હિતોપદેશ · અધ્યાય 4

ઇતિ શ્રી-નારાયણ-પણ્ડિત-કૃતે હિતોપદેશે નીતિ-શાસ્ત્રે
વિગ્રહો નામ તૃતીયઃ કથા-સઙ્ગ્રહઃ ।
--ઓ)0(ઓ--
ઇવ્.
સન્ધિઃ
પુનઃ કથારમ્ભ-કાલે રાજ-પુત્રૈર્ ઉક્તમ્-આર્ય ! વિગ્રહઃ શ્રુતો ઽસ્માભિઃ । સન્ધિર્ અધુનાભિધીયતામ્ ।
વિષ્ણુશર્મેણોક્તમ્-શ્રૂયતામ્ । સન્ધિમ્ અપિ કથયામિ । યસ્યાયમ્ આદ્યઃ શ્લોકઃ-
વૃત્તે મહતિ સઙ્ગ્રામે રાજ્ઞોર્ નિહત-સેનયોઃ ।
સ્થેયાભ્યાં ગૃધ્ર-ચક્રાભ્યાં વાચા સન્ધિઃ કૃતં ક્ષણત્

રાજપુત્રા ઊચુઃ-કથમ્ એતત્ ?
વિષ્ણુશર્મા કથયતિ-તતસ્ તેન રાજહંસેન ઉક્તમ્-કેનાસ્મદ્-દુર્ગે નિક્ષિપ્તો ઽગ્નિઃ ? કિં પારક્યેણ ? કિં વાસ્મદ્-દુર્ગ-વાસિના કેનાપિ વિપક્ષ-પ્રયુક્તેન ?
ચક્રવાકો બ્રૂતે-દેવ ! ભવતો નિષ્કારણ-બન્ધુર્ અસૌ મેઘવર્ણઃ સપરિવારો ન દૃશ્યતે । તન્ મન્યે તસ્યૈવ વિચેષ્ટિતમ્ ઇદમ્ ।
રાજા ક્ષણં વિચિન્ત્યાહ-અસ્તિ તાવદ્ એવમ્ । મમ દુર્દૈવમ્ એતત્ । તથા ચોક્તમ્-
અપરાધઃ સ દૈવસ્ય ન પુનર્ મન્ત્રિણામ્ અયમ્ ।
કાર્યં સુચરિતં ક્વાપિ દૈવ-યોગાદ્ વિનશ્યતિ

વિષમાં હિ દશાં પ્રાપ્ય દૈવં ગર્હયતે નરઃ ।
આત્મનઃ કર્મ-દોષાંશ્ ચ નૈવ જાનાત્ય્ અપણ્ડિતઃ

અપરં ચ-
સુહૃદાં હિત-કામાનાં યો વાક્યં નાભિનન્દતિ ।
સ કૂર્મ ઇવ દુર્બુદ્ધિઃ કાષ્ઠાદ્ ભ્રષ્ટો વિનશ્યતિ

અન્યચ્ ચ-
રક્ષિતવ્યં સદા વાક્યં વાક્યાદ્ ભવતિ નાશનમ્ ।
હંસાભ્યાં નીયમાનસ્ય કૂર્મસ્ય પતનં યથા

રાહાહ-કથમ્ એતત્ ?
મન્ત્રી કથયતિ-
કથા 1
અસ્તિ મગધ-દેશે ફુલ્લોત્પલાભિધાનં સરઃ । તત્ર ચિરં સઙ્કટ-વિકટ-નામાનૌ હંસૌ નિવસતઃ । તયોર્ મિત્રં કમ્બુગ્રીવ-નામા કૂર્મશ્ ચ પ્રતિવસતિ । અથૈકદા ધીવરૈર્ આગત્ય તથોક્તં યત્-અત્રાસ્માભિર્ અદ્યોષિત્વા પ્રાતર્ મત્સ્ય-કૂર્માદયો વ્યાપાદયિતવ્યાઃ ।
તદ્ આકર્ણ્ય કૂર્મો હંસાવ્ આહ-સુહૃદૌ ! શ્રુતો ઽયં ધીવરાલાપઃ । અધુના કિં મયા કર્તવ્યમ્?
હંસાવ્ આહતુઃ-જ્ઞાયતાં તાવત્ । પુનસ્ તાવત્ પ્રાતર્ યદ્ ઉચિતં તત્ કર્તવ્યમ્ ।
કૂર્મો બ્રૂતે-મૈવમ્ । યતો દૃષ્ટ-વ્યતિકરો ઽહમ્ અત્ર । યથા ચોક્તમ્-
અનાગત-વિધાતા ચ પ્રત્યુત્પન્ન-મતિસ્ તથા ।
દ્વાવ્ એવ સુખમ્ એધેતે યદ્-ભવિષ્યો વિનશ્યતિ

તાવ્ ઊચતુઃ-કથમ્ એતત્ ?
કૂર્મઃ કથયતિ-
કથા 2
પુરાસ્મિન્ન્ એવ સરસ્ય્ એવંવિધેષ્વ્ એવ ધીવરેષૂપસ્થિતેષુ મત્સ્ય-ત્રયેણાલોચિતમ્ । તત્રાનાગત-વિધાતા નામૈકો મત્સ્યઃ । તેનોક્તં-અહં તાવજ્-જલાશયાન્તરં ગચ્છામિ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ હ્રદાન્તરં ગતઃ । અપરેણ પ્રત્યુત્પન્નમતિ-નામ્ના મસ્ત્યેનાભિહિતમ્-ભવિષ્યદ્-અર્થે પ્રમાણાભાવાત્ કુત્ર મયા ગન્તવ્યમ્ ? તદ્ ઉત્પન્ને યથા-કાર્યં તદ્ અનુષ્ઠેયમ્ । તથા ચોક્તમ્-
ઉત્પન્નામ્ આપદં યસ્ તુ સમાધત્તે સ બુદ્ધિમાન્ ।
વણિજો ભાર્યયા જારઃ પ્રત્યક્ષે નિહ્નુતો યથા

યદ્ભવિષ્યઃ પૃચ્છતિ-કથમ્ એતત્ ?
પ્રત્યુત્પન્નમતિઃ કથયતિ-
કથા 3
પુરા વિક્રમપુરે સમુદ્રદત્તો નામ વણિગ્ અસ્તિ । તસ્ય રત્નપ્રભા નામ ગૃહિણી સ્વ-સેવકેન સહ સદા રમતે । યતઃ-
ન સ્ત્રીણામ્ અપ્રિયઃ કશ્ચિત્ પ્રિયો વાપિ ન વિદ્યતે ।
ગાવસ્ તૃણમ્ ઇવારણ્યે પ્રાર્થયન્તે નવં નવમ્

અથૈકદા સા રત્નપ્રભા તસ્ય સેવકસ્ય મુખે ચુમ્બનં દદતી સમુદ્રદત્તેનાવલોકિતા । તતઃ સા બન્ધકી સત્વરં ભર્તુઃ સમીપં મત્વાહ-નાથ ! એતસ્ય સેવકસ્ય મહતી નિકૃતિઃ । યતો ઽયં ચૌરિકાં કૃત્વા કર્પૂરં ખાદતીતિ । મયાસ્ય મુખમ્ આઘ્રાય જ્ઞાતમ્ । તથા ચોક્તમ્-
આહારો દ્વિગુણઃ સ્ત્રીણાં બુદ્ધિસ્ તાસાં ચતુર્-ગુણા ।
ષડ્-ગુણો વ્યવસાયશ્ ચ કામાશ્ ચાષ્ટગુણઃ સ્મૃતઃ

તચ્ છ્રુત્વા સેવકેનાપિ પ્રકુપ્યોક્તં-નાથ ! યસ્ય સ્વામિનો ગૃહે એતાદૃશી ભાર્યા તત્ર સેવકેન કથં સ્થાતવ્યમ્ ? યત્ર ચ પ્રતિક્ષણં ગૃહિણી સેવકસ્ય મુખં જિઘ્રતિ । તતો ઽસાવ્ ઉત્થાય ચલિતઃ । સાધુના ચ યત્નાત્ પ્રબોધ્ય ધૃતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-ઉત્પન્નામ્ આપદમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
--ઓ)0(ઓ--
તતો યદ્ભવિષ્યેણોક્તમ્-
યદ્ અભાવિ ન તદ્ ભાવિ ભાવિ ચેન્ ન તદ્ અન્યથા ।
ઇતિ ચિન્તા-વિષ-ઘ્નો ઽયમ્ અગદઃ કિં ન પીયતે

તતઃ પ્રાતર્ જાલેન બદ્ધઃ પ્રત્યુત્પન્નમતિર્ મૃતવદ્ આત્માનં સન્દર્શ્ય સ્થિતઃ । તતો જાલાદ્ અપસારિતો યથાશક્ત્ય્ ઉત્પ્લુત્ય ગભીરં નીરં પ્રવિષ્ટઃ । યદ્ભવિષ્યશ્ ચ ધીવરૈઃ પ્રાપ્તો વ્યાપાદિતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-અનાગત-વિધાતા ચ ઇત્ય્ આદિ । તદ્ યથાહમ્ અન્યં હ્રદં પ્રાપ્નોમિ તથા ક્રિયતામ્ ।
હંસાવ્ આહતુઃ-જલાશયાન્તરે પ્રાપ્તે તવ કુશલમ્ । સ્થલે ગચ્છતસ્ તે કો વિધિઃ ?
કૂર્મ આહ-યથાહં ભવદ્ભ્યાં સહાકાશ-વર્ત્મના યામિ, તથા વિધીયતામ્ ।
હંસાવ્ બ્રૂતઃ-કથમ્ ઉપાયઃ સમ્ભવતિ ?
કચ્છપો વદતિ-યુવાભ્યાં ચઞ્ચુ-ધૃતં કાષ્ઠ-ખણ્ડમ્ એકં મયા મુખેનાવલમ્બિતવ્યમ્ । તતશ્ ચ યુવયોઃ પક્ષ-બલેન મયાપિ સુખેન ગન્તવ્યમ્ ।
હંસૌ બ્રૂતઃ-સમ્ભવત્ય્ એષ ઉપાયઃ । કિન્તુ-
ઉપાયં ચિન્તયેત્ પ્રાજ્ઞો હ્ય્ અપાયમ્ અપિ ચિન્તયેત્ ।
પશ્યતો બક-મૂર્ખસ્ય નકુલૈર્ ભક્ષિતાઃ સુતાઃ

