હિતોપદેશ · અધ્યાય 1

તદ્ એતેષામ્ અસ્મત્-પુત્રાણાં નીતિ-શાસ્ત્રોપદેશાય ભવન્તઃ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તસ્ય વિષ્ણુ-શર્મણો કરે બહુમાન-પુરઃસરં પુત્રાન્ સમર્પિતવાન્ ॥
--ઓ)0(ઓ--
ઇ.
મિત્ર-લાભઃ
અથ પ્રાસાદ-પૃષ્ઠે સુખોપવિષ્ટાનાં રાજપુત્રાણાં પુરસ્તાત્ પ્રસ્તાવ-ક્રમેણ પણ્ડિતો ઽબ્રવીત્-ભો રાજ-પુત્રાઃ શૃણુત-
કાવ્ય-શાસ્ત્ર-વિનોદેન કાલો ગચ્છતિ ધીમતામ્ ।
વ્યસનેન તુ મૂર્ખાણાં નિદ્રયા કલહેન વા

તદ્ ભવતાં વિનોદાય કાક-કૂર્માદીનાં વિચિત્રાં કથાં કથયિષ્યામિ । રાજ-પુત્રૈર્ ઉક્તમ્-આર્ય ! કથ્યતાં । વિષ્ણુ-શર્મોવાચ-શૃણુત યૂયમ્ । સમ્પ્રતિ મિત્ર-લાભઃ પ્રસ્તૂયતે । યસ્યાયમ્ આદ્યઃ શ્લોકઃ-
અસાધના વિત્ત-હીના બુદ્ધિમન્તઃ સુહૃન્-મતાઃ ।
સાધયન્ત્ય્ આશુ કાર્યાણિ કાક-કૂર્મ-મૃગાખુવત્

રાજપુત્રા ઊચુઃ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-અસ્તિ ગોદાવરી-તીરે વિશાલઃ શાલ્મલી-તરુઃ । તત્ર નાના-દિગ્-દેશાદ્ આગત્ય રાત્રૌ પક્ષિણો નિવસન્તિ । અથ કદાચિદ્ અવસન્નાયાં રાત્રૌ અસ્તાચલ-ચૂડાવલમ્બિનિ ભગવતિ કુમુદિની-નાયકે ચન્દ્રમસિ । લઘુપતન-નામા વાયસઃ પ્રબુદ્ધઃ કૃતાન્તમ્ ઇવ દ્વિતીયમ્ અટન્તં પાશ-હસ્તં વ્યાઘમ્ અપશ્યત્ । તમ્ આલોક્યાચિન્તયત્-અદ્ય પ્રાતર્ એવાનિષ્ટ-દર્શનં જાતમ્ । ન જાને કિમ્ અનભિમતં દર્શયિષ્યતિ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તદ્ અનુસરણ-ક્રમેણ વ્યાકુલશ્ ચલતિ । યતઃ-
શોક-સ્થાન-સહસ્રાણિ ભય-સ્થાન-શતાનિ ચ ।
દિવસે દિવસે મૂઢમ્ આવિશન્તિ ન પણ્ડિતમ્

અન્યચ્ ચ-વિષયિણામ્ ઇદમ્ અવશ્યં કર્તવ્યમ્ ।
ઉત્થાયોત્થાય બોદ્ધવ્યં કિમ્ અદ્ય સુકૃતં કૃતમ્ ।
આયુષઃ ખણ્ડમ્ આદાય રવિર્ અસ્તં ગમિષ્યતિ

અથ તેન વ્યાધેન તણ્ડુલ-કણાન્ વિકીર્ય જાલં વિસ્તીર્ણમ્ । સ ચ તત્ર પ્રચ્છન્નો ભૂત્વા સ્થિતઃ । અસ્મિન્ન્ એવ કાલે ચિત્રગ્રીવ-નામા કપોત-રાજઃ સ-પરિવારો વિયતિ વિસર્પંસ્ તણ્ડુલ-કણાન્ અવલોકયામાસ । તતઃ કપોત-રાજસ્ તણ્ડુલ-કણ-લુબ્ધાન્ કપોતાન્ પ્રાહ-કુતો ઽત્ર નિર્જને વને તણ્ડુલ-કણાનાં સમ્ભવઃ । તન્ નિરૂપ્યતાં તાવત્ । ભદ્રમ્ ઇદં ન પશ્યામિ પ્રાયેણાનેન તણ્ડુલ-કણ-લોભેનાસ્માભિર્ અપિ તથા ભવિતવ્યમ્ ।
કઙ્કણસ્ય તુ લોભેન મગ્નઃ પઙ્કે સુદુસ્તરે ।
વૃદ્ધ-વ્યાઘ્રેણ સમ્પ્રાપ્તઃ પથિકઃ સમ્મૃતઃ

કપોતા ઊચુઃ-કથમ્ એતત્ ?
કથા 1
સો ઽબ્રવીત્-અહમ્ એકદા દક્ષિણારણ્યે ચરન્ન્ અપશ્યમ્ એકો વૃદ્ધો વ્યાઘ્રઃ સ્નાતઃ કુશ-હસ્તઃ સરસ્-તીરે બ્રૂતે-ભો ભો પન્થાઃ ! ઇદં સુવર્ણ-કઙ્કણં ગૃહ્યતામ્ । તતો લોભાકૃષ્ટેન કેનચિત્ પાન્થેન આલોચિતમ્-ભાગ્યેન એતત્ સમ્ભવતિ । કિન્તુ અસ્મિન્ આત્મ-સન્દેહે પ્રવૃત્તિર્ ન વિધેયા । યતઃ-
અનિષ્ટાદ્ ઇષ્ટ-લાભેઽપિ ન ગતિર્ જાયતે શુભા ।
યત્રાસ્તે વિષ-સંસર્ગો ઽમૃતં તદ્ અપિ મૃત્યવે

કિન્તુ સર્વત્રાર્થાર્જન-પ્રવૃત્તૌ સન્દેહ એવ । તથા ચોક્તમ્-
ન સંશયમ્ અનારુહ્ય નરો ભદ્રાણિ પશ્યતિ ।
સંશયં પુનર્ આરુહ્ય યદિ જીવતિ પશ્યતિ

તન્ નિરૂપયામિ તાવત્ । પ્રકાશં બ્રૂતે । કુત્ર તવ કઙ્કણમ્ ? વ્યાઘ્રો હસ્તં પ્રસાર્ય દર્શયતિ । પાન્થો ઽવદત્-કથં મારાત્મકે ત્વયિ વિશ્વાસઃ ?
વ્યાઘ્ર ઉવાચ-શૃણુ રે પાન્થ ! પ્રાગ્ એવ યૌવન-દશાયામ્ અહમ્ અતીવ દુર્વૃત્ત આસમ્ । અનેક-ગો-માનુષાણાં વધાદ્ મે પુત્રા મૃતા દારાશ્ ચ । વંશ-હીનશ્ ચાહમ્ । તતઃ કેનચિદ્ ધાર્મિકેણાહમ્ ઉપદિષ્ટઃ । દાન-ધર્માદિકં ચરતુ ભવાન્ ઇતિ । તદ્-ઉપદેશાદિ-દાનીમ્ અહં સ્નાન-શીલો દાતા વૃદ્ધો ગલિત-નખ-દન્તઃ ન કથં વિશ્વાસ-ભૂમિઃ ? ઉક્તં ચ-
ઇજ્યાઽધ્યયન-દાનાનિ તપઃ સત્યં ધૃતિઃ ક્ષમા ।
અલોભ ઇતિ માર્ગો ઽયં ધર્મસ્યાષ્ટ-વિધઃ સ્મૃતઃ

તત્ર પૂર્વશ્ ચતુર્વર્ગો દમ્ભાર્થમ્ અપિ સેવ્યતે ।
ઉત્તરસ્ તુ ચતુર્વર્ગો મહાત્મન્ય્ એવ તિષ્ઠતિ

મમ ચૈતાવાન્ લોભ-વિરહઃ । યેન સ્વ-હસ્ત-સ્થમ્ અપિ સુવર્ણ-કઙ્કણં યસ્મૈ કસ્મૈચિદ્ દાતુમ્ ઇચ્છામિ તથાપિ વ્યાઘ્રો માનુષં ખાદતીતિ લોકાપવાદો દુર્નિવારઃ । યતઃ-
ગતાનુગતિકો લોકઃ કુટ્ટનીમ્ ઉપદેશિનીમ્ ।
પ્રમાણયતિ નો ધર્મે યથા ગોઘ્નમ્ અપિ દ્વિજમ્

મયા ચ ધર્મ-શાસ્ત્રાણિ અધીતાનિ । શૃણુ-
મરુ-સ્થલ્યાં યથા વૃષ્ટિઃ ક્ષુધાર્તે ભોજનં તથા ।
દરિદ્રે દીયતે દાનં સફલં પાણ્ડુ-નન્દન

પ્રાણા યથાત્મનો ઽભીષ્ટા ભૂતાનામ્ અપિ તે તથા ।
આત્મૌપમ્યેન ભૂતાનાં દયાં કુર્વન્તિ સાધવઃ

અપરં ચ-
પ્રત્યાખ્યાને ચ દાને ચ સુખ-દુઃખે પ્રિયાપ્રિયે ।
આત્મૌપમ્યેન પુરુષઃ પ્રમાણમ્ અધિગચ્છતિ

અન્યચ્ ચ-
માતૃવત્ પર-દારેષુ પર-દ્રવ્યેષુ લોષ્ટ્રવત્ ।
આત્મવત્ સર્વ-ભૂતેષુ યઃ પશ્યતિ સ પણ્ડિતઃ

ત્વં ચ અતીવ-દુર્ગતઃ । તેન તત્ તુભ્યં દાતું સ-યત્નો ઽહમ્ । તથા ચોક્તમ્-
દરિદ્રાન્ ભર કૌન્તેય મા પ્રયચ્છેશ્વરે ધનમ્ ।
વ્યાધિતસ્યૌષધં પથ્યં નીરુજસ્ય કિમ્ ઔષધૈઃ

અન્યત્ ચ-
દાતવ્યમ્ ઇતિ યદ્ દાનં દીયતેઽનુપકારિણિ ।
દેશે કાલે ચ પાત્રે ચ તદ્ દાનં સાત્ત્વિકં વિદુઃ

તદ્ અત્ર સરસિ સ્નાત્વા સુવર્ણ-કઙ્કણમ્ ઇદં ગૃહાણ । તતો યાવદ્ અસૌ તદ્-વચઃ-પ્રતીતો લોભાત્ સરઃ સ્નાતું પ્રવિષ્ટઃ, તાવન્ મહા-પઙ્કે નિમગ્નઃ પલાયિતુમ્ અક્ષમઃ । તં પઙ્કે પતિતં દૃષ્ટ્વા વ્યાઘ્રો ઽવદત્-અહહ મહા-પઙ્કે પતિતો ઽસિ । અતસ્ ત્વામ્ અહમ્ ઉત્થાપયામિ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા શનૈઃ શનૈર્ ઉપગમ્ય તેન વ્યાઘ્રેણ ધૃતઃ સ પાન્થો ઽચિન્તયત્-
ન ધર્મ-શાસ્ત્રં પઠતીતિ કારણં
ન ચાપિ વેદાધ્યયનં દુરાત્મનઃ ।
સ્વભાવ એવાત્ર તથાતિરિચ્યતે
યથા પ્રકૃત્યા મધુરં ગવાં પયઃ

કિં ચ-
અવશેન્દ્રિય-ચિત્તાનાં હસ્તિ-સ્નાનમ્ ઇવ ક્રિયા ।
દુર્ભગાભરણ-પ્રાયો જ્ઞાનં ભારઃ ક્રિયાં વિના

તન્ મયા ભદ્રં ન કૃતમ્ । યદ્ અત્ર મારાત્મકે વિશ્વાસઃ કૃતઃ । તથા ચોક્તમ્-
નદીનાં શસ્ત્ર-પાણીનાં નખિનાં શૃઙ્ગિણાં તથા ।
વિશ્વાસો નૈવ કર્તવ્યઃ સ્ત્રીષુ રાજ-કુલેષુ ચ

