત્યાગેન મહતા સ્નેહેન કાલો ઽતિવર્તતે । તતો ઽનુજીવિનામ્ અપ્યાહાર-દાને શૈથિલ્ય-દર્શનાદ્ દમનક-કરટકાવ્ અન્યોન્યં ચિન્તયતઃ । તદ્ આહ દમનકઃ કરટકમ્-મિત્ર ! કિં કર્તવ્યમ્ ? આત્મ-કૃતો ઽયં દોષઃ । સ્વયં કૃતેઽપિ દોષે પરિદેવનમ્ અપ્ય્ અનુચિતમ્ । તથા ચોક્તમ્-
સ્વર્ણ-રેખામ્ અહં સ્પૃષ્ટ્વા બદ્ધ્વાત્માનં ચ દૂતિકા ।
આદિત્સુશ્ ચ મણિં સાધુઃ સ્વ-દોષાદ્ દુઃખિતા ઇમે

કરટકો બ્રૂતે--કથમ્ એતત્ ?
દમનકઃ કથયતિ-
કથા 5
અસ્તિ કાઞ્ચનપુર-નામ્નિ નગરે વીરવિક્રમો રાજા । તસ્ય ધર્માધિકારિણા કશ્ચિન્ નાપિતો વધ્ય-ભૂમિં નીયમાનઃ કન્દર્પકેતુ-નામ્ના પરિવ્રાજકેન સાધુ-દ્વિતીયકેન નાયં હન્તવ્યઃ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વસ્ત્રાઞ્ચલેન ધૃતઃ । રાજ-પુરુષા ઊચુઃ-કિમ્ ઇતિ નાયં વધ્યઃ ।
સ આહ-શ્રૂયતામ્ । સ્વર્ણ-રેખામ્ અહં સ્પૃષ્ટ્વા ઇત્ય્ આદિ પઠતિ ।
ત આહુઃ--કથમ્ એતત્ ?
પરિવ્રાજકઃ કથયતિ-અહં સિંહલ-દ્વીપસ્ય ભૂપતેર્ જીમૂતકેતઃ પુત્રઃ દન્દર્પકેતુર્ નામ । મધ્યે ચતુર્દશ્યામ્ આવિર્ભૂત-કલ્પતરુ-તલે રત્નાવલી-કિરણ-કબૂતર-પર્યઙ્ક-સ્થિતા સર્વાલઙ્કાર-ભૂષિતા લક્ષ્મીર્ ઇવ વીનાં વાદયન્તી કન્યા કાચિદ્ દૃશ્યતે ઇતિ । તતો ઽહં પોત-વ્ણિજમ્ આદાય પોતમ્ આરુહ્ય તત્ર ગતઃ । અનન્તરં તત્ર ગત્વા પર્યઙ્કેઽધમગ્રા તથૈવ સાવલોકિતા । તતસ્ તલ્-લાવણ્ય-ગુણાકૃષ્ટેન મયાપિ તત્-પશ્ચાજ્ ઝમ્પો દત્તઃ । તદ્-અનન્તરં કનકપત્તનં પ્રાપ્ય સુવર્ણ-પ્રાસાદે તથૈવ પર્યઙ્કે સ્થિતા વિદ્યાધરીભિર્ ઉપાસ્યમાના મયાલોકિતા । તથાપ્ય્ અહં દૂરાદ્ એવ દૃષ્ટ્વા સખીં પ્રસ્થાપ્ય સાદરં સમ્ભાષિતઃ । તત્-સખ્યા ચ મયા પૃષ્ટયા સમાખ્યાતમ્-એષા કન્દર્પકેલિ-નામ્નો વિદ્યાધર-ચક્રવર્તિનઃ
પુત્રી રત્નમઞ્જરી નામ પ્રતિજ્ઞાપિતા વિદ્યતે । યઃ કનકવર્તનં સ્વ-ચક્ષુષાગત્ય પશ્યતિ, સ એવ પિતુર્ અગોચરો ઽપિ માં પરિણેષ્યતીતિ મનસઃ સઙ્કલ્પઃ । તદ્ એનાં ગાન્ધર્વ-વિવાહેન પરિણયતુ ભવાન્ ।
અથ તત્ર વૃત્તે ગન્ધર્વ-વિવાહે તથા સહ રમમાણસ્ તત્રાહં તિષ્ઠામિ । તત એકદા રહસિ તયોક્તમ્-સ્વામિન્ ! સ્વેચ્છયા સર્વમ્ ઇદમ્ ઉપભોક્તવ્યમ્ । એષા ચિત્ર-ગતા સ્વર્ણ-રેખા નામ વિદ્યાધરી ન કદાચિત્ સ્પ્રષ્ટવ્યા । પશ્ચાદ્ ઉપજાત-કૌતુકેન મયા સ્વર્ણરેખા સ્વ-હસ્તેન સ્પૃષ્ટા । તથા ચિત્રતયાપ્ય્ અહં ચરણ-પદ્મેન તાડિત આગત્ય સ્વ-રાષ્ટ્રે પતિતઃ ।
અથ દુઃખિતો ઽહં પરિવ્રજિતઃ પૃથિવીં પરિભ્રામ્યન્ન્ ઇમાં ન્ગરીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । અત્ર ચાતિકાન્તે દિવસે ગોપ-ગૃહે સુપ્તઃ સન્ન્ અપશ્યમ્ । પ્રદોષ-સમયે પશૂનાં પાલનં કૃત્વા સ્વ-ગેહમ્ આગતો ગોપઃ સ્વ-વધૂં દૂત્યા સહ કિમ્ અપિ મન્ત્રયન્તીમ્ અપશ્યત્ । તતસ્ તાં ગોપીં તાડયિત્વા સ્તમ્ભે બદ્ધ્વા સુપ્તઃ । તતો ઽર્ધ-રાત્રે એતસ્ય નાપિતસ્ય વધૂર્ દૂતી પુનસ્ તાં ગોપીમ્ ઉપેત્યાવદત્-તવ વિરહાનલ-દગ્ધો ઽસૌ સ્મર-શર-જર્જરિતો મુમૂર્ષુર્ ઇવ વર્તતે । તથા ચોક્તમ્-
રજની-ચર-નાથેન ખણ્ડિતે તિમિરે નિશિ ।
યૂનાં મનાંસિ વિવ્યાધ દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા મનોભવઃ