કૂર્મઃ પૃચ્છતિ--કથમ્ એતત્ ?
તૌ કથયતઃ-
કથા 4
અસ્ત્ય્ ઉત્તરા-પથે ગૃધ્રકૂટ-નામ્નિ પર્વતે મહાન્ પિપ્પલ-વૃક્ષઃ । તત્રાનેકે બકા નિવસન્તિ । તસ્ય વૃક્ષસ્યાધસ્તાદ્ વિવરે સર્પસ્ તિષ્ઠતિ । સ ચ બકાનાં બાલાપત્યાનિ ખાદતિ । અથ શોકાર્તાનાં વિલાપં શ્રુત્વા કેનચિદ્ વૃદ્ધ-બકેનાભિહિતં-ભો એવં કુરુત, યૂયં મત્સ્યાન્ ઉપાદાય નકુલ-વિવરાદ્ આરભ્ય સર્પ-વિવરં યાવત્-પઙ્ક્તિ-ક્રમેણ એકૈકશો વિકિરત । તતસ્ તદ્-આહાર-લુબ્ધૈર્ નકુલૈર્ આગત્ય સર્પો દ્રષ્ટવ્યઃ । સ્વભાવ-દ્વેષાદ્ વ્યાપદયિતવ્યશ્ ચ । તથાનુષ્ઠિતે સતિ તદ્ વૃત્તમ્ ।
અથ નકુલૈર્ વૃક્ષોપરિ બક-શાવકાનાં રાવઃ શ્રુતઃ । પશ્ચાત્ તદ્-વૃક્ષમ્ આરુહ્ય બક-શાવકાઃ ખાદિતાઃ । અત આવાં બ્રૂવઃ-ઉપાયં ચિન્તયન્ ઇત્ય્ આદિ ।
આવાભ્યાં નીયમાનં ત્વામ્ અવલોક્ય લોકૈઃ કિંચિદ્ વક્તવ્યમ્ એવ । યદિ ત્વમ્ ઉત્તરં દાસ્યસિ, તદા ત્વન્-મરણમ્ । તત્ સર્વથૈવ સ્થીયતામ્ ।
કૂર્મો વદતિ-કિમ્ અહમ્ અપ્રાજ્ઞઃ ? નાહમ્ ઉત્તરં દાસ્યામિ । ન કિમ્ અપિ મયા વક્તવ્યમ્ । તથાનુષ્ઠિતે તથા-વિધં કૂર્મમ્ આલોક્ય સર્વે ગો-રક્ષકાઃ પશ્ચાદ્ ધાવન્તિ, વદન્તિ ચ-અહો ! મહદ્ આશ્ચર્યમ્ ! પક્ષિભ્યાં કૂર્મો નીયતે ।
કશ્ચિદ્ વદતિ-યદ્ય્ અયં કૂર્મઃ પતતિ, તદાત્રૈવ પક્ત્વા ખાદિતવ્યઃ ।
કશ્ચિદ્ વદતિ-સરસસ્ તીરે દગ્ધ્વા ખાદિતવ્યો ઽયમ્ ।
કશ્ચિદ્ વદતિ-ગૃહં નીત્વા ભક્ષણીયઃ । ઇતિ ।
તદ્-વચનં શ્રુત્વા સ કૂર્મઃ કોપાવિષ્ટો વિસ્મૃત-પૂર્વ-સંસ્કારઃ પ્રાહ-યુષ્માભિર્ ભસ્મ ભક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ વદન્ન્ એવ પતિતસ્ તૈર્ વ્યાપાદિતશ્ ચ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-સુહૃદાં હિત-કામાનામ્ ઇત્ય્ આદિ ।
અથ પ્રણિધિર્ બકસ્ તત્રાગત્યોવાચ-દેવ ! પ્રાગ્ એવ મયા નિગદિતં દુર્ગ-શોધ હિ પ્રતિક્ષણં કર્તવ્યમ્ ઇતિ । તચ્ ચ યુષ્માભિર્ ન કૃતં, તદ્-અનવધાનસ્ય ફલમ્ ઇદમ્ અનુભૂતમ્ । દુર્ગ-દાહો મેઘવર્ણેન વાયસેન ગૃધ્ર-પ્રત્યુક્તેન કૃતઃ । રાજા નિઃશ્વસ્યાહ-
પ્રણયાદ્ ઉપકારાદ્ વા યો વિશ્વસિતિ શત્રુષુ ।
સ સુપ્ત ઇવ વૃક્ષાગ્રાત્ પતિતઃ પ્રતિબુધ્યતે

અથ પ્રણિધિર્ ઉવાચ-ઇતો દુર્ગદાહં વિધાય, યદા યતો મેઘવર્ણસ્ તદા ચિત્રવર્ણેન પ્રસાદિતેનોક્તમ્-અયં મેઘવર્ણો ઽત્ર કર્પૂર-દ્વીપ-રાજ્યેઽભિષિચ્યતામ્ । તથા ચોક્તમ્-
કૃત-કૃત્યસ્ય ભૃત્યસ્ય કૃતં નૈવ પ્રણાશયેત્ ।
ફલેન મનસા વાચા દૃષ્ટ્યા ચૈનં પ્રહર્ષયેત્

ચક્રવાકો બ્રૂતે-દેવ ! શ્રુતં યત્ પ્રણિધિઃ કથયતિ ?
રાજા પ્રાહ--તતસ્ તતઃ ?
પ્રણિધિર્ ઉવાચ-તતઃ પ્રધાન-મન્ત્રિણા ગૃધ્રેણાભિહિતમ્-દેવ ! નેદમ્ ઉચિતમ્ । પ્રસાદાન્તરં કિમ્ અપિ ક્રિયતામ્ । યતઃ-
અવિચારયતો યુક્તિ-કથનં તુષ-ખણ્ડનમ્ ।
નીચેષૂપકૃતં રાજન્ બાલુકાસ્વ્ ઇવ મૂત્રિતમ્

મહતામ્ આસ્પદે નીચઃ કદાપિ ન કર્તવ્યઃ । તથા ચોક્તમ્-
નીચઃ શ્લાઘ્ય-પદં પ્રાપ્ય સ્વામિનં હન્તુમ્ ઇચ્છતિ ।
મૂષિકો વ્યાઘ્રતાં પ્રાપ્ય મુનિં હન્તું ગતો યથા

ચિત્રવર્ણઃ પૃચ્છતિ--કથમ્ એતત્ ?
મન્ત્રી કથયતિ-
કથા 5
અસ્તિ ગૌતમસ્ય મહર્ષેસ્ તપોવને મહાતપા નામ મુનિઃ । તત્ર તેન આશ્રમ-સંનિધાને મૂષિક-શાવકઃ કાક-મુખાદ્ ભ્રષ્ટો દૃષ્ટઃ । તતો દયા-યુક્તેન તેન મુનિઆ નીવાર-કણૈઃ સંવર્ધિતઃ । તતો બિડાલસ્ તં મૂષિકં ખાદિતુમ્ ઉપધાવતિ । તમ્ અવલોક્ય મૂષિકસ્ તસ્ય મુનેઃ ક્રોડે પ્રવિવેશ । તતો મુનિનોક્તમ્-મૂષિક ! ત્વં માર્જારો ભવ । તતઃ સ બિડાલઃ કુક્કુરં દૃષ્ટ્વા પલાયતે । તતો મુનિનોક્તં-કુક્કુરાદ્ બિભેષિ, ત્વમ્ એવ કુક્કુરો ભવ । સ ચ કુક્કુરો વ્યાઘ્રાદ્ બિભેતિ તતસ્ તેન મુનિના કુક્કુરો વ્યાઘ્રઃ કૃતઃ ।
અથ તં વ્યાઘ્રં મુનિર્ મૂષિકો ઽયમ્ ઇતિ પશ્યતિ । અથ તં મુનિં વ્યાઘ્રં ચ દૃષ્ટ્વા સર્વે વદન્તિ-અનેન મુનિના મૂષિકો વ્યાઘ્રતાં નીતઃ । એતચ્ છ્રુત્વા સ-વ્યથો વ્યાઘ્રો ઽચિન્તયત્-યાવદ્ અનેન મુનિના સ્થીયતે, તાવદ્ ઇદં મે સ્વરૂપાખ્યાનમ્ અકીર્તિકરં ન પલાયિષ્યતે ઇત્ય્ આલોચ્ય મૂષિકસ્ તં મુનિં હન્તું ગતઃ । તતો મુનિના તજ્ જ્ઞાત્વા-પુનર્ મૂષિકો ભવ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મૂષિક એવ કૃતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-નીચઃ શ્લાઘ્ય-પદં પ્રાપ્યેત્ય્ આદિ ॥ હિત્_4.
--ઓ)0(ઓ--
અપરં ચ, દેવ ! સુકરમ્ ઇદમ્ ઇતિ ન મન્તવ્યમ્ । શૃણુ-
ભક્ષયિત્વા બહૂન્ મત્સ્યાન્ ઉત્તમાધમ-મધ્યમાન્ ।
અતિલોભાદ્ બકઃ પશ્ચાન્ મૃતઃ કર્કટક-ગ્રહાત્

ચિત્રવર્ણઃ પૃચ્છતિ--કથમ્ એતત્ ?
મન્ત્રી કથયતિ-
કથા 6
અસ્તિ માલવ-વિષયે પદ્મગર્ભાભિધાનં સરઃ । તત્રૈકો વૃદ્ધો બકઃ સામર્થ્ય-હીન ઉદ્વિગ્નમ્ ઇવાત્માનં દર્શયિત્વા સ્થિતઃ । સ ચ કેનચિત્ કુલીરણે દૂરાદ્ એવ દૃષ્ટઃ । પૃષ્ટશ્ ચ-કિમ્ ઇતિ ભવાન્ અત્રાહાર-ત્યાગેન તિષ્ઠતિ ?
બકેનોક્તમ્-મત્સ્યા મમ જીવન-હેતવઃ । તે કૈવર્તૈર્ આગત્ય વ્યાપાદયિતવ્યા ઇતિ વાર્તા નગરોપાન્તે મયા શ્રુતા । અતો વર્તનાભાવાદ્ એવાસ્મન્ મરણમ્ ઉપસ્થિતમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વાહારેઽપ્ય્ અનાદરઃ કૃતઃ । તતો મત્સ્યૈર્ આલોચિતમ્-ઇહ સમયે તાવદ્ ઉપકારક એવાયં લક્ષ્યતે । તદ્ અયમ્ એવ યથા-કર્તવ્યં પૃચ્છ્યતામ્ । તથા ચોક્તમ્-
ઉપકર્ત્રારિણા સન્ધિર્ ન મિત્રેણાપકારિણા ।
ઉપકારાપકારો હિ લક્ષ્યં લક્ષણમ્ એતયોઃ

મત્સ્યા ઊચુઃ-ભો બક ! કો ઽત્ર અસ્માકં રક્ષનોપાયઃ ?
બકો બ્રૂતે-અસ્તિ રક્ષણોપાયો જલાશયાન્તરાશ્રયણમ્ । તત્રાહમ્ એકૈકશો યુષ્માન્ નયામિ ।
મત્સ્યા આહુઃ-એવમ્ અસ્તુ । તતો ઽસૌ દુષ્ટ-બકસ્ તાન્ મત્સ્યાન્ એકૈકશો નીત્વા ખાદતિ । અનન્તરં કુલીરસ્ તમ્ ઉવાચ-ભો બક ! મામ્ અપિ તત્ર નય । તતો બકો ઽપ્ય્ અપૂર્વ-કુલીર-માંસાર્થી સાદરં તં નીત્વા સ્થલે ધૃતવાન્ । કુલીરો ઽપિ મસ્ત્ય-કણ્ટકાકીર્ણં તં સ્થલમ્ આલોક્યાચિન્તયત્-હા હતો ઽસ્મિ મન્દ-ભાગ્યઃ । ભવતુ ઇદાનીં સમયોચિતં વ્યવહરિષ્યામિ । યતઃ-
તાવદ્ ભયેન ભેતવ્યં યાવદ્ ભયમ્ અનાગતમ્ ।
આગતં તુ ભયં દૃષ્ટ્વા પ્રહરત્વયમ્ અભીતિવત્