અપરં ચ-
સર્વસ્ય હિ પરીક્ષ્યન્તે સ્વભાવા નેતરે ગુણાઃ ।
અતીત્ય હિ ગુણાન્ સર્વાન્ સ્વભાવો મૂર્ધ્નિ વર્તતે

અન્યચ્ ચ-
સ હિ ગગન-વિહારી કલ્મષ-ધ્વંસ-કારી
દશ-શત-કર-ધારી જ્યોતિષાં મધ્ય-ચારી ।
વિધુર્ અપિ વિધિ-યોગાદ્ ગ્રસ્યતે રાહુણાસૌ
લિખિતમ્ અપિ લલાટે પ્રોજ્ઝિતં કઃ સમર્થઃ

ઇતિ ચિન્તયન્ન્ એવાસૌ વ્યાઘ્રેણ ધૃત્વા વ્યાપાદિતઃ ખાદિતશ્ ચ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-કઙ્કણસ્ય તુ લોભેનેત્ય્ આદિ । અત એવ સર્વથાવિચારિતં કર્મ ન કર્તવ્યમ્ ઇતિ । યતઃ-
સુજીર્ણમ્ અન્નં સુવિચક્ષણઃ સુતઃ
સુશાસિતા સ્ત્રી નૃપતિઃ સુસેવિતઃ ।
સુચિન્ત્ય ચોક્તં સુવિચાર્ય યત્ કૃતં
સુદીર્ઘ-કાલેઽપિ ન યાતિ વિક્રિયામ્

એતદ્ વચનં શ્રુત્વા કશ્ચિત્ કપોતઃ સ-દર્પમ્ આહ-આઃ ! કિમ્ એવમ્ ઉચ્યતે ?
વૃદ્ધસ્ય વચનં ગ્રાહ્યમ્ આપત્-કાલે હ્ય્ ઉપસ્થિતે ।
સર્વત્રૈવં વિચારે ચ ભોજનેઽપિ પ્રવર્તતામ્

યતઃ-
શઙ્કાભિઃ સર્વમ્ આક્રાન્તમ્ અન્નં પાનં ચ ભૂતલે ।
પ્રવૃત્તિઃ કુત્ર કર્તવ્યા જીવિતવ્યં કથં ન વા ?

યથા ચોક્તમ્-
ઈર્ષ્યી ઘૃણી ત્વ્ અસન્તુષ્ટઃ ક્રોધનો નિત્ય-શઙ્કિતઃ ।
પર-ભાગ્યોપજીવી ચ ષડ્ એતે નિત્ય-દુઃખિતાઃ

એતચ્ છ્રુત્વા તણ્ડુલ્-કણ-લોભેન નભો-મણ્ડલાદ્ અવતીર્યસ્ અર્વે કપોતાસ્ તત્રોપવિષ્ટાઃ । યતઃ-
સુમહાન્ત્ય્ અપિ શાસ્ત્રાણિ ધારયન્તો બહુ-શ્રુતાઃ ।
છેત્તાઃ સંઅયાનાં ચ ક્લિશ્યન્તે લોભ-મોહિતાઃ

અન્યચ્ ચ-
લોભાત્ ક્રોધઃ પ્રભવતિ લોભાત્ કામઃ પ્રજાયતે ।
લોભાન્ મોહશ્ ચ નાશશ્ ચ લોભઃ પાપસ્ય કારણમ્

અન્યચ્ ચ-
અસંભવં હેમ-મૃગસ્ય જન્મ
તથાપિ રામો લુલુભે મૃગાય ।
પ્રાયઃ સમાપન્ન-વિપત્તિ-કાલે
ધિયો ઽપિ પુંસાં મલિના ભવન્તિ

અનન્તરં તે સર્વે જાલ-નિબદ્ધા બભૂવુઃ, તતો યસ્ય વચનાત્ તત્રાવલમ્બિતાસ્ તં સર્વે તિરસ્કુર્વન્તિ સ્મ । યતઃ,
ન ગણસ્યાગ્રતો ગચ્છેત્ સિદ્ધે કાર્યે સમં ફલમ્ ।
યદિ કાર્ય-વિપત્તિઃ સ્યાન્ મુખરસ્ તત્ર હન્યતે

તસ્ય તિરસ્કારં શ્રુત્વા ચિત્રગ્રીવ ઉવાચ-નાયમ્ અસ્ય દોષઃ, યતઃ
આપદામ્ આપતન્તીનાં હિતો ઽપ્ય્ આયાતિ હેતુતામ્ ।
માતૃ-જઙ્ઘા હિ વત્સસ્ય સ્તમ્ભી-ભવતિ બન્ધને

અન્યચ્ ચ-
સ બન્ધુર્ યો વિપન્નાનામ્ આપદ્-ઉદ્ધરણ-ક્ષમઃ ।
ન તુ ભીત-પરિત્રાણ-વસ્તૂપાલમ્ભ-પણ્ડિતઃ

વિપત્-કાલે વિસ્મય એવ કાપુરુષ-લક્ષણમ્ । તદ્ અત્ર ધૈર્યમ્ અવલમ્બ્ય પ્રતીકારશ્ ચિન્ત્યતામ્, યતઃ-
વિપદિ ધૈર્યમ્ અથાભ્યુદયે ક્ષમા
સદસિ વાક્ય-પટુતા યુધિ વિક્રમઃ ।
યશસિ ચાભિરુચિર્ વ્યસનં શ્રુતૌ
પ્રકૃતિ-સિદ્ધમ્ ઇદં હિ મહાત્મનામ્

સમ્પદિ યસ્ય ન હર્ષો વિપદિ વિષાદો રણે ચ ભીરુત્વમ્ ।
તં ભુવન-ત્રય-તિલકં જનયતિ જનની સુતં વિરલમ્

અન્યચ્ ચ-
ષડ્-દોષાઃ પુરુષેણેહ હાતવ્યા ભૂતિમ્ ઇચ્છતા ।
નિદ્રા તન્દ્રા ભયં ક્રોધ આલસ્યં દીર્ઘ-સૂત્રતા

ઇદાનીમ્ અપિ એવં ક્રિયતામ્-સર્વૈર્ એકચિત્તીભૂય જાલમ્ આદાય ઉડ્ડીયતામ્ । યતઃ-
અલ્પાનામ્ અપિ વસ્તૂનાં સંહતિઃ કાર્ય-સાધિકા ।
તૃણૈર્ ગુણત્વમ્ આપન્નૈર્ બધ્યન્તે મત્ત-દન્તિનઃ

સંહતિઃ શ્રેયસી પુંસાં સ્વકુલૈર્ અલ્પકૈર્ અપિ ।
તુષેણાપિ પરિત્યક્તા ન પ્રરોહન્તિ તણ્ડુલાઃ

ઇતિ વિચિત્ય પક્ષિણઃ સર્વે જાલમ્ આદાય ઉત્પતિતાઃ । અનન્તરં ચ વ્યાધઃ સુદૂરાજ્ જાલાપહારકાંસ્ તાન્ અવલોક્ય પશ્ચાદ્ ધાવિતો ઽચિન્તયત્-
સંહતાસ્ તુ હરન્ત્ય્ એતે મમ જાલં વિહઙ્ગમાઃ ।
યદા તુ નિપતિષ્યન્તિ વશમ્ એષ્યન્તિ મે તદા

તતસ્ તેષુ ચક્ષુર્ વિષયમ્ અતિક્રાન્તેષુ પક્ષિષુ સ વ્યાધો નિવૃત્તઃ । અથ લુબ્ધકં નિવૃત્તં દૃષ્ટ્વા કપોતા ઊચુઃ-સ્વામિન્ ! કિમ્ ઇદાનીં કર્તુમ્ ઉચિતમ્ ?
ચિત્રગ્રીવ ઉવાચ-
માતા મિત્રં પિતા ચેતિ સ્વભાવાત્ ત્રિતયં હિતમ્ । કાર્ય-કારણતશ્ ચાન્યે ભવન્તિ હિત-બુદ્ધયઃ

તન્ મે મિત્રં હિરણ્યકો નામ મૂષિક-રાજો ગણ્ડકી-તીરે ચિત્ર-વને નિવસતિ । સો ઽસ્માકં પાશાંશ્ છેત્સ્યતિ ઇત્ય્ આલોચ્ય સર્વે હિરણ્યક-વિવર-સમીપં ગતાઃ । હિરણ્યકશ્ ચ સર્વદા અપાય-શઙ્કયા શત-દ્વારં વિવરં કૃત્વા નિવસતિ । તતો હિરણ્યકઃ કપોતાવપાત-ભયાચ્ ચકિતઃ તૂષ્ણીં સ્થિતઃ । ચિત્રગ્રીવ ઉવાચ-સખે હિરણ્યક ! કથમ્ અસ્માન્ ન સમ્ભાષસે ?
તતો હિરણ્યકસ્ તદ્-વચનં પ્રત્યભિજ્ઞાય સ-સમ્ભ્રમં બહિર્ નિઃસૃત્ય અબ્રવીત્-આઃ ! પુણ્યવાન્ અસ્મિ પ્રિય-સુહૃન્ મે ચિત્રગ્રીવઃ સમાયાતઃ ।
યસ્ય મિત્રેણ સમ્ભાષો યસ્ય મિત્રેણ સંસ્થિતિઃ ।
યસ્ય મિત્રેણ સંલાપસ્ તતો નાસ્તીહ પુણ્યવાન્

અથ પાશ-બદ્ધાંશ્ ચૈતાન્ દૃષ્ટ્વા સ-વિસ્મયઃ ક્ષણં સ્થિત્વા ઉવાચ-સખે ! કિમ્ એતત્ ?
ચિત્રગ્રીવ ઉવાચ-સખે ! અસ્માકં પ્રાક્તન-જન્મ-કર્મણઃ ફલમ્ એતત્ ।
યસ્માચ્ ચ યેન ચ યથા ચ યદા ચ યચ્ ચ
યાવચ્ ચ યત્ર ચ શુભાશુભમ્ આત્મ-કર્મ ।
તસ્માચ્ ચ તેન ચ તથા ચ તદા ચ તચ્ ચ
તાવચ્ ચ તત્ર ચ વિધાતૃ-વશાદ્ ઉપૈતિ

રાગ-શોક-પરીતાપ-બન્ધન-વ્યસનાનિ ચ । આત્માપરાધ-વૃક્ષાણાં ફલાન્ય્ એતાનિ દેહિનામ્

એતચ્ છ્રુત્વા હિરણ્યકશ્ ચિત્રગ્રીવસ્ય બન્ધનં છેત્તું સત્વરમ્ ઉપસર્પતિ । તત્ર ચિત્રગ્રીવ ઉવાચ-મિત્ર ! મા મૈવં કુરુ । પ્રથમમ્ અસ્મદ્-આશ્રિતાનામ્ એતેષાં તાવત્ પાશાંશ્ છિન્ધિ । મમ પાશં પશ્ચાચ્ છેત્સ્યસિ ।
હિરણ્યકો ઽપ્ય્ આહ-અહમ્ અલ્પ-શક્તિઃ । દન્તાશ્ ચ મે કોમલાઃ । તદ્ એતેષાં પાશાંશ્ છેત્તું કથં સમર્થો ભવામિ ? તત્ યાવન્ મે દન્તા ન ત્રુટ્યન્તિ, તાવત્ તવ પાશં છિનદ્મિ । તદ્-અનન્તરમ્ અપ્ય્ એતેષાં બન્ધનં યાવત્ શક્યં છેત્સ્યામિ ।
ચિત્રગ્રીવ ઉવાચ-અસ્ત્વ્ એવમ્ । તથાપિ યથા-શક્તિ બન્ધનમ્ એતેષાં ખણ્ડય ।
હિરણ્યકેનોક્તમ્-આત્મ-પરિત્યાગેન યદાશ્રિતાનાં પરિરક્ષણં તન્ ન નીતિ-વેદિનાં સમ્મતમ્ । યતઃ-
આપદ્-અર્થે ધનં રક્ષેદ્ દારાન્ રક્ષેદ્ ધનૈર્ અપિ ।
આત્માનં સતતં રક્ષેદ્ દારૈર્ અપિ ધનૈર્ અપિ