તસ્ય તાદૃશીમ્ અવસ્થામ્ અવલોક્ય પરિક્લિષ્ટ-મનાસ્ ત્વામ્ અનુવર્તિતુમ્ આગતા । તદ્ અહમ્ અત્રાત્માનં બદ્ધ્વા તિષ્ઠામિ । ત્વં તત્ર ગત્વા તં સન્તોષ્ય સત્વરમ્ આગમિષ્યસિ । તથાનુષ્ઠિતે સતિ સ ગોપઃ પ્રબુદ્ધો ઽવદત્-ઇદાનીં ત્વાં પાપિષ્ઠાં જારાન્તિકં નયામિ । તતો યદાસૌ ન કિંચિદ્ અપિ બ્રૂતે તદા ક્રુદ્ધો ગોપઃ-દર્પાન્ મમ વચસિ પ્રત્યુત્તરમ્ અપિ ન દદાસિ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા કોપેન તેન કર્તરિકામાદાયાસ્યા નાસિકા છિન્ના । તથા કૃત્વા પુનઃ સુપ્તો ગોપો નિદ્રામ્ ઉપગતઃ । અથાગત્ય ગોપી દૂતીમ્ અપૃચ્છત્-કા વાર્તા ?
દૂત્યોક્તમ્-પશ્ય મામ્ । મુખમ્ એવ વાર્તાં કથયતિ ।
અનન્તરં સા ગોપી તથા કૃત્વાત્માનં બદ્ધ્વા સ્થિતા । ઇયં ચ દૂતી તાં છિન્ન-નાસિકાં ગૃહીત્વા સ્વ-ગૃહં પ્રવિશ્ય સ્થિતા । તતઃ પ્રાતર્ એવાનેન નાપિતેન સ્વ-વધૂઃ ક્ષુર-ભાણ્ડં યાચિતા સતી ક્ષુરમ્ એકં પ્રાદાત્ । તતો ઽસમગ્ર-ભાણ્ડે પ્રાપ્તે સમુપજાત-કોપો ઽયં નાપિતસ્ તં ક્ષુરં દૂરાદ્ એવ ગૃહે ક્ષિપ્તવાન્ । અથ કૃતાર્તરાયેયં મે નાસિકાનેન છિન્નેત્ય્ ઉક્ત્વા ધર્માધિકારિ-સમીપમ્ એતમ્ આનીતવતી । સા ચ ગોપી તેન ગોપેન પુનઃ પૃષ્ટોવાચ-અરે પાપ ! કો માં મહાસતી વિરૂપયિતું સમર્થઃ । મમ વ્યવહારમ્ અકલ્મષમ્ અષ્ટૌ લોકપાલા એવ જાનન્તિ, યતઃ-
આદિત્ય-ચન્દ્રાવનિલાનલશ્ ચ
દ્યૌર્ ભૂમિર્ આપો હૃદયં યમશ્ ચ ।
અહશ્ ચ રાત્રિશ્ ચ ઉભે ચ સન્ધ્યે
ધર્મશ્ ચ જાનાતિ નરસ્ય વૃત્તમ્

અતથ્યાન્ય્ અપિ તથ્યાનિ દર્શયન્તિ હિ પેશલાઃ ।
સમે નિમ્નોન્નતાનીવ ચિત્ર-કર્મ-વિદો જનાઃ

ઉત્પન્નેષુ ચ કાર્યેષુ મતિર્ યસ્ય ન હીયતે ।
સ નિસ્તરતિ દુર્ગાણિ ગોપી જાર-દ્વયં યથા

કરટકઃ પૃચ્છતિ-કથમ્ એતત્ ?
કથા 6
દમનકઃ કથયતિ-અસ્તિ દ્વારવત્યાં પુર્યાં કસ્યચિદ્ ગોપસ્ય વધૂર્ બન્ધકી । સા ગ્રામસ્ય દણ્ડ-નાયકેન તત્-પુત્રેણ ચ સમં રમતે । તથા ચોક્તમ્-
નાગ્નિસ્ તૃપ્યતિ કાષ્ઠાનાં નાપગાનાં મહોદધિઃ ।
નાન્તકઃ સર્વ-ભૂતાનાં ન પુંસાં વામ-લોચના

ન દાનેન ન માનેન નાર્જવેન ન સેવયા ।
ન શસ્ત્રેણ ન શાસ્ત્રેણ સર્વથા વિષમાઃ સ્ત્રિયઃ

યતઃ-
ગુણાશ્રયં કીર્તિ-યુતં ચ કાન્તં
પતિં રતિજ્ઞં સધનં યુવાનમ્ ।
વિહાય શીઘ્રં વનિતા વ્રજન્તિ
નરાન્તરં શીલ-ગુણાદિ-હીનમ્

અપરં ચ-
ન તાદૃશીં પ્રીતિમ્ ઉપૈતિ નારી
વિચિત્ર-શય્યા શયિતાપિ કામમ્ ।
યથા હિ દૂર્વાદિ-વિકીર્ણ-ભૂમૌ
પ્રયાતિ સૌખ્યં પર-કાન્તિ-સઙ્ગાત્