કિં ચ-
અભિયુક્તો યદા પશ્યેન્ ન કિઞ્ચિદ્ ગતિમ્ આત્મનઃ ।
યુધ્યમાનસ્ તદા પ્રાજ્ઞો મ્રિયતે રિપુણા સહ

ઇત્ય્ આલોચ્ય સ કુલીરકસ્ તસ્ય બકસ્ય ગ્રીવાં ચિચ્છેદ । અથ સ બકઃ પઞ્ચત્વં ગતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-ભક્ષયિત્વા બહૂન્ મત્સ્યાન્ ઇત્ય્ આદિ ।
--ઓ)0(ઓ--
તતશ્ ચિત્રવર્ણો ઽવદત્-શૃણુ તાવન્ મન્ત્રિન્ ! મયૈતદ્ આલોચિતમ્ । અસ્તિ યદ્ અત્રાવસ્થિતેનાનેન મેઘવર્ણેન રાજ્ઞા યાવન્તિ વસ્તૂનિ કર્પૂર-દ્વીપસ્યોત્તમાનિ તાવન્ત્ય્ અસ્માકમ્ ઉપનેતવ્યાનિ । તેનાસ્માભિર્ મહા-સુખેન વિન્ધ્યાચલે સ્થાતવ્યમ્ । દૂરદર્શી વિહસ્યાહ-દેવ !
અનાગતવતીં ચિન્તાં કૃત્વા યસ્ તુ પ્રહૃષ્યતિ ।
સ તિરસ્કારમ્ આપ્નોતિ ભગ્ન-ભાણ્ડો દ્વિજો યથા

રાજાહ--કથમ્ એતત્ ?
મન્ત્રી કથયતિ---
કથા 7
અસ્તિ દેવી-કોટ-નામ્નિ નગરે દેવશર્મા નામ બ્રાહ્મણઃ । તેન મહાવિષુવત્-સઙ્ક્રાન્ત્યાં સક્તુપૂર્ણશરાવ એકઃ પ્રાપ્તઃ । તતસ્ તમ્ આદાયાસૌ કુમ્ભકારસ્ય ભાણ્ડપૂર્ણ-મણ્ડપૈક-દેશે રૌદ્રેણાકુલિતઃ સુપ્તઃ । તતઃ સક્તુ-રક્ષાર્થં હસ્તે દણ્ડમ્ એકમ્ આદાયાચિન્તયત્-અદ્યાહં સક્તુશરાવં વિક્રીય દશ કપર્દકાન્ પ્રાપ્સ્યામિ, તદાત્રૈવ તૈઃ કપર્દકૈર્ ઘટશરાવાદિકમ્ ઉપક્રીયાનેકધા વૃદ્ધૈસ્ તદ્-ધનૈઃ પુનઃ પુનઃ પૂર્ગ-વસ્ત્રાદિમ્ ઉપક્રીય, વિક્રીય લક્ષ-સઙ્ખ્યાનિ ધનાનિ કૃત્વા, વિવાહ-ચતુષ્ટયં કરિષ્યામિ । અનન્તરં તાસુ સ્વ-પત્નીષુ યા રૂપ-યૌવનવતી તસ્યામ્ અધિકાનુરાગં કરિષ્યામિ । સપત્ન્યો યદા દ્વન્દ્વં કરિષ્યામિ, તદા કોપાકુલો ઽહં તાઃ સર્વા લગુડેન તાડયિષ્યામીત્ય્
અભિધાય તેન લગુડઃ પ્રક્ષિપ્તઃ । તેન સક્તુશરાવશ્ ચૂર્ણિતો ભાણ્ડાનિ ચ બહૂનિ ભગ્નાનિ । તતસ્ તેન શબ્દેનાગતેન કુમ્ભકારેણ તથા-વિધાનિ ભાણ્ડાન્ય્ અવલોક્ય, બ્રાહ્મણસ્ તિરસ્કૃતો મણ્ડપાદ્ બહિષ્કૃતશ્ ચ । અતો ઽહં બ્રવીમિ - અનાગતવતીં ચિન્તામ્ ઇત્ય્ આદિ ।
--ઓ)0(ઓ--
તતો રાજા રહસિ ગૃધ્રમ્ ઉવાચ-તાત ! યથા કર્તવ્યં તથોપદિશ ।
ગૃધ્રો બ્રૂતે-
મદોદ્ધતસ્ય નૃપતેઃ પ્રકીર્ણસ્યેવ દન્તિનઃ ।
ગચ્છન્ત્ય્ ઉન્માર્ગ-યાતસ્ય નેતારઃ ખલુ વાચ્યતામ્

શૃણુ દેવ ! કિમ્ અસ્માભિર્ બલ-દર્પાદ્ દુર્ગં ભગ્નમ્ ? ઉત તવ પ્રતાપાધિષ્ઠિતેનોપાયેન ?
રાજાહ-ભવતામ્ ઉપાયેન ।
ગૃધ્રો બ્રૂતે-યદ્ય્ અસ્મદ્-વચનં ક્રિયતે, તદા સ્વ-દેશે ગમ્યતામ્ । અન્યથા વર્ષા-કાલે પ્રાપ્તે પુનસ્ તુલ્ય-બલેન વિગ્રહે સત્ય્ અસ્માકં પર-ભૂમિષ્ઠાનાં સ્વ-દેશ-ગમનમ્ અપિ દુર્લભં ભવિષ્યતિ । તત્-સુખ-શોભાર્થં સન્ધાય ગમ્યતામ્ । દુર્ગં ભગ્નં, કીર્તિશ્ ચ લબ્ધેવ । મમ સંમતં તાવદ્ એતત્ । યતઃ-
યો હિ ધર્મં પુરસ્કૃત્ય હિત્વા ભર્તુઃ પ્રિયાપ્રિયે ।
અપ્રિયાણ્ય્ આહ પથ્યાનિ તેન રાજા સહાયવાન્

અન્યચ્ ચ-
સુહૃદ્-બલં તથા રાજ્યમ્ આત્માનં કીર્તિમ્ એવ ચ ।
યુધિ સન્દેહદોલાસ્થં કો હિ કુર્યાદ્ અબાલિશઃ

અપરં ચ-
સન્ધિમ્ ઇચ્છેત્ સમેનાપિ સન્દિગ્ધો વિજયો યુધિ ।
નહિ સંશયિતં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ ઉવાચ બૃહસ્પતિઃ

અપિ ચ-
યુદ્ધે વિનાશો ભવતિ કદાચિદ્ ઉભયોર્ અપિ ।
સુન્દોપ-સુન્દાવ્ અન્યોન્યં નષ્ટૌ તુલ્ય-બલૌ ન કિમ્

રાજોવાચ--કથમ્ એતત્ ?
મન્ત્રી કથયતિ-
કથા 8
પુરા દૈત્યૌ સહોદરૌ સુન્દોપસુન્દ-નામાનૌ મહતા કાય-ક્લેશેન ત્રૈલોક્ય-રાજ્ય-કામનયા ચિરાચ્ ચન્દ્ર-શેખરમ્ આરાધિતવન્તૌ । તતસ્ તયોર્ ભગવાન્ પરિતુષ્ટઃ સન્ વરં વરયતમ્ ઇત્ય્ ઉવાચ । અનન્તરં તયોઃ કણ્ઠાધિષ્ઠિતાયાઃ સરસ્વત્યાઃ પ્રભાવાત્ તાવ્ અન્યદ્ વક્તુ-કામાવ્ અન્યદ્-અભિહિતવન્તૌ-યદ્ય્ આવયોર્ ભવાન્ પરિતુષ્ટસ્ તદા સ્વ-પ્રિયાં પાર્વતીં પરમેશ્વરો દદાતુ ।
અથ ભગવતા ક્રુદ્ધેન વરદાનસ્યાવશ્યકતયા, વિચાર-મૂઢયોઃ પાર્વતી પ્રદત્તા । તતસ્ તસ્યા રૂપ-લાવણ્ય-લુબ્ધાભ્યાં, જગદ્-ઘાતિભ્યાં મસસોત્સુકાભ્યાં, પાપ-તિમિરાભ્યામ્, મમેત્ય્ અન્યોન્યં કલહાયમાનાભ્યાં, પ્રમાણ-પુરુષઃ કશ્ચિત્ પૃચ્છ્યતામ્ ઇતિ મતૌ કૃતાયાં, સ એવ ભટ્ટારકો વૃદ્ધ-દ્વિજ-રૂપઃ સમાગત્ય તત્રોપસ્થિતઃ । અનન્તરં-આવાભ્યામ્ ઇયં સ્વ-બલ-લબ્ધા, કસ્યેયમ્ આવયોર્ ભવતિ ઇતિ બ્રાહ્મણમ્ અપૃચ્છતામ્ । બ્રાહ્મણો બ્રૂતે-
જ્ઞાન-શ્રેષ્ઠો દ્વિજઃ પૂજ્યઃ ક્ષત્રિયો બલવાન્ અપિ ।
ધન-ધાન્યાધિકો વૈશ્યઃ શૂદ્રસ્ તુ દ્વિજ-સેવયા

તદ્ યુવાં ક્ષાત્ર-ધર્માનુગૌ । યુદ્દ એવ યુવયોર્ નિયમ ઇત્ય્ અભિહિતે સતિ સાધૂક્તમ્ અનેનેતિ કૃત્વાન્યોન્ય-તુલ્ય-વીર્યૌ, સમ-કાલમ્ અન્યોન્ય-ઘાતેન વિનાશમ્ ઉપાગતૌ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-સન્ધિમ્ ઇચ્છેત્ સમેનાપિ ઇત્ય્ આદિ ।
--ઓ)0(ઓ--
રાજાહ-તત્ પ્રાગ્ એવ કિં નેદમ્ ઉપદિષ્ટં ભવદ્ભિઃ ?
મન્ત્રી બ્રૂતે-તદા મદ્-વચનં કિમ્ અવસાન-પર્યન્તં શ્રુતં ભવદ્ભિઃ ? તદાપિ મમ સંમત્યા નાયં વિગ્રહારમ્ભઃ । યતઃ-સાધુ-ગુણ-યુક્તો ઽયં હિરણ્યગર્ભો ન વિગ્રાહ્યઃ । તથા ચોક્તં-
સત્યાર્થૌ ધાર્મિકો ઽનાર્યો ભ્રાતૃ-સઙ્હાતવાન્ બલી ।
અનેક-યુદ્ધ-વિજયી સન્ધેયાઃ સપ્ત કીર્તિતાઃ

સત્યો ઽનુપાલયન્ સત્યં સન્ધિતો નૈતિ વિક્રિયામ્ ।
પ્રાણ-બાધેઽપિ સુવ્યક્તમ્ આર્યો નાયાત્ય્ અનાર્થતામ્

ધાર્મિકસ્યાભિયુક્તસ્ય સર્વ એવ હિ યુધ્યતે ।
પ્રજાનુરાગાદ્ ધર્માચ્ ચ દુઃખોચ્છેદ્યો હિ ધાર્મિકઃ

સન્ધિઃ કાર્યો ઽપ્ય્ અનાર્યેણ વિનાશે સમુપસ્થિતે ।
વિના તસ્યાશ્રયેણાર્યો ન કુર્યાત્ કાલ-યાપનમ્

સંહતત્વાદ્ યથા વેણુર્ નિવિડૈઃ કણ્ટકૈર્ વૃતઃ ।
ન શક્યતે સમુચ્છેત્તું ભ્રાતૃ-સઙ્ઘાતવાંસ્ તથા