અન્યચ્ ચ--
ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષાણાં પ્રાણાઃ સંસ્થિત-હેતવઃ ।
તાન્ નિઘ્નતા કિં ન હતં રક્ષતા કિં ન રક્ષિતમ્

ચિત્રગ્રીવ ઉવાચ-સખે ! નીતિસ્ તાવદ્ ઈદૃશ્ય્ એવ, કિન્ત્વ્ અહમ્ અસ્મદ્-આશ્રિતાનાં દુઃખં સોઢું સર્વથાસમર્થસ્ તેનેદં બ્રવીમિ । યતઃ-
ધનાનિ જીવિતં ચૈવ પરાર્થે પ્રાજ્ઞ ઉત્સૃજેત્ ।
સન્નિમિત્તે વરં ત્યાગો વિનાશે નિયતે સતિ

અયમ્ અપરશ્ ચાસાધારણો હેતુઃ ।
જાતિ-દ્રવ્ય-બલાનાં ચ સામ્યમ્ એષાં મયા સહ ।
મત્-પ્રભુત્વ-ફલં બ્રૂહિ કદા કિં તદ્ ભવિષ્યતિ

અન્યચ્ ચ-
વિના વર્તનમ્ એવૈતે ન ત્યજન્તિ મમાન્તિકમ્ ।
તન્ મે પ્રાણ-વ્યયેનાપિ જીવયૈતાન્ મમાશ્રિતાન્

કિં ચ-
માંસ-મૂત્ર-પુરીષાસ્થિ-પૂરિતેઽત્ર કલેવરે ।
વિનશ્વરે વિહાયાસ્થાં યશઃ પાલય મિત્ર મે

અપરં ચ પશ્ય-
યદિ નિત્યમ્ અનિત્યેન નિર્મલં મલ-વાહિના ।
યશઃ કાયેન લભ્યેત તન્ ન લબ્ધં ભવેન્ નુ કિમ્

યતઃ-
શરીરસ્ય ગુણાનાં ચ દૂરમ્ અત્યન્તમ્ અન્તરમ્ ।
શરીરં ક્ષણ-વિધ્વંસિ કલ્પાન્ત-સ્થાયિનો ગુણાઃ

ઇત્ય્ આકર્ણ્ય હિરણ્યકઃ પ્રહૃષ્ટ-મનાઃ પુલકિતઃ સન્ અબ્રવીત્-સાધુ મિત્ર ! સાધુ । અનેનાશ્રિત-વાત્સલ્યેન ત્રૈલોક્યસ્યાપિ પ્રભુત્વં ત્વયિ યુજ્યતે । એવમ્ ઉક્ત્વા તેન સર્વેષાં કપોતાનાં બન્ધનાનિ છિન્નાનિ । તતો હિરણ્યકઃ સર્વાન્ સાદરં સમ્પૂજ્ય આહ-સખે ચિત્રગ્રીવ ! સર્વથાત્ર જાલ-બન્ધન-વિધૌ સતિ દોષમ્ આશઙ્ક્ય આત્મનિ અવજ્ઞા ન કર્તવ્યા । યતઃ-
યો ઽધિકાદ્ યોજન-શતાન્ પશ્યતીહામિષં ખગઃ ।
સ એવ પ્રાપ્ત-કાલસ્ તુ પાશ-બન્ધં ન પશ્યતિ

અપરં ચ-
શશિ-દિવાકરયોર્ ગ્રહ-પીડનં
ગજ-ભુજઙ્ગમયોર્ અપિ બન્ધનમ્ ।
મતિમતાં ચ વિલોક્ય દરિદ્રતાં
વિધિર્ અહો બલવાન્ ઇતિ મે મતિઃ

અન્યચ્ ચ-
વ્યોમૈકાન્ત-વિહારિણો ઽપિ વિહગાઃ સમ્પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ આપદં
બધ્યન્તે નિપુણૈર્ અગાધ-સલિલાન્ મત્સ્યાઃ સમુદ્રાદ્ અપિ ।
દુર્નીતં કિમ્ ઇહાસ્તિ કિં સુચરિતં કઃ સ્થાન-લાભે ગુણઃ
કાલો હિ વ્યસન-પ્રસારિત-કરો ગૃહ્ણાતિ દૂરાદ્ અપિ

ઇતિ પ્રબોધ્ય આતિથ્યં કૃત્વા આલિઙ્ગ્ય ચ તેન સમ્પ્રેષિતશ્ ચિત્રગ્રીવો ઽપિ સપરિવારો યથેષ્ટ-દેશાન્ યયૌ, હિરણ્યકો ઽપિ સ્વ-વિવરં પ્રવિષ્ટઃ ।
યાનિ કાનિ ચ મિત્રાણિ કર્તવ્યાનિ શતાનિ ચ ।
પશ્ય મૂષિક-મિત્રેણ કપોતા મુક્ત-બન્ધનાઃ

અથ લઘુ-પતનક-નામા કાકઃ સર્વ-વૃત્તાન્ત-દર્શી સાશ્ચર્યમ્ ઇદમ્ આહ-અહો હિરણ્યક ! શ્લાઘ્યો ઽસિ, અતો ઽહમ્ અપિ ત્વયા સહ મૈત્રીં કર્તુમ્ ઇચ્છામિ । અતસ્ ત્વં માં મૈત્ર્યેણાનુગ્રહીતુમ્ અર્હસિ । એતચ્ છ્રુત્વા હિરણ્યકો ઽપિ વિવરાભ્યન્તરાદ્ આહ-કસ્ ત્વમ્ ?
સ બ્રૂતે-લઘુપતનક-નામા વાયસો ઽહમ્ । હિરણ્યકો વિહસ્યાહ-કા ત્વયા સહ મૈત્રી ? યતઃ-
યદ્ યેન યુજ્યતે લોકે બુધસ્ તત્ તેન યોજયેત્ ।
અહમ્ અન્નં ભવાન્ ભોક્તા કથં પ્રીતિર્ ભવિષ્યતિ

અપરં ચ-
ભક્ષ્ય-ભક્ષયોઃ પ્રીતિર્ વિપત્તેઃ કારણં મતમ્ ।
શૃગાલાત્ પાશબદ્ધો ઽસૌ મૃગઃ કાકેન રક્ષિતઃ

વાયસો ઽબ્રવીત્--કથમ્ એતત્ ?
હિરણ્યકઃ કથયતિ-
કથા 2
અસ્તિ મગધ-દેશે ચમ્પકવતી નામ અરણ્યાની । તસ્યાં ચિરાત્ મહતા સ્નેહેન મૃગ-કાકૌ નિવસતઃ । સ ચ મૃગઃ સ્વેચ્છયા ભ્રામ્યન્ હૃષ્ટ-પુષ્ટાઙ્ગઃ કેનચિત્ શૃગાલેનાવલોકિતઃ । તં દૃષ્ટ્વા શૃગાલો ઽચિન્તયત્-આઃ ! કથમ્ એતન્-માંસં સુલલિતં ભક્ષયામિ ? ભવતુ, વિશ્વાસં તાવદ્ ઉત્પાદયામિ ઇત્ય્ આલોચ્ય ઉપસૃત્યાબ્રવીત્-મિત્ર ! કુશલં તે ?
મૃગેણોક્તમ્-કસ્ ત્વમ્ ?
સ બ્રૂતે-ક્ષુદ્ર-બુદ્ધિ-નામા જમ્બુકો ઽહમ્ । અત્રારણ્યે બન્ધુ-હીનો મૃતવત્ એકાકી નિવસામિ । ઇદાનીં ત્વાં મિત્રમ્ આસાદ્ય પુનઃ સ-બન્ધુર્ જીવ-લોકં પ્રવિષ્ટો ઽસ્મિ । અધુના તવાનુચરેણ મયા સર્વથા ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ।
મૃગેણોક્તમ્-એવમ્ અસ્તુ ।
તતઃ પશ્ચાદ્ અસ્તં ગતે સવિતરિ ભગવતિ મરીચિ-માલિનિ તૌ મૃગસ્ય વાસ-ભૂમિં ગતૌ । તત્ર ચમ્પક-વૃક્ષ-શાખાયાં સુબુદ્ધિ-નામા કાકો મૃગસ્ય ચિર-મિત્રં નિવસતિ । તૌ દૃષ્ટ્વા કાકો ઽવદત્-સખે ચિત્રાઙ્ગ ! કો ઽયં દ્વિતીયઃ ?
મૃગો બ્રૂતે-મિત્ર ! અકસ્માદ્ આગન્તુના સહ મૈત્રી ન યુક્તા । તન્ ન ભદ્રમ્ આચરિતમ્ । તથા ચોક્તમ્-
અજ્ઞાત-કુલ-શીલસ્ય વાસો દેયો ન કસ્યચિત્ ।
માર્જારસ્ય હિ દોષેણ હતો ગૃધ્રો જરદ્-ગવઃ

તૌ આહતુઃ--કથમ્ એતત્ ?
કાકઃ કથયતિ-
કથા 3
અસ્તિ ભાગીરથી-તીરે ગૃધ્રકૂટ-નામ્નિ પર્વતે મહાન્ પર્કટી-વૃક્ષઃ તસ્ય કોટરે દૈવ-દુર્વિપાકાત્ ગલિત-નખ-નયનો જરદ્ગવ-નામા ગૃધ્રઃ પ્રતિવસતિ । અથ કૃપયા તજ્-જીવનાય તદ્-વૃક્ષ-વાસિનઃ પક્ષિણઃ સ્વાહારાત્ કિંચિત્ કિંચિદ્ ઉદ્ધૃત્ય તસ્મૈ દદતિ, તેનાસૌ જીવતિ, તેષાં શાવક-રક્ષાં ચ કરોતિ । અથ કદાચિત્ દીર્ઘકર્ણ-નામા માર્જારઃ પક્ષિ-શાવકાન્ ભક્ષયિતું તત્રાગતઃ । તતસ્ તમ્ આયાન્તં દૃષ્ટ્વા પક્ષિ-શાવકૈર્ ભયાર્તૈઃ કોલાહલઃ કૃતઃ । તચ્ છ્રુત્વા જરદ્ગવેન ઉક્તમ્-કો ઽયમ્ આયાતિ ? દીર્ઘકર્ણો ગૃધ્રમ્ અવલોક્ય સ-ભયમ્ આહ-હા હતો ઽસ્મિ યતો ઽયં માં વ્યાપાદયિષ્યતિ । અથવા-
તાવદ્ ભયસ્ય ભેતવ્યં યાવદ્ ભયમ્ અનાગતમ્ ।
આગતં તુ ભયં વીક્ષ્ય નરઃ કુર્યાદ્ યથોચિતમ્

અધુનાતિસન્નિધાને પલાયિતુમ્ અક્ષમઃ । તદ્ યથા ભવિતવ્યં તથા ભવતુ, તાવત્ વિશ્વાસમ્ ઉત્પાદ્યાસ્ય સમીપમ્ ઉપગચ્છામીત્ય્ આલોચ્ય તમ્ ઉપસૃત્યાબ્રવીત્-આર્ય ! ત્વામ્ અભિવન્દે ।
ગૃધ્રો ઽવદત્-કસ્ ત્વમ્ ?
સો ઽવદત્-માર્જારો ઽહમ્ ।
ગૃધ્રો બ્રૂતે-દૂરમ્ અપસર નો ચેત્ હન્તવ્યો ઽસિ મયા ।
માર્જારો ઽવદત્-શ્રૂયતાં તાવત્ મદ્-વચનમ્ । તતો યદ્ય્ અહં વધ્યસ્ તદા હન્તવ્યઃ । યતઃ -
જાતિ-માત્રેણ કિં કશ્ચિદ્ વધ્યતે પૂજ્યતે ક્વચિત્ ।
વ્યવહારં પરિજ્ઞાય વધ્યઃ પૂજ્યો ઽથવા ભવેત્