અથ કદાચિત્ સા દણ્ડ-નાયક-પુત્રેણ સહ રમમાણા તિષ્ઠતિ । અથ દણ્ડ-નાયકો ઽપિ રન્તું તત્રાગતઃ । તમ્ આયાન્તં દૃષ્ટ્વા તત્-પુત્રં કુસૂલે નિક્ષિપ્ય દણ્ડનાયકેન સહ તથૈવ ક્રીડતિ । અનન્તરં તસ્ય ભર્તા ગોપો ગોષ્ઠાત્ સમાગતઃ । તમ્ અવલોક્ય ગોપ્યોક્તમ્-દણ્ડનાયક ! ત્વં લગુડં ગૃહીત્વા કોપં દર્શયન્ સત્વરં ગચ્છ । તથા તેનાનુષ્ઠિતે ગોપેન ગૃહમ્ આગત્ય પૃષ્ઠા-કેન કાર્યેણ દણ્ડનાયકઃ સમાગત્યાત્ર સ્થિતઃ ?
સા બ્રૂતે-અન્યં કેનાપિ કાર્યેણ પુત્રસ્યોપરિ ક્રુદ્ધઃ । સ ચ માર્યમાણો ઽપ્ય્ અત્રાગત્ય પ્રવિષ્ટો મયા કુસૂલે નિક્ષિપ્ય રક્ષિતઃ । તત્-પિત્રા ચાન્વિષ્યાત્ર ન દૃષ્ટઃ । અત એવાયં દણ્ડનાયકઃ ક્રુદ્ધ એવ ગચ્છતિ ।
તતઃ સા તત્-પુત્રં કુષુલાદ્ બહિષ્કૃત્ય દર્શિતવતી । તથા ચોક્તમ્-
આહારો દ્વિગુણઃ સ્ત્રીણાં બુદ્ધિસ્ તાસાં ચતુર્-ગુણા ।
ષડ્-ગુણો વ્યવસાયશ્ ચ કામાશ્ ચાષ્ટગુણઃ સ્મૃતઃ

અતો ઽહં બ્રવીમિ-ઉતપન્નેષ્વ્ અપિ કાર્યેષુ ઇત્ય્ આદિ ।
કરટકો બ્રૂતે-અસ્ત્વ્ એવમ્ । કિન્ત્વ્ અનયોર્ મહાનન્યોગ્ન્ય-નિસર્ગોપજાત-સ્નેહ કથં ભેદયિતું શક્યઃ ?
દમનકો બ્રૂતે-ઉપાયઃ ક્રિયતામ્ । તથા ચોક્તમ્-
ઉપાયેન જયો યાદૃગ્ રિપોસ્ તાદૃઙ્ ન હેતિભિઃ ।
ઉપાય-જ્ઞો ઽલ્પ-કાયો ઽપિ ન શૂરૈઃ પરિભૂયતે

કરટકઃ પૃચ્છતિ-કથમ્ એતત્ ?
દમનકઃ કથયતિ--
કથા 7
કસ્મિંશ્ચિત્ તરૌ વાયસ-દમ્પતી નિવસતઃ । તયોશ્ ચાપૃત્યાનિ તત્-કોટરાવસ્થિતેન કૃષ્ણ-સર્પેણ ખાદિતાનિ । તતઃ પુનર્ ગર્ભવતી વાયસી વાયસ્મ્ આહ-નાથ ! ત્યજ્યતામ્ અયં વૃક્ષઃ । અત્રાવસ્થિત-કૃષ્ણ-સર્પેણાવયોઃ સન્તતિઃ સતતં ભક્ષ્યતે । યતઃ-
દુષ્ટા ભાર્યા શઠં મિત્રં ભૃત્યશ્ ચોત્તર-દાયકઃ ।
સ-સર્પે ચ ગૃહે વાસો મૃત્યુર્ એવ ન સંશયઃ

વાયસો બ્રૂતે-પ્રિયે ! ન ભેતવ્યમ્ । વારં વારં મવૈતસ્ય સોઢઃ । ઇદાનીં પુનર્ ન ક્ષન્તવ્યઃ ।
વાયસ્ય્ આહ-કથમ્ એતેન બલવતા સાર્ધે ભવાન્ વિગ્રહીતું સમર્થઃ ।
વાયસો બ્રૂતે-અલમ્ અનયા શઙ્કયા । યતઃ-
બુદ્ધિર્ યસ્ય બલં તસ્ય નિર્બુદ્ધેસ્ તુ કુતો બલમ્ ।
પશ્ય સિંહો મદોન્મત્તઃ શશકેન નિપાતિતઃ

વાયસી વિહસ્યાહ--કથમ્ એતત્ ?
વાયસઃ કથયતિ-
કથા 8
અસ્તિ મન્દર-નામ્નિ પર્વતે દુર્દાન્તો નામ સિંહઃ । સ ચ સર્વદા પશૂનાં વધં કુર્વન્ન્ આસ્તે । તતઃ સર્વૈઃ પશુભિર્ મિલિત્વા સ સિંહો વિજ્ઞપ્તઃ-મૃગેન્દ્ર ! કિમ્ અર્થમ્ એકદા બહુ-પશુ-ઘાતઃ ક્રિયતે । યદિ પ્રસાદો ભવતિ તદા વયમ્ એવ ભવદ્-આહારાય પ્રત્યહમ્ એકૈકં પશુમ્ ઉપઢૌકયામઃ ।
તતઃ સિંહેનોક્તમ્-યદ્ય્ એતદ્ અભિમતં ભવતાં તર્હિ ભવતુ તત્ ।
તતઃ-પ્રભૃત્ય્ એકૈકં પશુમ્ ઉપકલ્પિતં ભક્ષયન્ન્ આસ્તે । અથ કદાચિદ્ વૃદ્ધ-શશકસ્ય વારઃ સમાયાતઃ । સો ઽચિન્તયત્-
ત્રાસ-હેતોર્ વિનીતિસ્ તુ ક્રિયતે જીવિતાશયા ।
પઞ્ચત્વં ચેદ્ ગમિષ્યામિ કિં સિંહાનુનયેન મે