બલિના સહ યોદ્ધવ્યમ્ ઇતિ નાસ્તિ નિદર્શનમ્ ।
પ્રતિવાતં ન હિ ઘનઃ કદાચિદ્ ઉપસર્પતિ

જમદગ્નેઃ સુતસ્યેવ સર્વઃ સર્વત્ર સર્વદા ।
અનેક-યુદ્ધ-જયિનઃ પ્રતાપાદ્ એવ ભજ્યતે

અનેક-યુદ્ધ-વિજયી સન્ધાનં યસ્ય ગચ્છતિ ।
તત્-પ્રતાપેન તસ્યાશુ વશમ્ આયાન્તિ શત્રવઃ

તત્ર તાવદ્ બહુભિર્ ગુણૈર્ ઉપેતઃ સન્ધેયો ઽયં રાજા । ચક્રવાકો ઽવદત્-પ્રણિધે ! સર્વમ્ અવગતમ્ । વ્રજ । પુનર્ આગમિષ્યસિ ।
અથ રાજા હિરણ્યગર્ભશ્ ચક્રવાકં પૃષ્ઠવાન્-મન્ત્રિન્ ! અસન્ધેયાઃ કતિ ? તાન્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ । મન્ત્રી બ્રૂતે-દેવ ! કથયામિ । શૃણુ-
બાલો વૃદ્ધો દીર્ઘ-રોગી તથાજ્ઞાતિ-બહિષ્કૃતઃ ।
ભીરુકો ભીરુક-જનો લુબ્ધો લુબ્ધ-જનસ્ તથા

વિરક્ત-પ્રકૃતિશ્ ચૈવ વિષયેષ્વ્ અતિસક્તિમાન્ ।
અનેક-ચિત્ત-મન્ત્રસ્ તુ દેવ-બ્રાહ્મણ-નિન્દકઃ

દૈવોપહતકશ્ ચૈવ તથા દૈવ-પરાયણઃ ।
દુર્ભિક્ષ-વ્યસનોપેતો બલ-વ્યસન-સઙ્કુલઃ

અદેશસ્થો બહુ-રિપુર્ યુક્તઃ કાલેન યશ્ ચ ન ।
સત્ય-ધર્મ-વ્યપેતશ્ ચ વિંશતિઃ પુરુષા અમી

એતૈઃ સન્ધિં ન કુર્વીત વિગૃહ્ણીયાત્ તુ કેવલમ્ ।
એતે વિગૃહ્યમાણા હિ ક્ષિપ્રં યાન્તિ રિપોર્ વશમ્

બાલસ્યાલ્પ-પ્રભાવત્વાન્ ન લોકો યોદ્ધુમ્ ઇચ્છતિ ।
યુદ્ધાયુદ્ધ-ફલં યસ્માજ્ જ્ઞાતું શક્તો ન બાલિશઃ

ઉત્સાહ-શક્તિ-હીનત્વાદ્ વૃદ્ધો દીર્ઘામયસ્ તથા ।
સ્વૈર્ એવ પરિભૂયેતે દ્વાવ્ અપ્ય્ એતાવ્ અસંશયમ્

સુખ-ચ્છેદ્યો હિ ભવતિ સર્વ-જ્ઞાતિ-બહિષ્કૃતઃ ।
ત એવૈનં વિનિઘ્નન્તિ જ્ઞાતયસ્ ત્વ્ આત્મ-સાત્કૃતાઃ

ભીરુર્ યુદ્ધ-પરિત્યાગાત્ સ્વયમ્ એવ પ્રણશ્યતિ ।
તથૈવ ભીરુ-પુરુષઃ સઙ્ગ્રામે તૈર્ વિમુચ્યતે

લુબ્ધસ્યાસંવિભાગિત્વાન્ ન યુધ્યન્તેઽનુજીવિનઃ ।
લુબ્ધાનુજીવી તૈર્ એવ દાન-ભિન્નૈર્ નિહન્યતે

સન્ત્ય્ અજ્યતે પ્રકૃતિભિર્ વિરક્ત-પ્રકૃતિર્ યુધિ ।
સુખાભિયોજ્યો ભવતિ વિષયેવ્ અતિસક્તિમાન્

અનેક-ચિત્ત-મન્ત્રસ્ તુ દ્વેષ્યો ભવતિ મન્ત્રિણામ્ ।
અનવસ્થિત-ચિત્તત્વાત્ કર્યતઃ સ ઉપેક્ષ્યતે

સદાધર્મ-બલીયસ્ત્વાદ્ દેવ બ્રાહ્મણ-નિન્દકઃ ।
વિશીર્યતે સ્વયં હ્ય્ એષ દૈવોપહતકસ્ તથા

સમ્પત્તેશ્ ચ વિપત્તેશ્ ચ દૈવમ્ એવ હિ કારણમ્ ।
ઇતિ દૈવપરો ધ્યાયન્ન્ આત્મના ન વિચેષ્ટતે

દુર્ભિક્ષ-વ્યસની ચૈવ સ્વયમ્ એવ વિષીદતિ ।
બલ-વ્યસન-સક્તસ્ય યોદ્ધું શક્તિર્ ન જાયતે

અદેશ-સ્થો હિ રિપુણા સ્વલ્પકેનાપિ હન્યતે ।
ગ્રાહો ઽલ્પીયાન્ અપિ જલે જલેન્દ્રમ્ અપિ કર્ષતિ

બહુ-શત્રુસ્ તુ સન્ત્રસ્તઃ શ્યેન-મધ્યે કપોતવત્ ।
યેનૈવ ગચ્છતિ પથા તેનૈવાશુ વિપદ્યતે

અકાલ-યુક્ત-સૈન્યસ્ તુ હન્યતે કાલ-યોધિના ।
કૌશિકેન હત-જ્યોતિર્ નિશીથ ઇવ વાયસઃ

સત્ય-ધર્મ-વ્યપેતેન સન્દધ્યાન્ ન કદાચન ।
સ સન્ધિતો ઽપ્ય્ અસાધુત્વાદ્ અચિરાદ્ યાતિ વિક્રિયામ્

અપરમ્ અપિ કથયામિ-સન્ધિ-વિગ્રહ-યાનાસન-સંશ્રય-દ્વૈધી-ભાવાઃ ષાડ્ગુણ્યમ્ । કર્મણામ્ આરમ્ભોપાયઃ । પુરુષ-દ્રવ્ય-સમ્પત્ । દેશ-કાઅ-વિભાગઃ । વિનિપાત-પ્રતીકારઃ । કાર્ય-સિદ્ધિશ્ ચેતિ પઞ્ચાઙ્ગો મન્ત્રઃ । સામ-દાન-ભેદ-દણ્ડાશ્ ચત્વાર ઉપાયાઃ । ઉત્સાહ-શક્તિઃ, મન્ત્ર-શક્તિઃ, પ્રભુ- શક્તિશ્ ચેતિ શક્તિ-ત્રયમ્ । એતત્ સર્વમ્ આલોચ્ય નિત્યં વિજિગીષવો ભવન્તિ મહાન્તઃ । યતઃ-
યા હિ પ્રાણ-પરિત્યાગ-મૂલ્યેનાપિ ન લભ્યતે ।
સા શ્રીર્ નીતિવિદં પશ્ય ચઞ્ચલાપિ પ્રધાવતિ

યથા ચોક્તં-
વિત્તં સદા યસ્ય સમં વિભક્તં
ગૂઢશ્ ચરઃ સંનિભૃતશ્ ચ મન્ત્રઃ ।
નચાપ્રિયં પ્રાણિષુ યો બ્રવીતિ
સ સાગરાન્તાં પૃથિવીં પ્રશાસ્તિ

કિન્તુ દેવ યદ્યપિ મહા-મન્ત્રિણા ગૃધ્રેણ સન્ધાનમ્ ઉપન્યસ્તં, તથાપિ તેન રાજ્ઞા સમ્પ્રતિ ભૂત-જય-દર્પાન્ ન મન્તવ્યમ્ । દેવ ! તદ્ એવં ક્રિયતાં । સિંહલ-દ્વીપસ્ય મહાબલો નામ સારસો રાજાસ્મન્-મિત્રં જમ્બુદ્વીપે કોપં જનયતુ । યતઃ-
સુગુપ્તિમ્ આધાય સુસંહતેન
બલેન વીરો વિચરન્ન્ અરાતિમ્ ।
સન્તાપયેદ્ યેન સમં સુતપ્તસ્
તપ્તેન સન્ધાનમ્ ઉપૈતિ તપ્તઃ

રાજ્ઞા એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ નિગદ્ય વિચિત્ર-નામા બકઃ સુગુપ્ત-લેખં દત્ત્વા સિંહલ-દ્વીપં પ્રહિતઃ ।
અથ પ્રણિધિઃ પુનર્ આગત્યોવાચ-દેવ ! શ્રૂયતાં તાવત્ તત્રત્ય-પ્રસ્તાવઃ ।
એવં તત્ર ગૃધ્રેણોક્તમ્-દેવ ! મેઘવર્ણસ્ તત્ર ચિરમ્ ઉષિતઃ । સ વેત્તિ કિં સન્ધેય-ગુણ-યુક્તો હિરણ્યગર્ભો રાજા, ન વા ? ઇતિ ।
તતો ઽસૌ મેઘવર્ણશ્ ચિત્રવર્ણેન રાજ્ઞા સમાહૂય પૃષ્ટઃ-વાયસ ! કીદૃશો હિરણ્યગર્ભો રાજા ? ચક્રવાકો મન્ત્રી વા કીદૃશઃ ?
વાયસ ઉવાચ-દેવ ! સ હિરણ્યગર્ભો રાજા યુધિષ્ઠિર-સમો મહાશયઃ સત્ય-વાક્ । ચક્રવાક-સમો મન્ત્રી ન ક્વાપ્ય્ અવલોક્યતે ।
રાજાહ-યદ્ય્ એવં તદા કથમ્ અસૌ ત્વયા વઞ્ચિતઃ ?
વિહસ્ય મેઘવર્ણઃ પ્રાહ-દેવ !
વિશ્વાસ-પ્રતિપન્નાનાં વઞ્ચને કા વિદગ્ધતા ।
અઙ્કમ્ આરુહ્ય સુપ્તં હિ હત્વા કિં નામ પૌરુષમ્

શૃણુ દેવ ! તેન મન્ત્રિણાહં પ્રથમ-દર્શને એવં વિજ્ઞાતઃ, કિન્તુ મહાશયો ઽસૌ રાજા, તેન મયા વિપ્રલબ્ધઃ । તથા ચોક્તમ્-
આત્મૌપમ્યેન યો વેત્તિ દુર્જનં સત્ય-વાદિનમ્ ।
સ તથા વઞ્ચ્યતે ધૂર્તૈર્ બ્રાહ્મણાશ્ છાગતો યથા