ગૃધ્રો બ્રૂતે-બ્રૂહિ કિમ્ અર્થમ્ આગતો ઽસિ ?
સો ઽવદત્-અહમ્ અત્ર ગઙ્ગા-તીરે નિત્ય-સ્નાયી નિરામિષાશી બ્રહ્મચારી ચાન્દ્રાયણ-વ્રતમ્ આચરંસ્ તિષ્ઠામિ । યુષ્માન્ ધર્મ-જ્ઞાન-રતાઃ પ્રેમ-વિશ્વાસ-ભૂમયઃ ઇતિ પક્ષિણઃ સર્વે સર્વદા મમાગ્રે પ્રસ્તુવન્તિ, અતો ભવદ્ભ્યો વિદ્યાવયો-વૃદ્ધેભ્યો ધર્મં શ્રોતુમ્ ઇહાગતઃ । ભવન્તશ્ ચૈતાદૃશા ધર્મજ્ઞાઃ, યન્ મામ્ અતિથિં હન્તુમ્ ઉદ્યતાઃ ? ગૃહસ્થ-ધર્મશ્ ચ એષઃ -
અરાવ્ અપ્ય્ ઉચિતં કાર્યમ્ આતિથ્યં ગૃહમ્ આગતે ।
છેત્તુમ્ અપ્ય્ આગતે છાયાં નોપસંહરતે દ્રુમઃ

કિં ચ-યદિ અન્નં નાસ્તિ, તદા સુપ્રીતેનાપિ વચસા તાવદ્ અતિથિઃ પૂજ્ય એવ ।
તૃણાનિ ભૂમિર્ ઉદકં વાક્ ચતુર્થી ચ સૂનૃતા ।
એતાન્ય્ અપિ સતાં ગેહે નોચ્છિદ્યન્તે કદાચન

અન્યચ્ ચ-
બાલો વા યદિ વા વૃદ્ધો યુવા વા ગૃહમ્ આગતઃ ।
તસ્ય પૂજા વિધાતવ્યા સર્વસ્યાભ્યાગતો ગુરુઃ

અપરં ચ-
નિર્ગુણેષ્વ્ અપિ સત્ત્વેષુ દયાં કુર્વન્તિ સાધવઃ ।
ન હિ સંહરતે જ્યોત્સ્નાં ચન્દ્રશ્ ચાણ્ડાલ-વેશ્મનઃ

અન્યચ્ ચ-
અતિથિર્ યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્ પ્રતિનિવર્તતે ।
સ દત્ત્વા દુષ્કૃતં તસ્મૈ પુણ્યમ્ આદાય ગચ્છતિ

અન્યચ્ ચ-
ઉત્તમસ્યાપિ વર્ણસ્ય નીચો ઽપિ ગૃહમ્ આગતઃ ।
પૂજનીયો યથા-યોગ્યં સર્વ-દેવ-મયો ઽતિથિઃ

ગૃધ્રો ઽવદત્-માર્જારો હિ માંસ-રુચિઃ । પક્ષિ-શાવકાશ્ ચાત્ર નિવસન્તિ । તેનાહમ્ એવ બ્રવીમિ । તચ્ છ્રુત્વા માર્જારો ભૂમિં સ્પૃષ્ટ્વા કર્ણૌ સ્પૃશતિ, બ્રૂતે ચ-મયા ધર્મ-શાસ્ત્રં શ્રુત્વા વીત-રાગેનેદં દુષ્કરં વ્રતં ચાન્દ્રાયણમ્ અધ્યવસિતમ્ । યતઃ પરસ્પરં વિવદમાનાનામ્ અપિ ધર્મ-શાસ્ત્રાણામ્ અહિંસા પરમો ધર્મઃ ઇત્ય્ અત્રૈકમત્યમ્ । યતઃ-
સર્વ-હિંસા-નિવૃત્તા યે નરાઃ સર્વ-સહાશ્ ચ યે ।
સર્વસ્યાશ્રય-ભૂતાશ્ ચ તે નરાઃ સ્વર્ગ-ગામિનઃ

અન્યચ્ ચ-
એક એવ સુહૃદ્ ધર્મો નિધનેઽપ્ય્ અનુયાતિ યઃ ।
શરીરેણ સમં નાશં સર્વમ્ અન્યદ્ હિ ગચ્છતિ

કિં ચ-
યો ઽત્તિ યસ્ય યદા માંસમ્ ઉભયોઃ પશ્યતાન્તરમ્ ।
એકસ્ય ક્ષણિકા પ્રીતિર્ અન્યઃ પ્રાણૈર્ વિમુચ્યતે

અપિ ચ-
મર્તવ્યમ્ ઇતિ યદ્ દુઃખં પુરુષસ્યોપજાયતે ।
શક્યસ્ તેનાનુમાનેન પરો ઽપિ પરિરક્ષિતુમ્

શૃણુ પુનઃ-
સ્વચ્છન્દ-વન-જાતેન શાકેનાપિ પ્રપૂર્યતે ।
અસ્ય દગ્ધોદરસ્યાર્થે કઃ કુર્યાત્ પાતકં મહત્

એવં વિશ્વાસ્ય સ માર્જારસ્ તરુ-કોટરે સ્થિતઃ । તતો દિનેષુ ગચ્છત્સુ અસૌ પક્ષિ-શાવકાન્ આક્રમ્ય સ્વ-કોટરમ્ આનીય પ્રત્યહં ખાદતિ । અથ યેષામ્ અપત્યાનિ ખાદિતાનિ । તૈઃ શોકાર્તૈર્ વિલપદ્ભિર્ ઇતસ્ તતો જિજ્ઞાસા સમારબ્ધા । તત્ પરિજ્ઞાય માર્જારઃ કોટરાન્ નિઃસૃત્ય બહિઃ પલાયિતઃ । પશ્ચાત્ પક્ષિભિર્ ઇતસ્ તતો નિરૂપયદ્ભિસ્ તત્ર તરુ-કોટરે શાવકાઃ ખાદિતા ઇતિ સર્વૈઃ પક્ષિભિર્ નિશ્ચિત્ય ચ ગૃધ્રો વ્યાપાદિતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-અજ્ઞાત-કુલ-શીલસ્ય ઇત્ય્ આદિ ।
--ઓ)0(ઓ--
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય સ જમ્બુકઃ સ-કોપમ્ આહ-મૃગસ્ય પ્રથમ-દર્શન-દિને ભવાન્ અપિ અજ્ઞાત-કુલ-શીલ એવ આસીત્ । તત્ કથં ભવતા સહ એતસ્ય સ્નેહાનુવૃત્તિર્ ઉત્તરોત્તરં વર્ધતે ? અથવા-
યત્ર વિદ્વજ્-જનો નાસ્તિ શ્લાઘ્યસ્ તત્રાલ્પધીર્ અપિ ।
નિરસ્ત-પાદપે દેશે એરણ્ડો ઽપિ દ્રુમાયતે

અન્યચ્ ચ-
અયં નિજઃ પરો વેતિ ગણના લઘુ-ચેતસામ્ ।
ઉદાર-ચરિતાનાં તુ વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્

યથા ચાયં મૃગો મમ બન્ધુસ્ તથા ભવાન્ અપિ । મૃગો ઽબ્રવીત્ કમનેન ઉત્તરોત્તરેણ ? સર્વૈર્ એકત્ર વિશ્રમ્ભાલાપૈઃ સુખમ્ અનુભવદ્ભિઃ સ્થીયતામ્ । યતઃ-
ન કશ્ચિત્ કસ્યચિન્ મિત્રં ન કશ્ચિત્ કસ્યચિદ્ રિપુઃ ।
વ્યવહારેણ મિત્રાણિ જાયન્તે રિપવસ્ તથા

કાકેન ઉક્તમ્-એવમ્ અસ્તુ । અથ પ્રાતઃ સર્વે યથાભિમત-દેશં ગતાઃ । એકદા નિભૃતં શૃગાલો બ્રૂતે-સખે મૃગ ! એતસ્મિન્ન્ એવ વનૈક-દેશે સસ્ય-પૂર્ણં ક્ષેત્રમ્ અસ્તિ । તદ્ અહં ત્વાં તત્ર નીત્વા દર્શયામિ । તથા કૃતે સતિ મૃગઃ પ્રત્યહં તત્ર ગત્વા સસ્યં ખાદતિ । તતો દિન-કતિપયેન ક્ષેત્ર-પતિના તદ્ દૃષ્ટ્વા પાશાસ્ તત્ર યોજિતાઃ । અનન્તરં પુનર્ આગતો મૃગઃ તત્ર ચરન્ પાશૈર્ બદ્ધો ઽચિન્તયત્-કો મામ્ ઇતઃ કાલ-પાશાદ્ ઇવ વ્યાધ-પાશાત્ ત્રાતું મિત્રાદ્ અન્યઃ સમર્થઃ ?
અત્રાન્તરે જમ્બુકસ્ તત્રાગત્ય ઉપસ્થિતો ઽચિન્તયત્-ફલિતસ્ તાવદ્ અસ્માકં કપટ-પ્રબન્ધઃ । મનોરથ-સિદ્ધિર્ અપિ બાહુલ્યાન્ મે ભવિષ્યતિ । યતઃ એતસ્ય ઉક્તૃત્યમાનસ્ય માંસાસૃગ્-લિપ્તાનિ અસ્થીનિ મયા અવશ્યં પ્રાપ્તવ્યાનિ । તાનિ ચ બાહુલ્યેન મમ ભોજનાનિ ભવિષ્યન્તિ । સ ચ મૃગસ્ તં દૃષ્ટ્વા ઉલ્લાસિતો બ્રૂતે-સખે ! છિન્ધિ તાવન્ મમ બન્ધનમ્ । સત્વરં ત્રાયસ્વ મામ્ । યતઃ-
આપત્સુ મિત્રં જાનીયાદ્ રણે શૂરં ઋણે શુચિમ્ ।
ભાર્યાં ક્ષીણેષુ વિત્તેષુ વ્યસનેષુ ચ બાન્ધવાન્

અપરં ચ-
ઉત્સવે વ્યસને પ્રાપ્તે દુર્ભિક્ષે શત્રુ-સઙ્કટે ।
રાજ-દ્વારે શ્મશાને ચ યસ્ તિષ્ઠતિ સ બાન્ધવઃ

જમ્બુકઃ પાશં મુહુર્ મુહુર્ વિલોક્યાચિન્તયત્-દૃઢસ્ તાવદ્ અયં બન્ધઃ । બ્રૂતે ચ-સખે ! સ્નાયુ-નિર્મિતાઃ પાશાઃ, તદ્ અદ્ય ભટ્ટારક-વારે કથમ્ એતાન્ દન્તૈઃ સ્પૃશામિ ? મિત્ર ! યદિ ચિત્તે ન અન્યથા મન્યસે, તદા પ્રભાતે યત્ ત્વયા વક્તવ્યં તત્ કર્તવ્યમ્ ઇતિ । અનન્તરં સ કાકઃ પ્રદોષકા મૃગમનાગતમ્ અવલોક્ય ઇતસ્ તતો ઽન્વિષ્યન્ તથાવિધં તં દૃષ્ટ્વા ઉવાચ-સખે ! કિમ્ એતત્ ? મૃગેણોક્તમ્-અવધીરિત-સુહૃદ્-વાક્યસ્ય ફલમ્ એતત્ તથા ચોક્તમ્-
સુહૃદાં હિત-કામાનાં યઃ શૃણોતિ ન ભાષિતમ્ ।
વિપત્ સન્નિહિતા તસ્ય સ નરઃ શત્રુનન્દનઃ

કાકો બ્રૂતે-સ વઞ્ચકઃ ક્વાસ્તે ?
મૃગેણોક્તં-મન્-માંસાર્થી તિષ્ઠત્ય્ અત્રૈવ ।
કાકો બ્રૂતે-મિત્ર ! ઉક્તમ્ એવ મયા પૂર્વમ્ ।
અપરાધો ન મેઽસ્તીતિ નૈતદ્ વિશ્વાસ-કારણમ્ ।
વિદ્યતે હિ નૃશંસેભ્યો ભયં ગુણવતામ્ અપિ

દીપ-નિર્વાણ-ગન્ધં ચ સુહૃદ્-વાક્યમ્ અરુન્ધતીમ્ ।
ન જિઘ્રન્તિ ન શૃણ્વન્તિ ન પ્શ્યન્તિ ગતાયુષઃ