તન્ મન્દં મન્દં ગચ્છામિ । તતઃ સિંહો ઽપિ ક્ષુધા-પીડિતઃ કોપાત્ તમ્ ઉવાચ-કુતસ્ ત્વં વિલમ્બ્ય સમાગતો ઽસિ ।
શશકો ઽબ્રવીત્-દેવ ! નાહમ્ અપરાધી । આગચ્છન્ પથિ સિંહાન્તરેણ બલાદ્ ધૃતઃ । તસ્યાગ્રે પુનર્ આગમનાય શપથં કૃત્વા સ્વામિનં નિવેદયિતુમ્ અત્રાગતો ઽસિમ્ ।
સિંહઃ સકોપમ્ આહ-સત્વરં ગત્વા દુરાત્માનં દર્શય । ક્વ સ દુરાત્મા તિષ્ઠતિ ।
તતઃ શશકસ્ તં ગૃહીત્વા ગભીર-કૂપં દર્શયિતું ગતઃ । તત્રાગત્ય સ્વયમ્ એવ પશ્યતુ સ્વામીત્ય્ ઉક્ત્વા તસ્મિન્ કૂપ-જલે તસ્ય સિંહસ્યૈવ પ્રતિબિમ્બં દર્શિતવાન્ । તતો ઽસૌ ક્રોધાધ્માતો દર્પાત્ તસ્યોપર્ય્ આત્માનં નિક્ષિપ્ય પઞ્ચત્વં ગતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ બુદ્ધિર્ યસ્ય ઇત્ય્ આદિ ।
વાયસ્ય્ આહ-શ્રુતં મયા સર્વમ્ । સમ્પ્રતિ યથા કર્તવ્યં બ્રૂહિ ।
વાયસો ઽવદત્-અત્રાસન્ને સરસિ રાજ-પુત્રઃ પ્રત્યહમ્ આગત્ય સ્નાતિ । સ્નાન-સમયે મદ્-અઙ્ગાદ્ અવતારિતં તીર્થ-શિલા-નિહિતં કનક-સૂત્રં ચઞ્ચ્વા વિધૃત્યાનીયાસ્મિન્ કોટરે ધારયિષ્યસિ ।
અથ કદાચિત્ સ્નાતું જલં પ્રવિષ્ટે રાજ-પુત્રે વાયસ્યા તદ્-અનુષ્ઠિતમ્ । અથ કનક-સૂત્રાનુસરણ-પ્રવૃત્તૈ રાજ-પુરુષૈસ્ તત્ર તરુ-કોટરે કૃષ્ણ-સર્પો દૃષ્ટો વ્યાપાદિતશ્ ચ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-ઉપાયેન હિ યચ્ છક્યમ્ ઇતેન હિ યચ્ છક્યમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
કરટકો બ્રૂતે-યદ્ય્ એવં તર્હિ ગચ્છ । શિવાસ્ તે સન્તુ પન્થાનઃ ।
તતો દમનકઃ પિઙ્ગલક-સમીપં ગત્વા પ્રણમ્યોવાચ-દેવ ! આત્યન્તિકં કિમ્ અપિ મહા-ભય-કારિ કાર્યં મન્યમાનઃ સમાગતો ઽસ્મિ । યતઃ-
આપદ્ય્ ઉન્માર્ગ-ગમને કાર્ય-કાલાત્યયેષુ ચ ।
કલ્યાણ-વચનં બ્રૂયાદ્ અપૃષ્ટો ઽપિ હિતો નરઃ

અન્યચ્ ચ-
ભોગસ્ય ભાજનં રાજા ન રાજા કાર્ય-ભાજનમ્ ।
રાજ-કાર્ય-પરિધ્વંસી મન્ત્રી દોષેણ લિપ્યતે

તથા હિ પશ્ય । અમાત્યાનામ્ એષ ક્રમઃ ।
વરં પ્રાણ-પરિત્યાગઃ શિરસા વાપિ કર્તનમ્ ।
ન તુ સ્વામિ-પદાવાપ્તિ-પાતકેચ્છોર્ ઉપેક્ષણમ્

પિઙ્ગલકઃ સાદરમ્ આહ-અથ ભવાન્ કિં વક્તુમ્ ઇચ્છતિ ।
દમનકો બ્રૂતે-દેવ ! સંજીવકસ્ તવોપય-સદૃશ-વ્યવહારીવ લક્ષ્યતે । તથા ચાસ્મત્ સન્નિધાને શ્રીમદ્-દેવ-પાદાનાં શક્તિ-ત્રય-નિન્દાં કૃત્વા રાજ્યમ્ એવાભિલષતિ ।
એતચ્ છ્રુત્વા, પિઙ્ગલકઃ સભયં સાશ્ચર્યં મત્વા તૂષ્ણીં સ્થિતઃ । દમનકઃ પુનર્ આહ-દેવ ! સર્વામાત્ય-પરિત્યાગં કૃત્વૈક એવાયં યત્ ત્વાં સર્વાધિકારી કૃતઃ । સ એવ દોષઃ । યતઃ-
અત્યુચ્છ્રિતે મન્ત્રિણિ પાર્થિવે ચ
વિષ્ટભ્ય પાદાવ્ ઉપતિષ્ઠતે શ્રીઃ ।
સા સ્ત્રી-સ્વભાવાદ્ અસહા ભરસ્ય
તયોર્ દ્વયોર્ એકતરં જહાતિ

અપરં ચ-
એકં ભૂમિ-પતિઃ કરોતિ સચિવં રાજ્યે પ્રમાણં યદા તં મોહાત્ શ્રયતે મદઃ સ ચ મદાલસ્યેન નિર્વિદ્યતે ।
નિર્વિણ્ણસ્ય પદં કરોતિ હૃદયે તસ્ય સ્વતન્ત્ર-સ્પૃહા- સ્વાતન્ત્ર્ય-સ્પૃહયા તતઃ સ નૃપતેઃ પ્રાણાન્ અભિદ્રુહ્યતિ

અન્યચ્ ચ-
વિષ-દગ્ધસ્ય ભક્તસ્ય દન્તસ્ય ચલિતસ્ય ચ ।
અમાત્યસ્ય ચ દુષ્ટસ્ય મૂલાદ્ ઉદ્ધરણં સુખમ્

કિં ચ-
યઃ કુર્યાત્ સચિવાયત્તાં શ્રિયં તદ્-વ્યસને સતિ ।
સો ઽન્ધવજ્ જગતી-પાલઃ સીદેત્ સઞ્ચારકૈર્ વિના