રાજોવાચ-કથમ્ એતત્ ?
મેઘવર્ણઃ કથયતિ-
કથા 9
અસ્તિ ગૌતમસ્યારણ્યે પ્રસ્તુત-યજ્ઞઃ કશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણઃ । સ ચ યજ્ઞાર્થં ગ્રામાન્તરાચ્ છાગમ્ ઉપક્રીય, સ્કન્ધે નીત્વા, ગચ્છ ધૂર્ત-ત્રયેણાવલોકિતઃ । તતસ્ તે ધૂર્તાઃ-યદ્ય્ એષ છાગઃ કેનાપ્ય્ ઉપાયેન લભ્યતે, તદા મતિ-પ્રકર્ષો ભવતીતિ સમાલોચ્ય, વૃક્ષ-ત્રય-તલે ક્રોશાન્તરેણ તસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાગમનં પ્રતીક્ષ્ય પથિ સ્થિતાઃ ।
તત્રૈકેન ધૂર્તેન ગચ્છન્ સ બ્રાહ્મણો ઽભિહિતઃ-ભો બ્રાહ્મણ ! કિમ્ ઇતિ ત્વયા કુક્કુરઃ સ્કન્ધેનોહ્યતે ।
વિપ્રેણોક્તં-નાયં શ્વા, કિન્તુ યજ્ઞ-ચ્છાગઃ ।
અથાન્તર-સ્થિતેનાન્યેન ધૂર્તેન તથૈવોક્તમ્ । તદ્ આકર્ણ્ય બ્રાહ્મણશ્ છાગં ભૂમૌ નિધાય મુહુર્ નિરીક્ષ્ય, પુનઃ સ્કન્ધે કૃત્વા દોલાયમાન-મતિશ્ ચલિતઃ । યતઃ-
મતિર્ દોલાયતે સત્યં સતામ્ અપિ ખલોક્તિભિઃ ।
તાભિર્ વિશ્વાસિતશ્ ચાસૌ મ્રિયતે ચિત્રકર્ણવત્

રાજાહ--કથમ્ એતત્ ?
સ કથયતિ-
કથા 10
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે મદોત્કટો નામ સિંહઃ । તસ્ય સેવકાસ્ ત્રયઃ કાકો વ્યાઘ્રો જમ્બુકશ્ ચ । અથ તૈર્ ભ્રમદ્ભિઃ સાર્થ-ભ્રષ્ટઃ કશ્ચિદ્ ઉષ્ટ્રો દૃષ્ટઃ । પૃષ્ટશ્ ચ-કુતો ભવાન્ આગતઃ સાર્થાદ્ ભ્રષ્ટઃ ?
સ ચાત્મ-વૃત્તાન્તમ્ અકથયત્ । તતસ્ તૈર્ નીત્વા સિંહાયાસૌ સમર્પિતઃ । તેન ચાભય-વાચં દત્ત્વા, ચિત્રકર્ણ ઇતિ નામ કૃત્વા સ્થાપિતઃ ।
અથ કદાચિત્ સિંહસ્ય શરીર-વૈકલ્યાદ્ ભૂરિ-વૃષ્ટિ-કારણાચ્ ચાહારમ્ અલભમાનાસ્ તે વ્યગ્રા બભૂવુઃ । તતસ્ તૈર્ આલોચિતમ્ । ચિત્રકર્ણમ્ એવ યથા સ્વામી વ્યાપાદયતિ તથાનુષ્ઠીયતામ્ । કિમ્ અનેન કણ્ટક-ભુજાસ્માકમ્ ?
વ્યાઘ્ર ઉવાચ-સ્વામિનાભય-વાચં દત્ત્વાનુગૃહીતો ઽયં, તત્ કથમ્ એવં સમ્ભવતિ ?
કાકો બ્રૂતે-ઇહ સમયે પરિક્ષીણઃ સ્વામી પાપમ્ અપિ કરિષ્યતિ । યતઃ-
ત્યજેત્ ક્ષુધાર્તા મહિલા સ્વપુત્રં
ખાદેત્ ક્ષુધાર્તા ભુજગી સ્વમણ્ડમ્ ।
બુભુક્ષિતઃ કિં ન કરોતિ પાપં
ક્ષીણા નરા નિષ્કરુણા ભવન્તિ

અન્યચ્ ચ-
મત્તઃ પ્રમત્તશ્ ચોન્મત્તઃ શ્રાન્તઃ ક્રુદ્ધો બુભુક્ષિતઃ ।
લુબ્ધો ભીરુસ્ ત્વરા-યુક્તઃ કામુકશ્ ચ ન ધર્મ-વિત્

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સર્વે સિંહાન્તિકં જગ્મુઃ । સિંહેનોક્તમ્-આહારાર્થં કિઞ્ચિત્ પ્રાપ્તમ્ ?
તૈર્ ઉક્તમ્-દેવ ! યત્નાદ્ અપિ પ્રાપ્તં કિઞ્ચિત્ ?
સિંહેનોક્તં-કો ઽધુના જીવનોપાયઃ ?
કાકો વદતિ-દેવ ! સ્વાધીનાહાર-પરિત્યાગાત્ સર્વ-નાશો ઽયમ્ ઉપસ્થિતઃ ?
સિંહેનોક્તમ્-અત્રાહારઃ કઃ સ્વાધીનઃ ?
કાકઃ કર્ણે કથયતિ-ચિત્રકર્ણ ઇતિ । સિંહો ભૂમિં સ્પૃષ્ટ્વા કર્ણૌ સ્પૃશતિ । અબ્રવીચ્ ચ-અભય-વાચં દત્ત્વા ધૃતો ઽયમ્ અસ્માભિઃ । તત્ કથમ્ એવં સમ્ભવતિ ? તથા હિ-
ન ભૂત-દાનં ન સુવર્ણ-દાનં
ન ગો-પ્રદાનં ન તથાન્ન-દાનમ્ ।
યથા વદન્તીહ મહા-પ્રદાનં
સર્વેષુ દાનેષ્વ્ અભય-પ્રદાનમ્

અન્યચ્ ચ-
સર્વ-કામ-સમૃદ્ધસ્ય અશ્વમેધસ્ય યત્ ફલમ્ ।
તત્-ફલં લભતે સમ્યગ્ રક્ષિતે શરણાગતે

કાકો બ્રૂતે-નાસૌ સ્વામિના વ્યાપાદયિતવ્યઃ । કિન્ત્વ્ અસ્માભિર્ એવ તથા કર્તવ્યં, યથાસૌ સ્વ-દેહ-દાનમ્ અઙ્ગીકરોતિ ।
સિંહસ્ તચ્ છ્રુત્વા તૂષ્ણીં સ્થિતઃ । તતો ઽસૌ લબ્ધાવકાશઃ કૂટં કૃત્વા સર્વાન્ આદાય સિંહાન્તિકં ગતઃ । અથ કાકેનોક્તં-દેવ ! યત્નાદ્ અપ્ય્ આહારો ન પ્રાપ્તઃ । અનેકોપવાસ-ક્લિષ્ટશ્ ચ સ્વામી । તદ્ ઇદાનીં મદીય-માંસમ્ ઉપભુજ્યતામ્ । યતઃ-
સ્વામિ-મૂલા ભવન્ત્ય્ એવ સર્વાઃ પ્રકૃતયઃ ખલુ ।
સમૂલેષ્વ્ અપિ વૃક્ષેષુ પ્રયત્નઃ સફલો નૃણામ્

સિંહેનોક્તં-ભદ્ર ! વરં પ્રાણ-પરિત્યાગો, ન પુનર્ ઈદૃશે કર્મણિ પ્રવૃત્તિઃ ।
જમ્બુકેનાપિ તથોક્તમ્ । તતઃ સિંહેનોક્તં-મૈવમ્ ।
અથ વ્યાઘ્રેણોક્તં-મદ્-દેહેન જીવતુ સ્વામી ।
સિંહેનોક્તં-ન કદાચિદ્ એવમ્ ઉચિતમ્ ।
અથ ચિત્રકર્ણો ઽપિ જાત-વિશ્વાસસ્ તથૈવાત્મ-દેહ-દાનમ્ આહ-તતસ્ તદ્-વચનાત્ તેન વ્યાઘ્રેણાસૌ કુક્ષિં વિદાર્ય વ્યાપાદિતઃ । સર્વૈર્ ભક્ષિતશ્ ચ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-મતિર્ દોલાયતે સત્યમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
તતસ્ તૃતીય-ધૂર્ત-વચનં શ્રુત્વા, સ્વ-મતિ-ભ્રમં નિશ્ચિત્ય છાગં ત્યક્ત્વા, બ્રાહ્મણઃ સ્નાત્વા ગૃહં યયૌ । છાગશ્ ચ તૈર્ ધૂર્તૈર્ નીત્વા ભક્ષિતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-આત્મૌપમ્યેન યો વેત્તીત્ય્ આદિ ।
રાજાહ-મેઘવર્ણ ! કથં શત્રુ-મધ્યે ત્વયા સુચિરમ્ ઉષિતમ્ ? કથં વા તેષામ્ અનુનયઃ કૃતઃ ?
મેઘવર્ણ ઉવાચ-દેવ ! સ્વામિ-કાર્યાર્થિતયા સ્વ-પ્રયોજન-વશાદ્ વા કિં કિં ન ક્રિયતે ? પશ્ય-
લોકો વહતિ કિં રાજન્ ન મૂર્ધ્ના દગ્ધુમ્ ઇન્ધનમ્ ।
ક્ષાલયન્ત્ય્ અપિ વૃક્ષાઙ્ઘ્રિં નદી-વેલા નિકૃન્તતિ

તથા ચોક્તમ્-
સ્કન્ધેનાપિ વહેચ્ છત્રૂન્ કાર્યમ્ આસાદ્ય બુદ્ધિમાન્ ।
યથા વૃદ્ધેન સર્પેણ મણ્ડૂકા વિનિપાતિતાઃ

રાજાહ-કથમ્ એતત્ ?
મેઘવર્ણઃ કથયતિ-
કથા 11
અસ્તિ જીર્ણોદ્યાને મન્દ-વિષો નામ સર્પઃ । સો ઽતિજીર્ણતયા સ્વાહારમ્ અપ્ય્ અન્વેષ્ટુમ્ અક્ષમઃ સરસ્-તીરે પતિત્વા સ્થિતઃ । તતો દૂરાદ્ એવ કેનચિન્ મણ્ડૂકેન દૃષ્ટઃ, પૃષ્ટશ્ ચ-કિમ્ ઇતિ ત્વામ્ આહારં નાન્વિષ્યતિ ?
સર્પો ઽવદત્-ગચ્છ ભદ્ર ! કિં તે મમ મન્દ-ભાગ્યસ્ય વૃત્તાન્ત-પ્રશ્નેન ? તતઃ સઞ્જાત-કૌતુકઃ સ ચ ભેકઃ સર્વથા કથ્યતામ્ ઇત્ય્ આહ । સર્પો ઽપ્ય્ આહ-ભદ્ર ! પુર-વાસિનઃ શ્રોત્રિયસ્ય કૌણ્ડિન્યસ્ય પુત્રો વિંશતિ-વર્ષ-દેશીયઃ સર્વ-ગુણ-સમ્પન્નો દુર્દૈવાન્ મયા નૃશંસેન દષ્ટઃ । તતસ્ તં સુશીલ-નામાનં પુત્રં મૃતમ્ અવલોક્ય, શોકેન મૂર્ચ્છિતઃ કૌણ્ડિન્યઃ પૃથિવ્યાં લુલોઠ । અનન્તરં બ્રહ્મપુર-વાસિનઃ સર્વે બાન્ધવાસ્ તત્રાગત્યોપવિષ્ટાઃ । તથા ચોક્તમ્-
ઉત્સવે વ્યસને યુદ્ધે દુર્ભિક્ષે રાષ્ટ્ર-વિપ્લવે ।
રાજ-દ્વારે શ્મશાને ચ યસ્ તિષ્ઠતિ સ બાન્ધવઃ