પરોક્ષે કાર્ય-હન્તારં પ્રત્યક્ષે પ્રિય-વાદિનમ્ ।
વર્જયેત્ તાદૃશં મિત્રં વિષ-કુમ્ભં પયોમુખમ્

તતઃ કાકો દીર્ઘં નિઃશ્વસ્ય ઉવાચ-અરે વઞ્ચક ! કિં ત્વયા પાપ-કર્મણા કૃતમ્ । યતઃ-
સંલાપિતાનાં મધુરૈર્ વચોભિર્
મિથ્યોપચારૈશ્ ચ વશીકૃતાનામ્ ।
આશાવતાં શ્રદ્દધતાં ચ લોકે
કિમ્ અર્થિનાં વઞ્ચયિતવ્યમ્ અસ્તિ

અન્યચ્ ચ-
ઉપકારિણિ વિશ્રબ્ધે શુદ્ધ-મતૌ યઃ સમાચરતિ પાપમ્ ।
તં જનમ્ અસત્ય-સન્ધં ભગવતિ વસુધે કથં વહસિ

દુર્જનેન સમં સખ્યં વૈરં ચાપિ ન કારયેત્ ।
ઉષ્ણો દહતિ ચાઙ્ગારઃ શીતઃ કૃષ્ણાયતે કરમ્

અથવા સ્થિતિર્ ઇયં દુર્જનાનામ્-
પ્રાક્ પાદયોઃ પતતિ ખાદતિ પૃષ્ઠ-માંસં
કર્ણે ફલં કિમ્ અપિ રૌતિ શનૈર્ વિચિત્રમ્ ।
છિદ્રં નિરૂપ્ય સહસા પ્રવિશત્ય્ અશઙ્કઃ
સર્વં ખલસ્ય ચરિતં મશકઃ કરોતિ

તથા ચ-
દુર્જનઃ પ્રિય-વાદી ચ નૈતદ્ વિશ્વાસ-કારણમ્ ।
મધુ તિષ્ઠતિ જિહ્વાગ્રે હૃદિ હાલાહલં વિષમ્

અથ પ્રભાતે સ ક્ષેત્ર-પતિર્ લગુડ-હસ્તસ્ તં પ્રદેશમ્ આગચ્છન્ કાકેનાવલોકિતઃ । તમ્ અવલોક્ય કાકેનોક્તમ્-સખે મૃગ ! ત્વમ્ આત્માનં મૃતવત્ સન્દર્શ્ય વાતેનોદરં પૂરયિત્વા પાદાન્ સ્તબ્ધીકૃત્ય તિષ્ઠ । અહં તવ ચક્ષુષી ચઞ્ચ્વા કિમ્ અપિ વિલિખામિ, યદાહં શબ્દં કરોમિ, તદા ત્વમ્ ઉત્થાય સત્વરં પલાયિષ્યસે ।
મૃગસ્ તથૈવ કાક-વચનેન સ્થિતઃ । તતઃ ક્ષેત્ર-પતિના હર્ષોત્ફુલ્લ-લોચનેન તથાવિધો મૃગ આલોકિતઃ । અથાસૌ-આઃ ! સ્વયં મૃતો ઽસિ ? ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મૃગં બન્ધનાત્ મોચયિત્વા પાશાન્ સંવરીતું સત્વરો બભૂવ । તતઃ કિયદ્ દૂરે અન્તરિતે ક્ષેત્ર-પતૌ સ મૃગઃ કાકસ્ય શબ્દં શ્રુત્વા સત્વરમ્ ઉત્થાય પલાયિતઃ । તમ્ ઉદ્દિશ્ય તેન ક્ષેત્ર-પતિના પ્રકોપાત્ ક્ષિપ્તેન લગુડેન શૃગાલો વ્યાપાદિતઃ । તથા ચોક્તમ્-
ત્રિભિર્ વર્ષૈસ્ ત્રિભિર્ માસૈસ્ ત્રિભિઃ પક્ષૈસ્ ત્રિભિર્ દિનૈઃ ।
અત્યુત્કટૈઃ પાપ-પુણ્યૈર્ ઇહૈવ ફલમ્ અશ્નુતે

અતો ઽહં બ્રવીમિ-ભક્ષ્ય-ભક્ષ્યકયોઃ પ્રીતિર્ ઇત્ય્ આદિ ।
ઇતિ મૃગ-વાયસ-શૃગાલ-કથા
કાકઃ પુનર્ આહ-
ભક્ષિતેનાપિ ભવતા નાહારો મમ પુષ્કલઃ ।
ત્વયિ જીવતિ જીવામિ ચિત્રગ્રીવ ઇવાનઘ

અન્યચ્ ચ-
તિરશ્ચામ્ અપિ વિશ્વાસો દૃષ્ટઃ પુણ્યૈક-કર્મણામ્ ।
સતાં હિ સાધુ-શીલત્વાત્ સ્વભાવો ન નિવર્તતે

કિં ચ-
સાધોઃ પ્રકોપિતસ્યાપિ મનો નાયાતિ વિક્રિયામ્ ।
ન હિ તાપયિતું શક્યં સાગરામ્ભસ્ તૃણોલ્કયા

હિરણ્યકો બ્રૂતે-ચપલસ્ ત્વમ્ । ચપલેન સહ સ્નેહઃ સર્વથા ન કર્તવ્યઃ । તથા ચોક્તમ્-
માર્જારો મહિષો મેષઃ કાકઃ કાપુરુષસ્ તથા ।
વિશ્વાસાત્ પ્રભવન્ત્ય્ એતે વિશ્વાસસ્ તત્ર નો હિતઃ

કિં ચાન્યત્-શત્રુ-પક્ષો ભવાન્ અસ્માકમ્ । શત્રુણા સન્ધિર્ ન વિધેયમ્ । ઉક્તં ચૈતત્-
શત્રુણા ન હિ સન્દધ્યાત્ સંશ્લિષ્ટેનાપિ સન્ધિના ।
સુતપ્તમ્ અપિ પાનીયં શમયત્ય્ એવ પાવકમ્

દુર્જનઃ પરિહર્તવ્યો વિદ્યયાલઙ્કૃતો ઽપિ સન્ ।
મણિના ભૂષિતઃ સર્પઃ કિમ્ અસૌ ન ભયઙ્કરઃ

યદ્ અશક્યં ન તચ્ છક્ત્યં યચ્ છક્ત્યં શક્યમ્ એવ તત્ ।
નોદકે શકટં યાતિ ન ચ નૌર્ ગચ્છતિ સ્થલે

અપરં ચ-
મહતાપ્ય્ અર્થ-સારેણ યો વિશ્વસિતિ શત્રુષુ ।
ભાર્યાસુ ચ વિરક્તાસુ તદ્-અન્તં તસ્ય જીવનમ્

લઘુ-પતનકો બ્રૂતે-શ્રુતં મયા સર્વં, તથાપિ મમૈતાવન્ એવ સઙ્કલ્પઃ । યત્ ત્વયા સહ સૌહૃદ્યમ્ અવશ્યં કરણીયમ્ ઇતિ । અન્યથા અનાહારેણાત્માનં તવ દ્વારિ વ્યાપાદયિષ્યામીતિ । તથા હિ-
મૃદ્-ઘટવત્ સુખ-ભેદ્યો દુઃસન્ધાનશ્ ચ દુર્જનો ભવતિ ।
સુજનસ્ તુ કનક-ઘટવદ્ દુર્ભેદ્યશ્ ચાશુ સન્ધેયઃ

કિં ચ-
દ્રવત્વાત્ સર્વ-લોહાનાં નિમિત્તાદ્ મૃગ-પક્ષિણામ્ ।
ભયાલ્ લોભાચ્ ચ મૂર્ખાણાં સઙ્ગતઃ દર્શનાત્ સતામ્

કિં ચ-
નારિકેલ-સમાકારા દૃશ્યન્તે હિ સુહૃજ્જનાઃ ।
અન્યે બદરિકાકારા બહિર્ એવ મનોહરાઃ

અન્યચ્ ચ-
સ્નેહ-ચ્છેદેઽપિ સાધૂનાં ગુણા નાયાન્તિ વિક્રિયામ્ ।
ભઙ્ગેઽપિ હિ મૃણાલાનામ્ અનુબધ્નન્તિ તન્તવઃ

અન્યચ્ ચ-
શુચિત્વમ્ ત્યાગિતા શૌર્યં સામાન્યં સુખ-દુઃખયોઃ ।
દાક્ષિણ્યં ચાનુરક્તિશ્ ચ સત્યતા ચ સુહૃદ્-ગુણાઃ

એતૈર્ ગુણૈર્ ઉપેતો ભવદ્=અન્યો મયા કઃ સુહૃત્ પ્રાપ્તવ્યઃ ? ઇત્ય્ આદિ તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય હિરણ્યકો બહિઃ નિઃસૃત્યાહ-આપ્યાયિતો ઽહં ભવતામ્ એતેન વચનામૃતેન । તથા ચોક્તમ્-
ઘર્માર્તં ન તથા સુશીતલ-જલૈઃ સ્નાનં ન મુક્તાવલી
ન શ્રીખણ્ડ-વિલેપનમ્ સુખયતિ પ્રત્યઙ્ગમ્ અપ્ય્ અર્પિતમ્ ।
પ્રીત્યૈ સજ્જન-ભાષિતં પ્રભવતિ પ્રાયો યથા ચેતસઃ
સદ્-યુક્ત્યા ચ પરિષ્કૃતં સુકૃતિનામ્ આકૃષ્ટિ-મન્ત્રોપમમ્

અન્યચ્ ચ-
રહસ્ય-ભેદો યાચ્ઞા ચ નૈષ્ઠુર્યં ચલ-ચિત્તયા ।
ક્રોધો નિઃસત્યતા દ્યૂતમ્ એતન્ મિત્રસ્ય દૂષણમ્

અનેન વચન-ક્રમેણ તત્ એકમ્ અપિ દૂષણં ત્વયિ ન લક્ષ્યતે । યતઃ-
પટુત્વં સત્યવાદિત્વં કથા-યોગેન બુદ્ધ્યતે ।
અસ્તબ્ધત્વમ્ અચાપલ્યં પ્રત્યક્ષેનાવગમ્યતે

અપરં ચ-
અન્યથૈવ હિ સૌહાર્દં ભવેત્ સ્વચ્છાન્તરાત્મનઃ ।
પ્રવર્તતેઽન્યથા વાણી શાઠ્યોપહત-ચેતસઃ

મનસ્ય્ અન્યદ્ વચસ્ય્ અન્યત્ કર્મણ્ય્ અન્યદ્ દુરાત્મનામ્ ।
મનસ્ય્ એકં વચસ્ય્ એકં કર્મણ્ય્ એકં મહાત્મનામ્

તદ્ ભવતુ ભવતઃ અભિમતમ્ એવ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા હિરણ્યકો મૈત્ર્યં વિધાય ભોજન-વિશેષૈર્ વાયસં સન્તોષ્ય વિવરં પ્રવિષ્ટઃ । વાયસો ઽપિ સ્વ-સ્થાનં ગતઃ તતઃ-પ્રભૃતિ તયોઃ અન્યો ઽન્યાહાર-પ્રદાનેન કુશલ-પ્રશ્નૈઃ વિશ્રમ્ભાલાપૈશ્ ચ કિયત્-કાલો ઽતિવર્તને । એકદા લઘુ-પતનકો હિરણ્યકમ્ આહ-સખે ! વાયસસ્ય કષ્ટતરલભ્યાહારમ્ ઇદં સ્થાનમ્ । તદ્ એતત્ પરિત્યજ્ય સ્થાનાન્તરં ગન્તુમ્ ઇચ્છામિ ।
હિરણ્યકો બ્રૂતે-
સ્થાન-ભ્રષ્ટા ન શોભન્તે દન્તાઃ કેશા નખા નરાઃ ।
ઇતિ વિજ્ઞાય મતિમાન્ સ્વ-સ્થાનં ન પરિત્યજેત્