સર્વ-કાર્યેષુ સ્વેચ્છાતઃ પ્રવર્તતે । તદ્ અત્ર પ્રમાણં સ્વામી । એતં ચ જાનાતિ ।
ન સો ઽસ્તિ પુરુષો લોકે યો ન કામયતે શ્રિયમ્ ।
પરસ્ય યુવતિં રમ્યાં સાદરં નેક્ષતેઽત્ર કઃ

સિંહો વિમૃશ્યાહ-ભદ્ર ! યદ્યપ્ય્ એવં તથાપિ સંજીવકેન સહ મમ મહાન્ સ્નેહઃ । પશ્ય-
કુર્વન્ન્ અપિ વ્યલીકાનિ યઃ પ્રિયઃ પ્રિય એવ સઃ ।
અશેષ-દોષ-દુષ્ટો ઽપિ કાયઃ કસ્ય ન વલ્લભઃ

અન્યચ્ ચ-
અપ્રિયાણ્ય્ અપિ કુર્વાણો યઃ પ્રિયઃ પ્રિય એવ સઃ ।
દગ્ધ-મન્દિર-સારેઽપિ કસ્ય વહ્નાવ્ અનાદરઃ

દમનકઃ પુનરે એવાહ-દેવ ! સ એવાતિદોષઃ, યતઃ-
યસ્મિન્ન્ એવાધિકં ચક્ષુર્ આરોહયતિ પાર્થિવઃ ।
સુતેઽમાત્યેઽપ્ય્ ઉદાસીને સ લક્ષ્મ્યાશ્રીયતે જનઃ

શૃણુ દેવ !
અપ્રિયસ્યાપિ પથ્યસ્ય પરિણામઃ સુખાવહઃ ।
વક્તા શ્રોતા ચ યત્રાસ્તિ રમન્તે તત્ર સમ્પદઃ

ત્વયા ચ મૂલ-ભૃત્યાનપાસ્યાયમ્ આગન્તુકઃ પુરસ્કૃતઃ । એતચ્ ચાનુચિતં કૃતમ્ । યતઃ-
મૂલ-ભૃત્યાન્ પરિત્યજ્ય નાગન્તૂન્ પ્રતિમાનયેત્ ।
નાતઃ પરતરો દોષો રાજ્ય-ભેદ-કરો યતઃ

સિંહો બ્રૂતે-કિમ્ આશ્ચર્યમ્ । મયા યદ્ અભય-વાચં દત્ત્વાનીતઃ સંવર્ધિતશ્ ચ તત્ કથં મહ્યં દ્રુહ્યતિ ।
દમનકો બ્રૂતે-દેવ !
દુર્જનો નાર્જવં યાતિ સેવ્યમાનો ઽપિ નિત્યશઃ ।
સ્વેદ-નાભ્યઞ્જનોપાયૈઃ શ્વપુચ્છમ્ ઇવ નામિતમ્

અપરં ચ-
સ્વેદિતો મર્દિતશ્ ચૈવ રઞ્જુભિઃ પરિવેષ્ટિતઃ ।
મુક્તો દ્વાદશભિર્ વર્ષૈઃ શ્વ-પુચ્છઃ પ્રકૃતિં ગતઃ

અન્યચ્ ચ-
વર્ધનં વા સમ્માનં ખલાનાં પ્રીતયે કુતઃ ।
ફલન્ત્ય્ અમૃત-સેકેઽપિ ન પથ્યાનિ વિષ-દ્રુમાઃ

અતો ઽહં બ્રવીમિ-
અપૃષ્ટસ્ તસ્ય ન બ્રૂયાદ્ યશ્ ચ નેચ્છેત્ પરાભવમ્ ।
એષ એવ સતાં ધર્મો વિપરીતો ઽસતાં મતઃ

તથા ચોક્તમ્-
સ્નિગ્ધો ઽકુશલાન્ નિવારયતિ યસ્ તત્ કર્મ યન્ નિર્મલં
સા સ્ત્રી યાતુ-વિધાયિની સ મતિમાન્ યઃ સદ્ભિર્ અભ્યર્ચ્યતે ।
સા શ્રીર્ યા ન મદં કરોતિ સ સુખી યસ્ તૃષ્ણયા મુચ્યતે
તન્ મિત્રં યત્ કૃત્રિમં સ પુરુષો યઃ ખિદ્યતે નેન્દ્રિયૈઃ

યદિ સઞ્જીવક-વ્યસનાદિતો ઽવિજ્ઞાપિતો ઽપિ સ્વામી ન નિવર્તતે, તદ્ ઈદૃશે ભૃત્યે ન દોષઃ । તથા ચ-
નૃપઃ કામાસક્તો ગણયતિ ન કાર્યે ન ચ હિતં
યથેષ્ટં સ્વચ્છન્દઃ પ્રવિચરતિ મત્તો ગજ ઇવ ।
તતો માન-ધ્માતઃ સ પતતિ યદા શોક-ગહને
તદા ભૃત્યે દોષાન્ ક્ષિપતિ ન નિજં વેત્ત્ય્ અવિનયમ્

પિઙ્ગલકઃ સ્વગતમ્-
ન પરસ્યાપરાધેન પરેષાં દણ્ડમ્ આચરેત્ ।
આત્મનાવગતં કૃત્વા બધ્નીયાત્ પૂજયેચ્ ચ વા

તથા ચોક્તમ્-
ગુણ-દોષાવ્ અનિશ્ચિત્ય વિધિનં ગ્રહ-નિગ્રહે ।
સ્વ-નાશાય યથા ન્યસ્તો દર્પાત્ સર્પ-મુખે કરઃ

પ્રકાશં બ્રૂતે-તદા સંજીવકઃ કિં પ્રત્યાદિશ્યતામ્ ।
દમનકઃ સ-સમ્ભ્રમમ્ આહ-દેવ ! મા મૈવમ્ । એતાવતા મન્ત્ર-ભેદો જાયતે । તથા હ્ય્ ઉક્તમ્-
મન્ત્ર-બીજમ્ ઇદં ગુપ્તં રક્ષણીયં યથા તથા ।
મનાગ્ અપિ ન ભિદ્યેત તદ્ ભિન્નં ન પ્રરોહતિ