તત્ર કપિલો નામ સ્નાતકો ઽવદત્-અરે કૌણ્ડિન્ય ! મૂઢો ઽસિ યેનૈવં વિલપસિ । શૃણુ-
ક્રોડીકરોતિ પ્રથમં યદા જાતમ્ અનિત્યતા ।
ધાત્રીવ જનની પશ્ચાત્ તદા શોકસ્ય કઃ ક્રમઃ

તથા ચ-
ક્વ ગતાઃ પૃથિવી-પાલાઃ સ-સૈન્ય-બલ-વાહનાઃ ।
વિયોગ-સાક્ષિણી યેષાં ભૂમિર્ અદ્યાપિ તિષ્ઠતિ

તથા ચ-
જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ ।
અદ્ય વાબ્દ-શતાન્તે વા મૃત્યુર્ વૈ પ્રાણિનાં ધ્રુવઃ

અપરં ચ-
કાયઃ સંનિહિતાપાયઃ સમ્પદઃ પદમ્ આપદામ્ ।
સમાગમાઃ સાપગમાઃ સર્વમ્ ઉત્પાદિ ભઙ્ગુરમ્

પ્રતિક્ષણમ્ અયં કાયઃ ક્ષીયમાણો ન લક્ષ્યતે ।
આમકુમ્ભ ઇવામ્ભઃ-સ્થો વિશીર્ણઃ સન્ વિભાષ્યતે

આસન્નતરતામેતિ મૃત્યુર્ જન્તોર્ દિને દિને ।
આઘાતં નીયમાનસ્ય વધ્યસ્યેવ પદે પદે

યતઃ-
અનિત્યં યૌવનં રૂપં જીવિતં દ્રવ્ય-સઞ્ચયઃ ।
ઐશ્વર્યં પ્રિય-સંવાસો મુહ્યેત્ તત્ર ન પણ્ડિતઃ

યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહોદધૌ ।
સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં તદ્વદ્ ભૂત-સમાગમઃ

યથા હિ પથિકઃ કશ્ચિચ્ છાયામ્ આશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ ।
વિશ્રમ્ય ચ પુનર્ ગચ્છેદ્ તદ્વદ્ ભૂત-સમાગમઃ

અન્યચ્ ચ-
પઞ્ચભિર્ નિર્મિતે દેહે પઞ્ચત્વં ચ પુનર્ ગતે ।
સ્વાં સ્વાં યોનિમ્ અનુપ્રાપ્તે તત્ર કા પરિદેવના

યાવતઃ કુરુતે જન્તુઃ સમ્બન્ધાન્ મનસઃ પ્રિયાન્ ।
તાવન્તો ઽસ્ય નિખન્યન્તે હૃદયે શોક-શઙ્કવઃ

નાયમ્ અત્યન્ત-સંવાસો લભ્યતે યેન કેનચિત્ ।
અપિ સ્વેન શરીરેણ કિમ્ ઉતાન્યેન કેનચિત્

અપિ ચ-
સંયોગો હિ વિયોગસ્ય સંસૂચયતિ સમ્ભવમ્ ।
અનતિક્રમણીયસ્ય જન્મ મૃત્યોર્ ઇવાગમમ્

આપાત-રમણીયાનાં સંયોગાનાં પ્રિયૈઃ સહ ।
અપથ્યાનામ્ ઇવાન્નાનાં પરિણામો હિ દારુણઃ

અપરં ચ-
વ્રજન્તિ ન નિવર્તન્તે સ્રોતાંસિ સરિતાં યથા ।
આયુર્ આદાય મર્ત્યાનાં તથા રાત્ર્ય્-અહની સદા

સુખાસ્વાદ-પરો યસ્ તુ સંસારે સત્-સમાગમઃ ।
સ વિયોગાવસાનત્વાદ્ દુઃખાનાં ધુરિ યુજ્યતે

અત એવ હિ નેચ્છન્તિ સાધવઃ સત્-સમાગમમ્ ।
યદ્-વિયોગાસિ-લૂનસ્ય મનસો નાસ્તિ ભેષજમ્

સુકૃતાન્ય્ અપિ કર્માણિ રાજભિઃ સગરાદિભિઃ ।
અથ તાન્ય્ એવ કર્માણિ તે ચાપિ પ્રલયં ગતાઃ

સંચિન્ત્ય સંચિન્ત્ય તમ્ ઉગ્ર-દણ્ડં
મૃત્યું મનુષ્યસ્ય વિચક્ષણસ્ય ।
વર્ષામ્બુ-સિક્તા ઇવ ચર્મ-બન્ધાઃ
સર્વે પ્રયત્નાઃ શિથિલીભવન્તિ

યામ્ એવ રાત્રિં પ્રથમામ્ ઉપૈતિ
ગર્ભે નિવાસં નરવીર લોકઃ ।
તતઃ પ્રભૃત્ય્ અસ્ખલિત-પ્રયાણઃ
સ પ્રત્યહં મૃત્યુ-સમીપમ્ એતિ

અજ્ઞાનં કારણં ન સ્યાદ્ વિયોગો યદિ કારણમ્ ।
શોકો દિનેષુ ગચ્છત્સુ વર્ધતામ્ અપયાતિ કિમ્

તદ્ ભદ્ર ! તદ્ આત્માનમ્ અનુસન્ધેહિ । શોક-ચર્ચાં ચ પરિહર, યતઃ-
અકાણ્ડ-પાત-જાતાનામ્ અસ્ત્રાણાં મર્મ-ભેદિનામ્ ।
ગાઢ-શોક-પ્રહારાણામ્ અચિન્તૈવ મહૌષધમ્

તતસ્ તદ્-વચનં નિશમ્ય, પ્રબુદ્ધ ઇવ કૌણ્ડિન્ય ઉત્થાયાબ્રવીત્ । તદ્ અલમ્ ઇદાનીં ગૃહ-નરક-વાસેન વનમ્ એવ ગચ્છામિ । કપિલઃ પુનર્ આહ-
વનેઽપિ દોષાઃ પ્રભવન્તિ રાગિણાં
ગૃહેઽપિ પઞ્ચેન્દ્રિય-નિગ્રહસ્ તપઃ ।
અકુત્સિતે કર્મણિ યઃ પ્રવર્તતે
ત્રિવૃત્ત-રાગસ્ય ગૃહં તપોવનમ્

યતઃ-
દુઃખિતો ઽપિ ચરેદ્ ધર્મં યત્ર કુત્રાશ્રમે રતઃ ।
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ ન લિઙ્ગં ધર્મ-કારણમ્

ઉક્તં ચ-
વૃત્ત્ય્-અર્થં ભોજનં યેષાં સન્તાનાર્થં ચ મૈથુનમ્ ।
વાક્ સત્ય-વચનાર્થાય દુર્ગાણ્ય્ અપિ તરન્તિ તે

તથા હિ-
આત્મા નદી સંયમ્ અપુણ્ય-તીર્થા
સત્યોદકા શીલ-તટા દયોર્મિઃ ।
તત્રાભિષેકં કુરુ પાણ્ડુ-પુત્ર !
ન વારિણા શુષ્યતિ ચાન્તરાત્મા

વિશેષતશ્ ચ-
જન્મ-મૃત્યુ-જરા-વ્યાધિ-વેદનાભિર્ ઉપદ્રુતમ્ ।
સંસારમ્ ઇમમ્ ઉત્પન્નમ્ અસારં ત્યજતઃ સુખમ્

યતઃ-
દુઃખમ્ એવાસ્તિ ન સુખં યસ્માત્ તદ્ ઉપલક્ષ્યતે ।
દુઃખાર્તસ્ય પ્રતીકારે સુખ-સંજ્ઞા વિધીયતે

કૌણ્ડિન્યો બ્રૂતે-એવમ્ એવ । તતો ઽહં તેન શોકાકુલેન બ્રાહ્મણેન શપ્તો, યદ્ અદ્યારભ્ય મણ્ડૂકાનાં વાહનં ભવિષ્યતીતિ ।
કપિલો બ્રૂતે-સમ્પ્રત્ય્ ઉપદેશાસહિષ્ણુર્ ભવાન્ । શોકાવિષ્ટં તે હૃદયમ્ । તથાપિ કાર્યં શૃણુ-
સઙ્ગઃ સર્વાત્મના ત્યાજ્યઃ સ ચેત્ ત્યક્તું ન શક્યતે ।
સ સદ્ભિઃ સહ કર્તવ્યઃ સતાં સઙ્ગો હિ ભેષજમ્

અન્યચ્ ચ-
કામઃ સર્વાત્મના હેયઃ સ ચેદ્ ધાતું ન શક્યતે ।
સ્વ-ભાર્યાં પ્રતિ કર્તવ્યઃ સૈવ તસ્ય હિ ભેષજમ્

એતચ્ છ્રુત્વા સ કૌણ્ડિન્યઃ કપિલોપદેશામૃત-પ્રશાન્ત-શોકાનલો યથાવિધિ દણ્ડ-ગ્રહણં કૃતવાન્ । અતો બ્રાહ્મણ-શાપાન્ મણ્ડૂકાન્ વોઢુમ્ અત્ર તિષ્ઠામિ । અનન્તરં તેન મણ્ડૂકેન ગત્વા મણ્ડૂક-નાથસ્ય જાલપાદ-નામ્નો ઽગ્રે તત્ કથિતમ્ । તતો ઽસાવ્ આગત્ય મણ્ડૂક-નાથસ્ તસ્ય સર્પસ્ય પૃષ્ઠમ્ આરૂઢવાન્ । સ ચ સર્પસ્ તં પૃષ્ઠે કૃત્વા ચિત્રપદ-ક્રમં બભ્રામ ।
પરેદ્યુશ્ ચલિતુમ્ અસમર્થં તં મણ્ડૂક-નાથમ્ અવદત્-કિમ્ અદ્ય ભવાન્ મન્દ-ગતિઃ ?
સર્પો બ્રૂતે-દેવ ! આહાર-વિરહાદ્ અસમર્થો ઽસ્મિ ।
મણ્ડૂક-નાથો ઽવદત્-અસ્માદ્ આજ્ઞયા મણ્ડૂકાન્ ભક્ષય । તતઃ ગૃહીતો ઽયં મહા-પ્રસાદ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ક્રમશો મણ્ડૂકાન્ ખાદિતવાન્ । અથ નિર્મણ્ડૂકં સરો વિલોક્ય મણ્ડૂક-નાથો ઽપિ તેન ખાદિતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-સ્કન્ધેનાપિ વહેચ્ છત્રૂન્ ઇત્ય્ આદિ । દેવ ! યાત્વ્ ઇદાનીં પુરાવૃત્તાખ્યાન-કથનં સર્વથા સન્ધેયો ઽયં હિરણ્યગર્ભ-રાજા સન્ધીયતામ્ ઇતિ મે મતિઃ ।
રાજોવાચ-કો ઽયં ભવતો વિચારઃ ? યતો જિતસ્ તાવદ્ અયમ્ અસ્માભિઃ । તતો યદ્ય્ અસ્મત્ સેવયા વસતિ, તદ્ આસ્તામ્ । નો ચેદ્ વિગૃહ્યતામ્ ।
અત્રાન્તરે જમ્બૂદ્વીપાદ્ આગત્ય શુકેનોક્તં-દેવ ! સિંહલ-દ્વીપસ્ય સારસો રાજા સમ્પ્રતિ જમ્બૂદ્વીપમ્ આક્રમ્યાવતિષ્ઠતે ।
રાજા સ-સમ્ભ્રમં બ્રૂતે-કિં કિમ્ ?
શુકઃ પૂર્વોક્તં કથયતિ । ગૃધ્રઃ સ્વગતમ્ ઉવાચ-સાધુ રે ચક્રવાક મન્ત્રિન્ ! સાધુ !
રાજા સ-કોપમ્ આહ-આસ્તાં તાવદ્ અયં ગત્વા તમ્ એવ સ-મૂલમ્ ઉન્મૂલયામિ ।
દૂરદર્શી વિહસ્યાહ-
ન શરન્-મેઘવત્ કાર્યં વૃથૈવ ઘન-ગર્જિતમ્ ।
પરસ્યાર્થમ્ અનર્થં વા પ્રકાશયતિ નો મહાન્