કાકો બ્રૂતે-મિત્ર ! કાપુરુષસ્ય વચનમ્ એતત્ । યતઃ-
સ્થાનમ્ ઉત્સૃજ્ય ગચ્છન્તિ સિંહાઃ સત્-પુરુષા ગજાઃ ।
તત્રૈવ નિધનં યાન્તિ કાકાઃ કાપુરુષા મૃગાઃ

અન્યચ્ ચ-
કો વીરસ્ય મનસ્વિનઃ સ્વ-વિષયઃ કો વા વિદેશઃ સ્મૃતઃ
યં દેશં શ્રયતે તમ્ એવ કુરુતે બાહુ-પ્રતાપાર્જિતમ્ ।
યદ્ દંષ્ટ્રાનખ-લાઙ્ગુલ-પ્રહરણઃ સિંહો વનં ગાહતે
તસ્મિન્ન્ એવ હત-દ્વિપેન્દ્ર-રુધિરૈસ્ તૃષ્ણાં છિન્નત્ત્ય્ આત્મનઃ

હિરણ્યકો બ્રૂતે-મિત્ર ક્વ ગન્તવ્યમ્ ? તથા ચોક્તમ્-
ચલત્ય્ એકેન પાદેન તિષ્ઠત્ય્ એકેન બુદ્ધિમાન્ ।
નાસમીક્ષ્ય પરં સ્થાનં પૂર્વમ્ આયતનં ત્યજેત્

વાયસો બ્રૂતે-મિત્ર ! અસ્તિ સુનિરૂપિતં સ્થાનમ્ ।
હિરણ્યકો ઽવદત્-કિં તત્ ?
વાયસઃ કથયતિ-અસ્તિ દણ્ડકારણ્યે કર્પૂરગૌરાભિધાનં સરઃ । તત્ર ચિર-કાલોપાર્જિતઃ પ્રિય-સુહૃન્ મે મન્થરાભિધાનઃ કૂર્મઃ સહજ-ધાર્મિકઃ પ્રતિવસતિ । પશ્ય મિત્ર !
પરોપદેશે પાણ્ડિત્યં સર્વેષાં સુકરં નૃણામ્ ।
ધર્મે સ્વીયમ્ અનુષ્ઠાનં કસ્યચિત્ તુ મહાત્મનઃ

સ ચ ભોજન-વિશેષૈર્ માં સંવર્ધયિષ્યતિ । હિરણ્યકો ઽપ્ય્ આહ-તત્ કિમ્ અત્રાવસ્થાય મયા કર્તવ્યમ્ ? યતઃ-
યસ્મિન્ દેશે ન સમ્માનો ન વૃત્તિર્ ન ચ બાન્ધવઃ ।
ન ચ વિદ્યાગમઃ કશ્ચિત્ તં દેશં પરિવર્જયેત્

અપરં ચ---
ધનિકઃ શ્રોત્રિયો રાજા નદી વૈદ્યસ્ તુ પઞ્ચમઃ ।
પઞ્ચ યત્ર ન વિદ્યન્તે તત્ર વાસં ન કારયેત્

અપરં ચ---
લોક-યાત્રા ભયં લજ્જા દાક્ષિણ્યં ત્યાગ-શીલતા ।
પઞ્ચ યત્ર ન વિદ્યન્તે ન કુર્યાત્ તત્ર સંસ્થિતિમ્

અન્યચ્ ચ-
તત્ર મિત્ર ! ન વસ્તવ્યં યત્ર નાસ્તિ ચતુષ્ટયમ્ ।
ઋણ-દાતા ચ વૈદ્યશ્ ચ શ્રોત્રિયઃ સજલા નદી

અતો મામ્ અપિ તત્ર નય ।
વાયસો ઽવદત્-એવમ્ અસ્તુ ।
અથ વાયસસ્ તેન મિત્રેણ સહ વિચિત્રાલાપ-સુખેન તસ્ય સરસઃ સમીપં યયૌ । તતો મન્થરો દૂરાદ્ એવ લઘુ-પતનકમ્ અવલોક્ય ઉત્થાય યથોચિતમ્ આતિથ્યં વિધાય મૂષિકસ્યાપ્ય્ અતિથિ-સત્કારં ચકાર । યતઃ-
બાલો વા યદિ વા વૃદ્ધો યુવા વા ગૃહમ્ આગતઃ ।
તસ્ય પૂજા વિધાતવ્યા સર્વત્રાભ્યાગતો ગુરુઃ

તથા-
ગુરુર્ અગ્નિર્ દ્વિજાતીનાં વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો ગુરુઃ ।
પતિર્ એકો ગુરુઃ સ્ત્રીણાં સર્વત્રાભ્યાગતો ગુરુઃ

અપરં ચ-
ઉત્તમસ્યાપિ વર્ણસ્ય નીચો ઽપિ ગૃહમ્ આગતઃ ।
પૂજનીયો યથા-યોગ્યં સર્વ-દેવ-મયો ઽતિથિઃ

વાયસો ઽવદત્-સખે ! મન્થર ! સ-વિશેષ-પૂજામ્ અસમિ વિધેહિ, યતો ઽયં પુણ્ય-કર્મણાં ધુરીણઃ કારુણ્ય-રત્નાકરો હિરણ્યક-નામા મૂષિક-રાજઃ । એતસ્ય ગુણ-સ્તુતિં જિહ્વા-સહસ્ર-દ્વયેનાપિ યદિ સર્પ-રાજઃ કદાચિત્ કર્તું સમર્થઃ સ્યાત્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચિત્રગ્રીવોપાખ્યાનં વર્ણિતવાન્ । તતો મન્થરઃ સાદરં હિરણ્યકં સમ્પૂજ્યાહ-ભદ્ર ! આત્મનો નિર્જન-વનાગમન-કારણમ્ આખ્યાતુમ્ અર્હસિ ?
હિરણ્યકો ઽવદત્-કથયામિ, શ્રૂયતામ્ ।
કથા 4
અસ્તિ ચમ્પકાભિધાનાયાં નગર્યાં પરિવ્રાજકાવસથઃ । તત્ર ચૂડાકર્ણો નામ પરિવ્રાજકઃ પ્રતિવસતિ । સ ચ ભોજનાવશિષ્ટ-ભિક્ષાન્ન-સહિતં ભિક્ષાપાત્રં નાગદન્તકેઽવસ્થાપ્ય સ્વપિતિ । અહં ચ તદ્ અન્નમ્ ઉત્પ્લુત્ય ઉત્પ્લુત્ય પ્રત્યહં ભક્ષયામિ । અનન્તરં તસ્ય પ્રિય-સુહૃદ્ વીણાકર્ણો નામ પરિવ્રાજકઃ સમાયાતઃ, તેન સહ નાના-કથા-પ્રસઙ્ગાવસ્થિતો મમ ત્રાસાર્થં જર્જર-વંશ-ખણ્ડેન ચૂડાકર્ણો ભૂમિમ્ અતાડયત્ । તં તથાવિધં દૃષ્ટ્વા વીણાકર્ણ ઉવાચ-સખે ! કિમ્ ઇતિ મમ કથા-વિરક્તો ઽન્યાસક્તો ભવાન્ ? યતઃ-
મુખં પ્રસન્નં વિમલા ચ દૃષ્ટિઃ
કથાનુરાગો મધુરા ચ વાણી ।
સ્નેહો ઽધિકઃ સમ્ભ્રમ-દર્શનં ચ
સદાનુરક્તસ્ય જનસ્ય લક્ષ્મ

અદૃષ્ટિ-દાનં કૃત-પૂર્વ-નાશનમ્
આનનં દુશ્ચરિતાનુકીર્તનમ્ ।
કથા-પ્રસઙ્ગેન ચ નામ-વિસ્મૃતિર્
વિરક્ત-ભાવસ્ય જનસ્ય લક્ષણમ્

ચૂડાકર્ણેનોક્તમ્-ભદ્ર ! નાહં વિરક્તઃ, કિન્તુ પશ્ય અયં મૂષિકો મમાપકારી સદા પાત્રસ્થં ભિક્ષાન્નમ્ ઉત્પ્લુત્ય ભક્ષયતિ । વીણાકર્ણો નાગદન્તમ્ અવલોક્યાહ-કથમ્ અયં મૂષિકઃ સ્વલ્પ-બલો ઽપ્ય્ એતાવદ્ દૂરમ્ ઉત્પતતિ ? તદ્ અત્ર કેનાપિ કારણેન ભવિતવ્યમ્ ।
ક્ષણં વિચિન્ત્ય પરિવ્રાજકેનોક્તમ્-કારણં ચાત્ર ધન-બાહુલ્યમ્ એવ પ્રતિભાતિ । યતઃ-
ધનવાન્ બલવાન્ લોકે સર્વઃ સર્વત્ર સર્વદા ।
પ્રભુત્વં ધન-મૂલં હિ રાજ્ઞામ્ અપ્ય્ ઉપજાયતે

તતઃ ખનિત્રમ્ આદાય તેન પરિવ્રાજકેન વિવરં ખનિત્વા ચિર-સઞ્ચિતં મમ ધનં ગૃહીતમ્ । તતઃ પ્રભૃતિ પ્રત્યહં નિજ-શક્તિ-હીનઃ સત્ત્વોત્સાહ-રહિતઃ સ્વાહારમ્ અપ્ય્ ઉત્પાદયિતુમ્ અક્ષમઃ સન્ન્ આસં મન્દં મન્દમ્ ઉપસર્પન્ ચૂડાકર્ણેનાવલોકિતઃ । તતસ્ તેનોક્તમ્-
ધનેન બલવાન્ લોકો ધનાદ્ ભવતિ પણ્ડિતઃ ।
પશ્યૈનં મૂષિકં પાપં સ્વજાતિ-સમતાં ગતમ્

કિં ચ-
અર્થેન તુ વિહીનસ્ય પુરુષસ્યાલ્પ-મેધસઃ ।
ક્રિયા સર્વા વિનશ્યન્તિ ગ્રીષ્મે કુસરિતો યથા

અપરં ચ-
યસ્યાર્થાસ્ તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યાર્થાસ્ તસ્ય બાન્ધવાઃ ।
યસ્યાર્થાઃ સ પુમાન્ લોકે યસ્યાર્થાઃ સ હિ પણ્ડિતઃ

અપરં ચ-
અપુત્રસ્ય ગૃહં શૂન્યં સન્-મિત્ર-રહિતસ્ય ચ ।
મૂર્ખસ્ય ચ દિશઃ શૂન્યાઃ સર્વ-શૂન્યા દરિદ્રતા

અપરં ચ-
દારિદ્ર્યાન્ મરણાદ્ વાપિ દારિદ્ર્યમ્ અવરં સ્મૃતમ્ ।
અલ્પ-ક્લેશેન મરણં દારિદ્ર્યમ્ અતિદુઃસહમ્

અન્યચ્ ચ-
તાનીન્દ્રિયાણ્ય્ અવિકલાનિ તદ્ એવ નામ
સા બુદ્ધિર્ અપ્રતિહતા વચનં તદ્ એવ ।
અર્થોષ્મણા વિરહિતઃ પુરુષઃ સ એવ
અન્યઃ ક્ષણેન ભવતીતિ વિચિત્રમ્ એતત્

એતત્ સર્વમ્ આકર્ણ્ય મયાલોચિતં-મમાન્નાવસ્થાનમ્ અયુક્તમ્ ઇદાનીમ્ । તથા ચોક્તમ્-
અત્યન્ત-વિમુખે દૈવે વ્યર્થે યત્ને ચ પૌરુષે ।
મનસ્વિનો દરિદ્રસ્ય વનાદ્ અન્યત્ કુતઃ સુખમ્

અન્યચ્ ચ-
મનસ્વી મિર્યતે કામં કાર્પણ્યં ન તુ ગચ્છતિ ।
અપિ નિર્વાણમ્ આયાતિ નાનલો યાતિ શીતતામ્

કિં ચ-
કુસુમ-સ્તવકસ્યેવ દ્વે વૃત્તી તુ મનસ્વિનઃ ।
સર્વેષાં મૂર્ધ્નિ વા તિષ્ઠેદ્ વિશીર્યેત વનેઽથવા