કિં ચ-
આદેયસ્ય પ્રદેયસ્ય કર્તવ્યસ્ય ચ કર્મણઃ ।
ક્ષિપ્રમ્ અક્રિયમાણસ્ય કાલઃ પિબતિ તદ્-રસમ્

તદ્ અવશ્યં સમારબ્ધં મહતા પ્રયત્નેન સમ્પાદનીયમ્ । કિં ચ-
મન્ત્રો યોધઃ ઇવાધીરઃ સર્વાઙ્ગૈઃ સંવૃતૈર્ અપિ ।
ચિરં ન સહતે સ્થાતું પરેભ્યો ભેદ-શઙ્કયા

યદ્ય્ અસૌ દૃષ્ટ-દોષો ઽપિ દોષાન્ નિવત્યં સન્ધાતવ્યસ્ તદ્ અતીવાનુચિતમ્ । યતઃ-
સકૃદ્ દુષ્ટં તુ યો મિત્રં પુનઃ સન્ધાતુમ્ ઇચ્છતિ ।
સ મૃત્યુર્ એવ ગૃહ્ણાતિ ગર્ભમ્ અશ્વતરી યથા

અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવમ્ અજ્ઞાત્વા કથં સામર્થ્ય-નિર્ણયઃ ।
પશ્ય ટિટ્ટિભ-માત્રેણ સમુદ્રો વ્યાકુલીકૃતઃ

સિંહઃ પૃચ્છતિ--કથમ્ એતત્ ?
દમનકઃ કથયતિ-
કથા 9
દક્ષિણ-સમુદ્ર-તીરે ટિટ્ટિભ-દમ્પતી નિવસતઃ । તત્ર ચાસન્ન-પ્રસદા ટિટ્ટિભી ભર્તારમ્ આહ-નાથ ! પ્રસવ-યોગ્ય-સ્થાનં નિભૃતમ્ અનુસન્ધીયતામ્ ।
ટિટ્ટિભો ઽવદત્-ભાર્યે, નન્વ્ ઇદમ્ એવ સ્થાનં પ્રસૂતિ-યોગ્યમ્ ।
સા બ્રૂતે-સમુદ્ર-વેલયા વ્યાપ્યતે સ્થાનમ્ એતમ્ ।
ટિટ્ટિભો ઽવદત્-કિમ્ અહં ત્વયા નિર્બલઃ સમુદ્રેણ નિગ્રહીતવ્યઃ ।
ટિટ્ટિભી વિહસ્યાહ-સ્વામિન્ ! ત્વયા સમુદ્રેણ ચ મહદ્ અન્તરમ્ । અથવા-
પરાભવં પરિચ્છેત્તું યોગ્યાયોગ્યં ચ વેત્તિ યઃ ।
અસ્તીહ યસ્ય વિજ્ઞાનં કૃચ્છ્રેણાપિ ન સીદતિ

અપિ ચ-
અનુચિત-કાર્યારમ્ભઃ સ્વજન-વિરોધો બલીયસા સ્પર્ધા ।
પ્રમદા-જન-વિશ્વાસો મૃત્યોર્ દ્વારાણિ ચત્વારિ

તતઃ કૃચ્છ્રેણ સ્વામિ-વચનાત્મા તત્રૈવ પ્રસૂતા । એતત્ સર્વં શ્રુત્વા સમુદ્રેણાપિ યચ્ છક્તિ-જ્ઞાનાર્થં તદ્-અણ્ડાન્ય્ અવહૃતાનિ । તતષ્ ટિટ્ટિભી શોકાર્તા ભર્તારમ્ આહ-નાથ ! કષ્ટમ્ આપતિતમ્ । તાન્ય્ અણ્ડાનિ મે નષ્ટાનિ ।
ટિટ્ટિભો ઽવદત્-પ્રિયે ! મા ભૈષીઃ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પક્ષિણાં મેલકં કૃત્વા પક્ષિ-સ્વામિનો ગરુડસ્ય સમીપં ગતઃ । તત્ર ગત્વા સકલ-વૃત્તાન્તં ટિટ્ટિભેન ભગવતો ગરુડસ્ય પુરતો નિવેદિતમ્-દેવ, સમુદ્રેણાહં સ્વ-ગૃહાવસ્થિતો વિનાપરાધનેનૈવ નિગૃહીતઃ ।
તતસ્ તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય ગરુત્મના પ્રભુર્ ભગવાન્ નારાયણઃ સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય-હેતુર્ વિજ્ઞપ્તઃ । સ સમુદ્રમ્ અણ્ડ-દાનાયાદિદેશ । તતો ભગવદ્-આજ્ઞાં મૌલૌ નિધાય સમુદ્રેણ તાન્ય્ અણ્ડાનિ ટિટ્ટિભાય સમર્પિતાનિ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવમ્ અજ્ઞાત્વા ઇત્ય્ આદિ ।
રાજાહ-કથમ્ અસૌ જ્ઞાતવ્યો દ્રોહ-બુદ્ધિર્ ઇતિ ।
દમનકો બ્રૂતે-યદાસૌ સ-દર્પઃ શૃઙ્ગાગ્ર-પ્રહરણાભિમુખશ્ ચકિતમ્ ઇવાગચ્છતિ તદા જ્ઞાસ્યતિ સ્વામી । એવમ્ ઉક્ત્વા સંજીવક-સમીપં ગતઃ । તત્ર ગતશ્ ચ મન્દં મન્દમ્ ઉપસર્પન્ વિસ્મિતમ્ ઇવાત્માનમ્ અદર્શયત્ । સંજીવકેન સાદરમ્ ઉક્તમ્-ભદ્ર ! કુશલં તે ।
દમનકો બ્રૂતે-અનુજીવિનાં કુતઃ કુશલમ્ । યતઃ-
સમ્પત્તયઃ પરાધીનાઃ સદા ચિત્તમ્ અનિર્વૃત્તમ્ ।
સ્વ-જીઇવિતેઽપ્ય્ અવિશ્વાસસ્ તેષાં યે રાજ-સેવકાઃ