અપરં ચ-
એકદા ન વિગૃહ્ણીયાદ્ બહૂન્ રાજાભિઘાતિનઃ ।
સ-દર્પો ઽપ્ય્ ઉરગઃ કીટૈર્ બહુભિર્ નાશ્યતે ધ્રુવમ્

દેવ ! કિમ્ ઇતો વિના સન્ધાનં ગમનમ્ અસ્તિ ? યતસ્ તદાસ્માકં પશ્ચાત્ પ્રકોપો ઽનેન કર્તવ્યઃ । અપરં ચ-
યો ઽર્થ-તત્ત્વમ્ અવિજ્ઞાય ક્રોધસ્યૈવ વશં ગતઃ ।
સ તથા તપ્યતે મૂઢો બ્રાહ્મણો નકુલાદ્ યથા

રાજાહ--કથમ્ એતત્ ?
દૂરદર્શી કથયતિ-
કથા 11
અસ્ત્ય્ ઉજ્જયિન્યાં માધવો નામ વિપ્રઃ । તસ્ય બ્રાહ્મણી પ્રસૂતા, બાલાપત્યસ્ય રક્ષાર્થં બ્રાહ્મણમ્ અવસ્થાપ્ય સ્થાતું ગતા । અથ બ્રાહ્મણાય રાજ્ઞઃ પાર્વણ-શ્રાદ્ધં દાતુમ્ આહ્વાનમ્ આગતમ્ । તચ્ છ્રુત્વા બ્રાહ્મણો ઽપિ સહજ-દારિદ્ર્યાદ્ અચિન્તયત્-યદિ સત્વરં ન ગચ્છામિ, તદાન્યા કશ્ચિચ્ છ્રુત્વા શ્રાદ્ધં ગ્રહીષ્યતિ । યતઃ-
આદેયસ્ય પ્રદેયસ્ય કર્તવ્યસ્ય ચ કર્મણઃ ।
ક્ષિપ્રમ્ અક્રિયમાણસ્ય કાલઃ પિબતિ તદ્-રસમ્

કિન્તુ બાલાકસ્યાત્ર રક્ષકો નાસ્તિ । તત્ કિં કરોમિ ? યાતુ, ચિર-કાલ-પાલિતમ્ ઇમં નકુલં પુત્ર-નિર્વિશેષં બાલક-રક્ષાયાં વ્યવસ્થાપ્ય ગચ્છામિ । તથા કૃત્વા ગતઃ । તતસ્ તેન નકુલેન બાલક-સમીપમ્ આગચ્છન્ કૃષ્ણ-સર્પો દૃષ્ટો વ્યાપાદ્ય કોપાત્ ખણ્ડં ખણ્ડં કૃત્વા ભક્ષિતશ્ ચ । તતો ઽસૌ નકુલો બ્રાહ્મણમ્ આયાન્તમ્ અવલોક્ય રક્ત-વિલિપ્ત-મુખ-પદઃ સત્વરમ્ ઉપગમ્ય તચ્-ચરણયોર્ લુલોઠ । તતઃ સ વિપ્રસ્ તથા-વિધં દૃષ્ટ્વા મમ બાલકો ઽનેન ખાદિત ઇત્ય્ અવધાર્ય નકુલઃ વ્યાપાદિતવાન્ । અનન્તરં યાવદ્ ઉપસૃત્યાપત્યં પશ્યતિ બ્રાહ્મણસ્ તાવદ્ બાલકઃ સુસ્થઃ સ્વપિતિ સર્પશ્ ચ વ્યાપાદિતસ્ તિષ્ઠતિ । તતસ્ તમ્ ઉપકારકં નકુલં નિરીક્ષ્ય, ભાવિત-ચેતાઃ સ બ્રાહ્મણઃ પરં વિષાદમ્ અગમત્ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-યો
ઽર્થ-તત્ત્વમ્ અવિજ્ઞાય ઇત્ય્ આદિ । અપરં ચ-
કામઃ ક્રોધસ્ તથા લોભો હર્ષો માનો મદસ્ તથા ।
ષડ્-વર્ગમ્ ઉત્સૃજેદ્ એનં તસ્મિંસ્ ત્યક્તે સુખી નૃપઃ

રાજાહ-મન્ત્રિન્ ! એષ તે નિશ્ચયઃ ?
મન્ત્રી બ્રૂતે-એવમ્ એવ । યતઃ-
સ્મૃતિસ્ તત્-પરતાર્થેષુ વિતર્કો જ્ઞાન-નિશ્ચયઃ ।
દૃઢતા મન્ત્ર-ગુપ્તિશ્ ચ મન્ત્રિણઃ પરમો ગુણઃ

તથા ચ-
સહસા વિદધીત ન ક્રિયામ્
અવિવેકઃ પરમાપદાં પદમ્ ।
વૃણુતે હિ વિમૃશ્ય કારિણં
ગુણ-લુબ્ધાઃ સ્વયમ્ એવ સમ્પદઃ

તદ્ દેવ ! યદીદાનીમ્ અસ્મદ્-વચનં ક્રિયતે, તદા સન્ધાય ગમ્યતામ્ । યતઃ-
યદ્યપ્ય્ ઉપાયાશ્ ચત્વારો નિર્દિષ્ટાઃ સધ્ય-સાધને ।
સઙ્ખ્યા-માત્રં ફલં તેષાં સિદ્ધિઃ સામ્નિ વ્યવસ્થિતા

રાજાહ-કથમ્ એવં સત્વરં સમ્ભાવ્યતે ?
મન્ત્રી બ્રૂતે-દેવ ! સત્વરં ભવિષ્યતિ । યતઃ-
મૃદ્-ઘટવત્ સુખ-ભેદ્યો
દુઃસન્ધાનશ્ ચ દુર્જનો ભવતિ ।
સુજનસ્ તુ કનક-ઘટવદ્
દુર્ભેદ્યશ્ ચાશુ સન્ધેયઃ

અજ્ઞઃ સુખમ્ આરાધ્યઃ સુખતરમ્ આરાધ્યતે વિશેષજ્ઞઃ ।
જ્ઞાન-લવ-દુર્વિદગ્ધં બ્રહ્માપિ નરં ન રઞ્જયતિ

કર્માનુમેયાઃ સર્વત્ર પરોક્ષ-ગુણ-વૃત્તયઃ ।
તસ્માત્ પરોક્ષ-વૃત્તીનાં ફલૈઃ કર્મ વિભાવયેત્

રાજાહ-અલમ્ ઉત્તરોત્તરેણ, યથાભિપ્રેતમ્ અનુષ્ઠીયતામ્ । એતન્ મન્ત્રયિત્વા ગૃધ્રો મહામન્ત્રી-તત્ર યથાર્હં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દુર્ગાભ્યન્તરં ચલિતઃ । તતઃ પ્રણિધિ-બકેનાગત્ય રાજ્ઞી હિરણ્યગર્ભસ્ય નિવેદિતં-દેવ ! સન્ધિ-કર્તું મહામન્ત્રી ગૃધ્રો ઽસ્મત્-સમીપમ્ આગચ્છતિ ।
રાજહંસો બ્રૂતે-મન્ત્રિન્ ! પુનર્ અભિસન્ધિના કેનચિદ્ અત્રાગમનમ્ ।
સર્વજ્ઞો વિહસ્યાહ-દેવ ! ન શઙ્કાસ્પદમ્ એતત્ । યતો ઽસૌ મહાશયો દૂરદર્શી । અથવા સ્થિતિર્ ઇયં મન્દ-મતીનાં, કદાચિચ્ છઙ્કૈવ ન ક્રિયતે, કદાચિત્ સર્વત્ર શઙ્કા । તથા હિ-
સરસિ બહુશસ્ તારાચ્છાયેક્ષણાત્ પરિવઞ્ચિતઃ
કુમુદ-વિટપાન્વેષી હંસો નિશાસ્વવિચક્ષણઃ ।
ન દશતિ પુનસ્ તારાશઙ્કી દિવાપિ સિતોત્પલં
કુહુક-ચકિતો લોકઃ સત્યેઽપ્ય્ અપાયમ્ અપેક્ષતે

દુર્જન-દૂષિત-મનસઃ સુજનેષ્વ્ અપિ નાસ્તિ વિશ્વાસઃ ।
બાલઃ પાયસ-દગ્ધો દધ્ય્ અપિ ફૂત્કૃત્ય ભક્ષયતિ

તદ્ દેવ ! યથા-શક્તિ તત્-પૂજાર્થં રત્નોપહારાદિ-સામગ્રી સુસજ્જીક્રિયતામ્ । તથાનુષ્ઠિતે સતિ સ ગૃધ્રો દુર્ગ-દ્વારાચ્ ચક્રવાકેણોપગમ્ય, સત્કૃત્યાનીય રાજ-દર્શનં કારિતો દત્તાસને ચોપવિષ્ટઃ । ચક્રવાક ઉવાચ-મન્ત્રિન્ ! યુષ્મદ્-આયત્તં સર્વં સ્વેચ્છયોપભુજ્યતામ્ ઇદં રાજ્યમ્ æ
રાજહંસો બ્રૂતે-એવમ્ એવ ।
દૂરદર્શી કથયતિ-એવમ્ એવૈતત્ । કિન્ત્વ્ ઇદાનીં બહુ-પ્રપઞ્ચ-વચનં નિષ્પર્યોજનમ્ । યતઃ-
લુબ્ધમ્ અર્થેન ગૃહ્ણીયાત્ સ્તબ્ધમ્ અઞ્જલિ-કર્મણા ।
મૂર્ખં છન્દાનુરોધેન યાથાતથ્યેન પણ્ડિતમ્

અન્યચ્ ચ-
સદ્-ભાવેન હરેન્ મિત્રં સમ્ભ્રમેણ તુ બાન્ધવાન્ ।
સ્ત્રી-ભૃત્યૌ દાન-માનાભ્યાં દાક્ષિણ્યેનેતરાન્ જનાન્

તદ્ ઇદાનીં સન્ધાતું ગમ્યતામ્ । મહા-પ્રતાપશ્ ચિત્રવર્ણો રાજા ।
ચક્રવાકો બ્રૂતે-યથા સન્ધાનં કાર્યમ્ । તદ્ અપ્ય્ ઉચ્યતામ્ ।
રાજહંસો બ્રૂતે-કતિ પ્રકારાઃ સન્ધીનાં સમ્ભવન્તિ ?
ગૃધ્રો બ્રૂતે-કથયામિ શ્રૂયતામ્-
બલીયસાભિયુક્તસ્ તુ નૃપો નાન્ય-પ્રતિક્રિયઃ ।
આપન્નઃ સન્ધિમ્ અન્વિચ્છેત્ કુર્વાણઃ કાલ-યાપનમ્