યચ્ ચાન્યસ્મૈ એતદ્ વૃત્તાન્ત-કથનં તદ્ અપ્ય્ અનુચિતમ્ । યતઃ-
અર્થ-નાશં મનસ્-તાપં ગૃહે દુશ્ચરિતાનિ ચ ।
વઞ્ચનં ચાપમાનં ચ મતિમાન્ ન પ્રકાશયેત્

યચ્ ચાત્રૈવ યાચ્ઞયા જીવનં તદ્ અપ્ય્ અતીવ-ગર્હિતમ્ । યતઃ-
વરં વિભવ-હીનેન પ્રાણૈઃ સન્તર્પિતો ઽનલઃ ।
નોપચાર-પરિભ્રષ્ટઃ કૃપણઃ પ્રાર્થ્યતે જનઃ

અન્યચ્ ચ-
દારિદ્ર્યાદ્ ધ્રિયમ્ એતિ હ્રી-પરિગતઃ સત્ત્વાત્ પરિભ્રશ્યતે
નિઃસત્ત્વં પરિભૂયતે પરિભવાન્ નિર્વેદમ્ આપદ્યતે ।
નિર્વિણ્ણઃ શુચમ્ એતિ શોક-ફિહિતો બુદ્ધ્યા પરિત્યજ્યતે
નિર્બુદ્ધિઃ ક્ષયમ્ એત્ય્ અહો નિધનતા સર્વાપદામ્ આસ્પદમ્

કિં ચ-
વરં મૌનં કાર્યં ન ચ વચનમ્ ઉક્તં યદ્ અનૃતં
વરં ક્લૈબ્યં પુંસાં ન ચ પર-કલત્રાભિગમનમ્ ।
વરં પ્રાણ-ત્યાગો ન ચ પિશુન-વાક્યેષ્વ્ અભિરુચિર્
વરં ભિક્ષાશિત્વં ન ચ પર-ધનાસ્વાદન-સુખમ્

વરં શૂન્યા શાલા ન ચ ખલુ વરો દુષ્ટ-વૃષભો
વરં વેશ્યા પત્ની ન પુનર્ અવિનીતા કુલ-વધૂઃ ।
વરં વાસો ઽરણ્યે ન પુનર્ અવિવેકાધિપ-પુરે
વરં પ્રાણ-ત્યાગો ન પુનર્ અધમાનામ્ ઉપગમઃ

અપિ ચ-
સેવેવ માનમ્ અખિલં જ્યોત્સ્નેવ તમો જરેવ લાવણ્યમ્ ।
હરિ-હર-કથેવ દુરિતં ગુણ-શતમ્ અપ્ય્ અર્થિતા હરતિ

તત્ કિમ્ અહં પર-પિણ્ડેન આત્માનં પોષયામિ ? કષ્ટં ભોઃ ! તદ્ અપિ દ્વિતીયં મૃત્યુ-દ્વારમ્ । અન્યચ્ ચ-
રોગી ચિર-પ્રવાસી પરાન્ન-ભોજી પરાવસથ-શાયી ।
યજ્ જીવતિ તન્ મરણં યન્ મરણં સો ઽસ્ય વિશ્રામઃ

ઇત્ય્ આલોચ્યાપિ લોભાત્ પુનર્ અપિ તદીયમ્ અન્નં ગ્રહીતું ગ્રહમ્ અકરવમ્ । તથા ચોક્તમ્-
લોભેન બુદ્ધિશ્ ચલતિ લોભો જનયતે તૃષામ્ ।
તૃષાર્તો દુઃખમ્ આપ્નોતિ પરત્રેહ ચ માનવઃ

તતો ઽહં મન્દં મન્દમ્ ઉપસર્પંસ્ તેન વીણાકર્ણેન જર્જર-વંશ-ખણ્ડેન તાડિતશ્ ચાચિન્તયમ્-લુબ્ધો હ્ય્ અસન્તુષ્ટો નિયતમ્ આત્મ-દ્રોહી ભવતિ । તથા ચ-
ધન-લુબ્ધો હ્ય્ અસન્તુષ્ટો ઽનિયતાત્માજિતેન્દ્રિયઃ ।
સર્વા એવાપદસ્ તસ્ય યસ્ય તુષ્ટં ન માનસમ્

સર્વાઃ સમ્પત્તસ્યસ્ તસ્ય સન્તુષ્ટં યસ્ય માનસમ્ ।
ઉપાનદ્-ગૂઢ-પાદસ્ય નનુ ચર્માવૃતેવ ભૂઃ

અપરં ચ-
સન્તોષામૃત-તૃપ્તાનાં યત્ સુખં શાન્ત-ચેતસામ્ ।
કુતસ્ તદ્-ધન-લુબ્ધાનામ્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ધાવતામ્

કિં ચ-
તેનાધીતં શ્રુતં તેન તેન સર્વમ્ અનુષ્ઠિતમ્ ।
યેનાશાઃ પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા નૈરાશ્યમ્ અવલમ્બિતમ્

અપિ ચ-
અસેવિતેશ્વર-દ્વારમ્ અદૃષ્ટ-વિરહ-વ્યથમ્ ।
અનુક્ત-ક્લીબ-વચનં ધન્યં કસ્યાપિ જીવનમ્

ન યોજન-શતં દૂરં વાહ્યમાનસ્ય તૃષ્ણયા ।
સન્તુષ્ટસ્ય કર-પ્રાપ્તેઽપ્ય્ અર્થે ભવતિ નાદરઃ

તદ્ અત્ર અવસ્થોચિત-કાર્ય-પરિચ્છેદઃ શ્રેયાન્ ।
કો ધર્મો ભૂત-દયા કિં સૌખ્યં નિત્યમ્ અરોગિના જગતિ ।
કઃ સ્નેહઃ સદ્-ભાવઃ કિં પાણ્ડિત્યં પરિચ્છેદઃ

તથા ચ-
પરિચ્છેદો હિ પાણ્ડિત્યં યદાપન્ના વિપત્તયઃ ।
અપરિચ્છેદ-કર્તૄણાં વિપદઃ સ્યુઃ પદે પદે

તથા હિ-
ત્યજેદ્ એકં કુલસ્યાર્થે ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ ।
ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્

અપરં ચ-
પાનીયં વા નિરાયાસં સ્વાદ્વન્નં વા ભયોત્તરમ્ ।
વિચાર્યં ખલુ પશ્યામિ તત્ સુખં યત્ર નિર્વૃતિઃ

ઇત્ય્ આલોચ્યાહં નિર્જન-વનમ્ આગતઃ । યતઃ-
વરં વનં વ્યાઘ્ર-ગજેન્દ્ર-સેવિતં
દ્રુમાલયઃ પત્ર-ફલામ્બુ-ભક્ષિતમ્ ।
તૃણાનિ શય્યા વસનં ચ વલ્કલં
ન બન્ધુ-મધ્યે ધન-હીન-જીવનમ્

અતઃ-
સંસાર-વિષય-વૃક્ષસ્ય દ્વે એવ રસવત્ ફલે ।
કાવ્યામૃત-રસાસ્વાદઃ સઙ્ગમઃ સજ્જનૈઃ સહ

અપરં ચ-
સત્-સઙ્ગઃ કેશવે ભક્તિર્ ગઙ્ગામ્ભસિ નિમજ્જનમ્ ।
અસારે ખલુ સંસારે ત્રીણિ સારાણિ ભાવયેત્

મન્થર ઉવાચ-
અર્થાઃ પાદ-રજોપમા ગિરિ-નદી-વેગોપમં યૌવનમ્
આયુષ્યં જલ-બિન્દુ-લોલ-ચપલં ફેનોપમં જીવનમ્ ।
ધર્મં યો ન કરોતિ નિશ્ચલ-મતિઃ સ્વર્ગાર્ગલોદ્ઘાટનં
પશ્ચાત્-તાપ-હતો જરા-પરિણતઃ શોકાગ્નિના દહ્યતે

યુષ્માભિર્ અતિસઞ્ચયઃ કૃતઃ । તસ્યાયં દોષઃ । શૃણુ-
ઉપાર્જિતાનાં વિત્તાનાં ત્યાગ એવ હિ રક્ષણમ્ ।
તડાગોદર-સંસ્થાનાં પરીવાહૈવામ્ભસામ્

અન્યચ્ ચ-
યદ્ અધો ઽધઃ ક્ષિતૌ વિત્તં નિચખાન મિતમ્પચઃ ।
તદ્-અધો નિલયં ગન્તું ચક્રે પન્થાનમ્ અગ્રતઃ

યતઃ-
નિજ-સૌખ્યં નિરુન્ધાનો યો ધનાર્જનમ્ ઇચ્છતિ ।
પરાર્થ-ભાર-વાહીવ સ ક્લેશસ્યૈવ ભાજનમ્

તથા ચોક્તં-
દાનોપભોગ-હીનેન ધનેન ધનિનો યદિ ।
ભવામઃ કિં ન તેનૈવ ધનેન ધનિનો વયમ્

યતઃ-
ધનેન કિં યો ન દદાતિ નાશ્નુતે
બલેન કિં યશ્ ચ રિપૂન્ ન યાધત્તે ।
શ્રુતેન કિં યો ન ચ ધર્મમ્ આચરેત્
કિમ્ આત્મના યો ન જિતેન્દ્રિયો ભવેત્

અન્યચ્ ચ-
અસમ્ભોગેન સામાન્યં કૃપણસ્ય ધનં પરૈઃ ।
અસ્યેદમ્ ઇતિ સમ્બન્ધો હાનૌ દુઃખેન ગમ્યતે

અપિ ચ-
ન દેવાય ન વિપ્રાય ન બન્ધુભ્યો ન ચાત્મને ।
કૃપણસ્ય ધનં યાતિ વહ્નિ-તસ્કર-પાર્થિવૈઃ

તથા ચોક્તમ્-
દાનં પ્રિય-વાક્-સહિતં
જ્ઞાનમ્ અગર્વં ક્ષમાન્વિતં સૌર્યમ્ ।
ત્યાગં સહિતં ચ વિત્તં
દુર્લભમ્ એતચ્ ચતુર્ ભદ્રમ્

ઉક્તં ચ-
કર્તવ્યઃ સઞ્ચયો નિત્યં ન તુ કાર્યો ઽતિસઞ્ચયઃ ।
અતિસઞ્ચય-શીલો ઽયં ધનુષા જમ્બુકો હતઃ

તાવ્ આહતુઃ-કથમ્ એતત્ ?
મન્થરઃ કથયતિ-
કથા 5
આસીત્ કલ્યાણ-કટક-વાસ્તવ્યો ભૈરવો નામ વ્યાધઃ । સ ચૈકદા માંસ-લુબ્ધો ધનુર્ આદાય મૃગમ્ અન્વિષ્યન્ વિન્ધ્યાટવી-મધ્યં ગતઃ । તત્ર તેન મૃગ એકો વ્યાપાદિતઃ । તતો મૃગમ્ આદાય ગચ્છતા તેન ઘોરાકૃતિઃ શૂકરો દૃષ્ટઃ । તતસ્ તેન મૃગં ભૂમૌ નિધાય શૂકરઃ શરેણ હતઃ । શૂકરેણાપ્ય્ આગત્ય પ્રલય-ઘન-ઘોર-ગર્જનં કુર્વાણેન સ વ્યાધો મુષ્ક-દેશે હતઃ છિન્ન-દ્રુમ ઇવ પપાત । તથા ચોક્તમ્-
જલમ્ અગ્નિર્ વિષં શસ્તં ક્ષુદ્ વ્યાધિઃ પતનં ગિરેઃ ।
નિમિત્તં કિઞ્ચિદ્ આસાદ્ય દેહી પ્રાણૈર્ વિમુચ્યતે

અથ તયોઃ પાદાસ્ફાલનેન એકઃ સર્પો ઽપિ મૃતઃ । અત્રાન્તરે દીર્ઘરાવો નામ જમ્બુકઃ પરિભ્રમનાહારાર્થા તાન્ મૃતાન્ મૃગ-વ્યાધ-સર્પ-શૂકરાન્ અપશ્યત્ । આલોક્યાચિન્તયચ્ ચ-અહો ભાગ્યમ્ ! અદ્ય મહદ્ ભોજ્યં મે સમુપસ્થિતમ્ ।
અથવા-
અચિન્તિતાનિ દુઃખાનિ યથૈવાયાન્તિ દેહિનામ્ ।
સુખાન્ય્ અપિ તથા મન્યે દૈવમ્ અત્રાતિરિચ્યતે