અન્યચ્ ચ-
કો ઽર્થાન્ પ્રાપ્ય ન ગર્વિતો વિષયિણઃ કસ્યાપદો ઽસ્તં ગતાઃ
સ્ત્રીભિઃ કસ્ય ન ખણ્ડિતં ભુવિ મનઃ કો વાસ્તિ રાજ્ઞાં પ્રિયા ।
કઃ કાલસ્ય ભુજાન્તરં ન ચ ગતઃ કો ઽર્થી ગતો ગૌરવં
કો વા દુર્જન-વાગુરાસુ પતિતઃ ક્ષેમેણ યાતઃ પુમાન્

સંજીવકેનોક્તમ્-સખે ! બ્રૂહિ કિમ્ એતત્ ?
દમનક આહ-કિં બ્રવીમિ મન્દ-ભાગ્યઃ । પશ્ય-
મજ્જન્ન્ અપિ પયોરાશૌ લબ્ધ્વા સર્પાવલમ્બનમ્ ।
ન મુઞ્ચતિ ન ચાદત્તે તથા મુગ્ધો ઽસ્મિ સમ્પ્રતિ

યતઃ-
એકત્ર રાજ-વિશ્વાસો નશ્યત્ય્ અન્યત્ર બાન્ધવઃ ।
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ પતિત્ ઓ દુઃખ-સાગરે

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દીર્ઘઃ નિઃશ્વસ્યોપવિષ્ટઃ । સંજીવકો બ્રૂતે-મિત્ર ! તથાપિ સ-વિસ્તરં મનોગતમ્ ઉચ્યતામ્ ।
દમનકઃ સુનિભૃતમ્ આહ-યદ્યપિ રાજ-વિશ્વાસો ન કથનીયસ્ તથાપિ ભવાન્ અસ્મદીય-પ્રત્યયાદ્ આગતઃ । મયા પરલોકાર્થિનાવશ્યં તવ હિતમ્ આખ્યેયમ્ । શૃણુ, અયં સ્વામી તવોપરિ વિકૃત-બુદ્ધી રહસ્ય્ ઉક્તવાન્ -સંજીવકમ્ એવ હત્વા સ્વ-પરિવારં તર્પયામિ ।
એતચ્ છ્રુત્વા સંજીવકઃ પરં વિષાદમ્ અગમત્ । દમનકઃ પુનર્ આહ-અલં વિષાદેન । પ્રાપ્ત-કાલકાયમ્ અનુષ્ઠીયતામ્ । સંજીવકઃ ક્ષણં વિમૃશ્યાહ સ્વ-ગતમ્-સુષ્ઠુ ખલ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે । કિં વા દુર્જન-ચેષ્ટિતં ન વેત્ય્ એતદ્ વ્યવહારાન્ નિર્ણેતું ન શક્યતે । યતઃ-
દુર્જન-ગમ્યા નાર્યઃ પ્રાયેણાપાત્ર-ભૃદ્ ભવતિ રાજા ।
કૃપણાનુસારિ ચ ધનં દેવો ગિરિ-જલધિ-વર્ષી ચ

કશ્ચિદ્ આશ્રય-સૌન્દર્યાદ્ ધત્તે શોભામ્ અસજ્જનઃ ।
પ્રમદાલોચન-ન્યસ્તં મલીમસમ્ ઇવાઞ્જનમ્

આરાધ્યમાનો નૃપતિઃ પ્રયત્નાન્ ન તોષમ્ આયાતિ કિમ્ અત્ર ચિત્રમ્ ।
અયં ત્વ્ અપૂર્વ-પ્રતિમા-વિશેષો યઃ સેવ્યમાનો રિપુતામ્ ઉપૈતિ

તદ્ અયમ્ અશક્યર્થઃ પ્રમેયઃ, યતઃ-
નિમિત્તમ્ ઉદ્દિશ્ય હિ યઃ પ્રકુપ્યતિ
ધ્રુવં સ તસ્યાપગમે પ્રસીદતિ ।
અકારણ-દ્વેષિ મનસ્ તુ યસ્ય વૈ
કથં જનસ્ તં પરિતોષયિષ્યતિ

કિં મયાપકૃતં રાજ્ઞઃ । અથવા નિર્નિમિત્તાપકારિણશ્ ચ ભવન્તિ રાજાનઃ ।
દમનકો બ્રૂતે-એવમ્ એતત્ । શૃણુ-
વિજ્ઞૈઃ સ્નિગ્ધૈર્ ઉપકૃતમ્ અપિ દ્વેષ્યતામ્ એતિ કૈશ્ચિત્
સાક્ષાદ્ અન્યૈર્ અપકૃતમ્ અપિ પ્રીતિમ્ એવોપયાતિ ।
ચિત્રં ચિત્રં કિમ્ અથ ચરિતં નૈકભાવાશ્રયાણાં
સેવા-ધર્મઃ પરમ-ગહનો યોગિનામ્ અપ્ય્ અગમ્યઃ

અન્યચ્ ચ-
કૃત-શતમ્ અસત્સુ નષ્ટં સુભાષિત-શતં ચ નષ્ટમ્ અબુધેષુ ।
વચન-શતમ્ અવચન-કરે બુદ્ધિ-શતમ્ અચેતને નષ્ટમ્

કિં ચ-
ચન્દન-તરુષુ ભુજઙ્ગા જલેષુ કમલાનિ તત્ર ચ ગ્રાહાઃ ।
ગુણ-ઘાતિનશ્ ચ ભોગે ખલા ન ચ સુખાન્ય્ અવિઘ્નાનિ

મૂલં ભુજઙ્ગૈઃ કુસુમાનિ ભૃઙ્ગૈઃ
શાખાઃ પ્લવઙ્ગૈઃ શિખરાણિ ભલ્લૈઃ ।
નાસ્ત્ય્ એવ તચ્-ચન્દન-પાદપસ્ય
યન્ નાશ્રિતં દુષ્ટતરૈશ્ ચ હિંસ્રૈઃ