કપાલ ઉપહારશ્ ચ સન્તાનઃ સંગતસ્ તથા ।
ઉપન્યાસઃ પ્રતીકારઃ સંયોગઃ પુરુષાન્તરઃ

અદૃષ્ટ-નર આદિષ્ટ આત્મામિષ ઉપગ્રહઃ ।
પરિક્રયસ્ તથોચ્છિન્નસ્ તથા ચ પર-દૂષણઃ

સ્કન્ધોપનેયઃ સન્ધિશ્ ચ ષોડશઃ પરકીર્તિતઃ ।
ઇતિ ષોડશકં પ્રાહુઃ સન્ધિં સન્ધિ-વિચક્ષણાઃ

કપાલ-સન્ધિર્ વિજ્ઞેયઃ કેવલં સમ-સન્ધિકઃ ।
સમ્પ્રદાનાદ્ ભવતિ ય ઉપહારઃ સ ઉચ્યતે

સન્તાન-સન્ધિર્ વિજ્ઞેયો દારિકા-દાન-પૂર્વકઃ ।
સદ્ભિસ્ તુ સઙ્ગતઃ સન્ધિર્ મૈત્રી-પૂર્વ ઉદાહૃતઃ

યાવદ્ આયુઃ-પ્રમાણસ્ તુ સમાનાર્થ-પ્રયોજનઃ ।
સમ્પત્તૌ વા વિપત્તૌ વા કારણૈર્ યો ન ભિદ્યતે

સઙ્ગતઃ સન્ધિર્ એવાયં પ્રકૃષ્ટત્વાત્ સુવર્ણવત્ ।
તથાન્યૈઃ સન્ધિ-કુશલૈઃ કાઞ્ચનઃ સમુદાહૃતઃ

આત્મ-કાર્યસ્ય સિદ્ધિં તુ સમુદ્દિશ્ય ક્રિયેત યઃ ।
સ ઉપન્યાસ-કુશલૈર્ ઉપન્યાસ ઉદાહૃતઃ

મયાસ્યોપકૃતં પૂર્વં મમાપ્ય્ એષ કરિષ્યતિ ।
ઇતિ યઃ ક્રિયતે સન્ધિઃ પ્રતીકારઃ સ ઉચ્યતે

ઉપકારં કરોમ્ય્ અસ્ય મમાપ્ય્ એષ કરિષ્યતિ ।
અયં ચાપિ પ્રતીકારો રામ-સુગૃઈવયોર્ ઇવ

એકાર્થાં સમ્યગ્ ઉદ્દિશ્ય યાત્રાં યત્ર હિ ગચ્છતઃ ।
સુસંહિત-પ્રયાણસ્ તુ સન્ધિઃ સંયોગ ઉચ્યતે

આવયોર્ યોધ-મુખ્યાભ્યાં મદ્-અર્થઃ સાધ્યતામ્ ઇતિ ।
યસ્મિન્ પણઃ પ્રક્રિયતે સ સન્ધિઃ પુરુષાન્તરઃ

ત્વયૈકેન મદીયો ઽર્થઃ સમ્પ્રસાધ્યસ્ ત્વ્ અસાવ્ ઇતિ ।
યત્ર શત્રુઃ પણં કુર્યાત્ સો ઽદૃષ્ટ-પુરુષઃ સ્મૃતઃ

યત્ર ભૂમ્ય્-એક-દેશેન પણેન રિપુર્ ઊર્જિતઃ ।
સન્ધીયતે સન્ધિ-વિદ્ભિઃ સ ચાદિષ્ટ ઉદાહૃતઃ

સ્વ-સૈન્યેન તુ સન્ધાનમ્ આત્માદિષ્ટ ઉદાહૃતઃ ।
ક્રિયતે પ્રાણ-રક્ષાર્થં સર્વ-દાનાદ્ ઉપગ્રહઃ

કોશાંશેનાર્ધ-કોશેન સર્વ-કોશેન વા પુનઃ ।
શિષ્ટસ્ય પ્રતિરક્ષાર્થં પરિક્રય ઉદાહૃતઃ

ભુવાં સારવતીનાં તુ દાનાદ્ ઉચ્છિન્ન ઉચ્યતે ।
ભૂમ્ય્-ઉત્થ-ફલ-દાનેન સર્વેણ પર-ભૂષણઃ

પરિચ્છિન્નં ફલં યત્ર પ્રતિસ્કન્ધેન દીયતે ।
સ્કન્ધોપનેયં તં પ્રાહુઃ સન્ધિં સન્ધિ-વિચક્ષણાઃ

પરસ્પરોપકારસ્ તુ મૈત્રી સમ્બન્ધકસ્ તથા ।
ઉપહારશ્ ચ વિજ્ઞેયાશ્ ચત્વારશ્ ચૈવ સન્ધયઃ

એક એવોપહારસ્ તુ સન્ધિર્ એતન્ મતં હિ નઃ ।
ઉપહારસ્ય ભેદાસ્ તુ સર્વેઽન્યે મૈત્ર-વર્જિતાઃ

અભિયોક્તા બલી યસ્માદ્ અલબ્ધ્વા ન નિવર્તતે ।
ઉપહારાદ્ ઋતે તસ્માત્ સંધિર્ અન્યો ન વિદ્યતે

રાજાહ-ભવન્તો મહાન્તઃ પણ્ડિતાશ્ ચ । તદ્ અત્રાસ્માકં યથા-કાર્યમ્ ઉપદિશ્યતામ્ ।
દૂરદર્શી બ્રૂતે-આઃ કિમ્ એવમ્ ઉચ્યતે?
આધિ-વ્યાધિ-પરીતાપાદ્ અદ્ય શ્વો વા વિનાશિને ।
કો હિ નામ શરીરાય ધર્માપેતં સમાચરેત્

જલાન્તશ્ ચન્દ્ર-ચપલં જીવિતં ખલુ દેહિનામ્ ।
તથા-વિધમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા શશ્વત્-કલ્યાણમ્ આચરેત્

વાતાભ્ર-વિભ્રમમ્ ઇદં વસુધાધિપત્યમ્
આપાત-માત્ર-મધુરો વિષયોપભોગઃ ।
પ્રાણાસ્ તૃણાગ્ર-જલ-બિન્દુ-સમાન-લોલા
ધર્મઃ સખા પરમ્ અહો પરલોક-યાને

મૃગ-તૃષ્ણા-સમં વીક્ષ્ય સંસારં ક્ષણ-ભઙ્ગુરમ્ ।
સજ્જનૈઃ સઙ્ગતં કુર્યાદ્ ધર્માય ચ સુખાય ચ

તન્ મમ સંમતેન તદ્ એવ ક્રિયતામ્ । યતઃ-
અશ્વમેધ-સહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્ ।
અશ્વમેધ-સહસ્રાદ્ ધિ સત્યમ્ એવ વિશિષ્યતે

અતઃ સત્યાભિધાન-દિવ્ય-પુરઃસરમ્ અનયોર્ ભૂપાલયોઃ કાઞ્ચનાભિધાનઃ સન્ધિર્ વિધીયતામ્ । સર્વજ્ઞો બ્રૂતે-એવમ્ અસ્તુ । તતો રાજહંસેન રાજ્ઞા વસ્ત્રાલઙ્કારોપહારૈઃ સ મન્ત્રી દૂરદર્શી પૂજિતઃ । પ્રહૃષ્ટ-મનાશ્ ચક્રવાકં ગૃહીત્વા, રાજ્ઞો મયૂરસ્ય સંનિધાનં ગતઃ । તત્ર ચિત્રવર્ણેન રાજ્ઞા સર્વજ્ઞો ગૃધ્ર-વચનાદ્ બહુ-માન-દાન-પુરઃ-સરં સમ્ભાષિતસ્ તથા-વિધં સન્ધિં સ્વીકૃત્ય રાજહંસ-સમીપં પ્રસ્થાપિતઃ ।
દૂરદર્શી બ્રૂતે-દેવ ! સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્ । ઇદાનીં સ્વસ્થાનમ્ એવ વિન્ધ્યાચલં વ્યાવૃત્ય પ્રતિગમ્યતામ્ । અથ સર્વે સ્વ-સ્થાનં પ્રાપ્ય, મનાભિલષિતં ફલં પ્રાપ્નુવન્ન્ ઇતિ ।
વિષ્ણુશર્મેનોક્તં-અપરં કિં કથયામિ, તદ્ ઉચ્યતામ્ ।
રાજ-પુત્રા ઊચુઃ-આર્ય ! તવ પ્રસાદાત્ સકલ-રાજ્ય-વ્યવહારાઙ્ગં જાતમ્ । તતઃ સુખિનો ભૂતા વયમ્ ।
વિષ્ણુ-શર્મોવાચ-યદ્યપ્ય્ એવં તથાપ્ય્ અપરમ્ અપીદમ્ અસ્તુ ।
સન્ધિઃ સર્વ-મહી-ભુજાં વિજયિનામ્ અસ્તુ પ્રમોદઃ સદા
સન્તઃ સન્તુ નિરાપદઃ સુકૃતિનાં કીર્તિશ્ ચિરં વર્ધતામ્ ।
નીતિ-વાર-વિલાસિનીવ સતતં વક્ષઃ-સ્થલે સંસ્થિતા
વક્ત્રં ચુમ્બતુ મન્ત્રિણામ્ અહરહર્ ભૂયાન્ મહાન્ ઉત્સવઃ

અન્યચ્ ચાસ્તુ-
પ્રાલેયાદ્રેઃ સુતાયાઃ પ્રણય-નિવસતિશ્ ચન્દ્રમૌલિઃ સ યાવદ્
યાવલ્ લક્ષ્મીર્ મુરારેર્ જલદ ઇવ તડિન્ માનસે વિસ્ફુરન્તી ।
યાવત્ સ્વર્ણાચલો ઽયં દવ-દહન-સમો યસ્ય સૂર્યઃ સ્ફુલિઙ્ગસ્
તાવન્ નારાયણેન પ્રચરતુ રચિતઃ સઙ્ગ્રહો ઽયં કથાનામ્

કિં ચ-
ઉર્વીમ્ ઉદ્દામ-સસ્યાં જનયતુ વિસૃજન્ વાસવો વૃષ્ટિમ્ ઇષ્ટામ્ ઇષ્ટૈસ્ ત્રૈવિષ્ટપાનાં વિદધતુ વિધિવત્ પ્રીણનં વિપ્ર-મુખ્યાઃ ।
આકલ્પાન્તં ચ ભૂયાત્ સ્થિર-સમુપચિતા સઙ્ગતિઃ સજ્જનાનાં નિઃશેષં યાન્તુ શાન્તિં પિશુન-જન-ગિરો દુઃસહા વજ્ર-લેપાઃ

અપરં ચ-
શ્રીમાન્ધવલચન્દ્રો ઽસૌ જીયાન્ માણ્ડલિકો રિપૂન્ ।
યેનાયં સઙ્ગ્રહો યત્નાલ્ લેખયિત્વા પ્રચારિતઃ