અયં તાવત્ સ્વામી વાચિ મધુરો વિષ-હૃદયો જ્ઞાતઃ । યતઃ-
દૂરાદ્ ઉચ્છ્રિત-પાણિર્ આદ્ર-નયનઃ પ્રોત્સારિતાર્ધાસનો
ગાઢાલિઙ્ગન-તત્-પરઃ પ્રિય-કથા-પ્રશ્નેષુ દત્તાદરઃ ।
અન્તર્ભૂત-વિષો બહિર્ મધુમયશ્ ચાતીવ માયા-પટુઃ
કો નામાયમ્ અપૂર્વ-નાટક-વિધિર્ યઃ શિક્ષિતો દુર્જનૈઃ

તથા હિ-
પોતો દુસ્તર-વારિ-રાશિતરણે દીપો ઽન્ધકારાગમે
નિર્વાતે વ્યજનં મદાન્ધ-કરિણાં દર્પોપશાન્ત્યૈ સૃણિઃ ।
ઇત્થં તદ્ ભુવિ નાસ્તિ યસ્ય વિધિના નોપાય-ચિન્તા કૃતા
મન્યે દુર્જન-ચિત્ત-વૃત્તિ-હરણે ધાતાપિ ભગ્નોદ્યમઃ

સંજીવકઃ પુનર્ નિઃશ્વસ્ય-કષ્ટં ભોઃ ! કથમ્ અહં સસ્ય-ભક્ષકઃ સિંહેન નિપાતયિતવ્યઃ ? યતઃ-
યયોર્ એવ સમં વિત્તં યયોર્ એવ સમં બલમ્ ।
તયોર્ વિવાદો મન્તવ્યો નોત્તમાધમયોઃ ક્વચિત્

અયુદ્ધે હિ યદા પશ્યેન્ ન કાઞ્ચિદ્ હિતમ્ આત્મનઃ ।
યુધ્યમાનસ્ તદા પ્રાજ્ઞો મ્રિયતે રિપુણા સહ

અપરં ચ-
ભૂમ્ય્-એક-દેશસ્ય ગુણાન્વિતસ્ય
ભૃત્યસ્ય વા બુદ્ધિમતઃ પ્રણાશઃ ।
ભૃત્ય-પ્રણાશો મરણં નૃપાણાં
નષ્ટાપિ ભૂમિઃ સુલભા ન ભૃત્યાઃ

દમનકો બ્રૂતે-સ્વામિન્ ! કો ઽયં નૂતનો ન્યાયો યદ્ અરાતિં હત્વા સન્તાપઃ ક્રિયતે ? તથા ચોક્તમ્-
પિતા વા યદિ વા ભ્રાતા પુત્રી વા યદિ વા સુહૃત્ ।
પ્રાણ-ચ્છેદ-કરા રાજ્ઞા હન્તવ્યા ભૂતિમ્ ઇચ્છતા

અપિ ચ-
ધર્માર્થ-કામ-તત્ત્વજ્ઞો નૈકાન્ત-કરુણો ભવેત્ ।
નહિ હસ્તસ્થમ્ અપ્ય્ અન્નં ક્ષમાવાન્ ભક્ષિતું ક્ષમઃ

કિં ચ-
ક્ષમા શત્રૌ ચ મિત્રે ચ યતીનામ્ એવ ભૂષણમ્ ।
અપરાધિષુ સત્ત્વેષુ નૃપાણાં સૈવ દૂષણમ્

અપરં ચ-
રાજ્ય-લોભાદ્ અહઙ્કારાદ્ ઇચ્છતઃ સ્વામિનઃ પદમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં તુ તસ્યૈકં જીવોત્સર્ગો ન ચાપરમ્

અન્યચ્ ચ-
રાજા ઘૃણી બ્રાહ્મણઃ સર્વ-ભક્ષી
સ્ત્રી ચાવજ્ઞા દુષ્પ્રકૃતિઃ સહાયઃ ।
પ્રેષ્યઃ પ્રતીપો ઽધિકૃતઃ પ્રમાદી
ત્યાજ્યા ઇમે યશ્ ચ કૃતં ન વેત્તિ

વિશેષતશ્ ચ-
સત્યાનૃતા ચ પરુષા પ્રિય-વાદિની ચ
હિંસ્રા દયાલુર્ અપિ ચાર્થ-પરા વદાન્યા ।
નિત્ય-વ્યયા પ્રચુર-રત્ન-ધનાગમા ચ
વારાઙ્ગનેવ નૃપ-નીતિર્ અનેક-રૂપા

ઇતિ દમનકેન સન્તોષિતઃ પિઙ્ગલકઃ સ્વાં પ્રકૃતિમ્ આપન્નઃ સિંહાસને સમુપવિષ્ટઃ । દમનકઃ પ્રહૃષ્ટ-મનાઃ વિજયતાં મહારાજઃ શુભમ્ અસ્તુ સર્વ-જગતામ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા યથા-સુખમ્ અવસ્થિતઃ ।
વિષ્ણુ-શર્મોવાચ-સુહૃદ્-ભેદઃ શ્રુતસ્ તાવદ્ ભવદ્ભિઃ ।
રાજ-પુત્રા ઊચુઃ-ભવત્-પ્રસાદાચ્ છ્રુતઃ । સુખિનો ભૂતા વયમ્ ।
વિષ્ણુશર્માબ્રવીત્-અપરમ્ અપીદમ્ અસ્તુ-
સુહૃદ્-ભેદસ્ તાવદ્ ભવતુ ભવતાં શત્રુ-નિલયે
ખલઃ કાલાકૃષ્ટઃ પ્રલયમ્ ઉપસર્પત્વ્ અહર્-અહઃ ।
જનો નિત્યં ભૂયાત્ સકલ-સુખ-સમ્પત્તિ-વસતિઃ
કથારમ્ભે રમ્ભ્યે સતતમ્ ઇહ બાલો ઽપિ રમતામ્