માસમ્ એકં નરો યાતિ દ્વૌ માસૌ મૃગ-શૂકરૌ ।
અહિર્ એકં દિનં યાતિ અદ્ય ભક્ષ્યો ધનુર્ગુણઃ

તતઃ પ્રથમ-બુભુક્ષાયામ્ ઇદં નિઃસ્વાદુ કોદણ્ડ-લગ્નં સ્નાયુ-બન્ધનં ખાદામિ, ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તથાકરોત્ । તતશ્ છિન્ને સ્નાયુ-બન્ધને દ્રુતમ્ ઉત્પતિતેન ધનુષા હૃદિ નિર્ભિન્નઃ સ દીર્ઘરાવઃ પઞ્ચત્વં ગતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ કર્તવ્યઃ સઞ્ચયો નિત્યમ્ ઇત્ય્ આદિ । તથા ચ-
યદ્ દદાતિ યદ્ અશ્નાતિ તદ્ એવ ધનિનો ધનમ્ ।
અન્યે મૃતસ્ય ક્રીડન્તિ દારૈર્ અપિ ધનૈર્ અપિ

કિં ચ-
યદ્ દદાસિ વિશિષ્ટેભ્યો યચ્ ચાશ્નાસિ દિને દિને ।
તત્ તે વિત્તમ્ અહં મન્યે શેષં કસ્યાપિ રક્ષસિ

યાતુ, કિમ્ ઇદાનીમ્ અતિક્રાન્તોપવર્ણનેન । યતઃ-
નાપ્રાયમ્ અભિવાઞ્છન્તિ નષ્ટં નેચ્છન્તિ શોચિતુમ્ ।
આપત્સ્વ્ અપિ ન મુહ્યન્તિ નરાઃ પણ્ડિત-બુદ્ધયઃ

તત્ સખે ! સર્વદા ત્વયા સોત્સાહેન ભવિતવ્યમ્, યતઃ-
શાસ્ત્રાણ્ય્ અધીત્યાપિ ભવન્તિ મૂર્ખા
યસ્ તુ ક્રિયાવાન્ પુરુષઃ સ વિદ્વાન્ ।
સુચિન્તિતં ચૌષધમ્ આતુરાણાં
ન નામ-માત્રેણ કરોત્ય્ અરોગમ્

અન્યચ્ ચ-
ન સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ અધ્યવસાય-ભીરોઃ
કરોતિ વિજ્ઞાન-વિધિર્ ગુણં હિ ।
અન્ધસ્ય કિં હસ્ત-તલ-સ્થિતો ઽપિ
પ્રકાશયત્ય્ અર્થમ્ ઇહ પ્રદીપઃ

તદ્ અત્ર સખે દશાતિશેષેણ શાન્તિઃ કરણીયા । એતદ્ અપ્ય્ અતિકષ્ટં ત્વયા ન મન્તવ્યમ્ ।
સુખમ્ આપતિતં સેવ્યં દુઃખમ્ આપતિતં તથા ।
ચક્રવત્ પરિવર્તન્તે દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ

અપરં ચ-
નિપાનમ્ ઇવ મણ્ડૂકાઃ સરઃ પૂર્ણમ્ ઇવાણ્ડજાઃ ।
સોદ્યોગં નરમ્ આયાન્તિ વિવશાઃ સર્વ-સમ્પદઃ

અપિ ચ-
ઉત્સાહ-સંપન્નમ્ અદીર્ઘ-સૂત્રં ક્રિયા-વિધિજ્ઞં વ્યસનેષ્વ્ અસક્તમ્ ।
શૂરં કૃતજ્ઞં દૃઢ-સૌહૃદં ચ- લક્ષ્મીઃ સ્વયં વાઞ્છતિ વાસ-હેતોઃ

વિશેષતશ્ ચ-
વિનાપ્ય્ અર્થૈર્ ધીરઃ સ્પૃશતિ બહુમાનોન્નતિ-પદં
સમાયુક્તો ઽપ્ય્ અર્થૈઃ પરિભવ-પદં યાતિ કૃપણઃ ।
સ્વભાવાદ્ ઉદ્ભૂતાં ગુણ-સમુદયાવાપ્તિ-વિષયાં
દ્યુતિં સૈંહીં શ્વા કિં ધૃત-કનક-માલો ઽપિ લભતે

કિં ચ-
ધનવાન્ ઇતિ હિ મદસ્ તે કિં ગત-વિભવો વિષાદમ્ ઉપયાસિ ।
કર-નિહત-કન્દુક-સમાઃ પાતોત્પાતા મનુષ્યાણામ્

અન્યચ્ ચ-
વૃત્ત્ય્-અર્થં નાતિચેષ્ટતે સા હિ ધાત્રૈવ નિર્મિતા ।
ગર્ભાદ્ ઉત્પતિતે જન્તૌ માતુઃ પ્રસ્રવતઃ સ્તનૌ

અપિ ચ સખે શૃણુ-
યેન શુક્લી-કૃતા હંસાઃ શુકાશ્ ચ હરિતીકૃતાઃ ।
મયૂરાશ્ ચિત્રિતા યેન સ તે વૃત્તિં વિધાસ્યતિ

અપરં ચ સતાં રહસ્યં શૃણુ, મિત્ર !
જનયન્ત્ય્ અર્જને દુઃખં તાપયન્તિ વિપત્તિષુ ।
મોહયન્તિ ચ સમ્પત્તૌ કથમ્ અર્થાઃ સુખાવહાઃ

અપરં ચ-
ધર્માર્ધં યસ્ય વિત્તેહા વરં તસ્ય નિરીહતા ।
પ્રક્ષાલનાદ્ ધિ પઙ્કસ્ય દૂરાદ્ અસ્પર્શનં વરમ્

યતઃ-
યથાઆમિષમ્ આકાશે પક્ષિભિઃ શ્વાપદૈર્ ભુવિ ।
ભક્ષ્યતે સલિલે મત્સ્યૈસ્ તથા સર્વત્ર વિત્તવાન્

અન્યચ્ ચ-
રાજતઃ સલિલાદ્ અગ્નેશ્ ચોરતઃ સ્વજનાદ્ અપિ ।
ભયમ્ અર્થવતાં નિત્યં મૃત્યોઃ પ્રાણ-ભૃતામ્ ઇવ

તથા હિ-
જન્મનિ ક્લેશ-બહુલે કિં નુ દુઃખમ્ અતઃ પરમ્ ।
ઇચ્છા-સમ્પદ્ યતો નાસ્તિ યચ્ ચેચ્છા ન નિવર્તતે

અન્યચ્ ચ ભ્રાતઃ શૃણુ-
ધનં તાવદ્ અસુલભં લબ્ધં કૃચ્છ્રેણ પાલ્યતે ।
લબ્ધ-નાશો યથા મૃત્યુસ્ તસ્માદ્ એતન્ ન ચિન્તયેત્

સા તૃષ્ણા ચેત્ પરિત્યક્તા કો દરિદ્રઃ ક ઈશ્વરઃ ।
તસ્યાશ્ ચેત્ પ્રસરો દત્તો દાસ્યં ચ શિરસિ સ્થિતમ્

અપરં ચ-
યદ્ યદ્ એવ હિ વાઞ્છેત તતો વાઞ્છા પ્રવર્તતે ।
પ્રાપ્ત એવાર્થતઃ સો ઽર્થો યતો વાઞ્છા નિવર્તતે

કિં બહુના, વિશ્રમ્ભાલાપૈર્ મયૈવ સહાત્ર કાલો નીયતામ્ । યતઃ-
આમ્રણાન્તાઃ પ્રણયાઃ કોપાશ્ ચ ક્ષણ-ભઙ્ગુરાઃ ।
પરિત્યાગાશ્ ચ નિઃસઙ્ગા ન ભવન્તિ મહાત્મનામ્

ઇતિ શ્રુત્વા લઘુપતનકો બ્રૂતે-ધન્યો ઽસિ મન્થર ! સર્વથા આશ્રયણીયો ઽસિ । યતઃ-
સન્ત એવ સતાં નિત્યમ્ આપદ્-ઉદ્ધરણ-ક્ષમાઃ ।
ગજાનાં પઙ્ક-મગ્નાનાં ગજા એવ ધુરન્ધરાઃ

અપરં ચ-
શ્લાઘ્યઃ સ એકો ભુવિ માનવાનાં
સ ઉત્તમઃ સત્-પુરુષઃ સ ધન્યઃ ।
યસ્યાર્થિનો વા શરણાગતા વા
નાશાવિભઙ્ગા વિમુખાઃ પ્રયાન્તિ

તદ્ એવં તે સ્વેચ્છાહાર-વિહારં કુર્વાણાઃ સન્તુષ્ટાઃ સુખં નિવસન્તિ સ્મ । અથ કદાચિત્ ચિત્રાઙ્ગ-નામા મૃગઃ કેનાપિ ત્રાસિતસ્ તત્રાગત્ય મિલિતઃ । તત્-પશ્ચાદ્ આયાન્તં ભય-હેતું સમ્ભાવ્ય મન્થરો જલં પ્રવિષ્ટઃ । મૂષિકશ્ ચ વિવરં ગતઃ, કાકો ઽપિ ઉડ્ડીય વૃક્ષાગ્રમ્ આરૂઢઃ । તતો લઘુપતનકેન સુદૂરં નિરૂપ્ય ભય-હેતુર્ ન કો ઽપ્ય્ અવલમ્બિતઃ । પશ્ચાત્ તદ્-વચનાદ્ આગત્ય પુનઃ સર્વે મિલિત્વા તત્રૈવોપવિષ્ટાઃ । મન્થરેણોક્તં-ભદ્ર મૃગ ! કુશલં તે ? સ્વેચ્છયા ઉદકાદ્યાહારો ઽનુભૂયતામ્ । અત્રાવસ્થાનેન વનમ્ ઇદં સનાથીક્રિયતામ્ ।
ચિત્રાઙ્ગો બ્રૂતે-લુબ્ધક-ત્રાસિતો ઽહં ભવતાં શરણમ્ આગતઃ । તતશ્ ચ, ભવદ્ભિઃ સહ મિત્રત્વમ્ ઇચ્છામિ । ભવન્તશ્ ચ અનુકમ્પયન્તુ મૈત્ર્યેણ । યતઃ-
લોભાદ્ વાથ ભયાદ્ વાપિ યસ્ ત્યજેચ્ છરણાગતમ્ ।
બ્રહ્મ-હત્યા-સમં તસ્ય પાપમ્ આહુર્ મનીષિણઃ

હિરણ્યકો ઽપ્ય્ અવદત્-મિત્રત્વં તાવદ્ અસ્માભિઃ સહ, અયત્નેન નિષ્પન્નં ભવતઃ । યતઃ-
ઔરસં કૃત-સમ્બન્ધં તથા વંશ-ક્રમાગતમ્ ।
રક્ષકં વ્યસનેભ્યશ્ ચ મિત્રં જ્ઞેયં ચતુર્-વિધમ્

તદ્ અત્ર ભવતા સ્વ-ગૃહ-નિર્વિશેષેણ સ્થીયતામ્ । તચ્ છ્રુત્વા મૃગઃ સાનન્દો ભૂત્વા કૃત-સ્વેચ્છાહારઃ પાનીયં પીત્વા જલાસન્ન-વટ-તરુ-ચ્છાયાયામ્ ઉપવિષ્ટઃ ।
અથ મન્થરો બ્રૂતે-સખે મૃગ ! કેન ત્રાસિતો ઽસિ ? અસ્મિન્ નિર્જને વને કદાચિત્ કિં વ્યાધાઃ સઞ્ચરન્તિ ?
મૃગેણોક્તમ્-અસ્તિ કલિઙ્ગ-વિષયે રુક્માઙ્ગદો નામ નૃપતિઃ । સ ચ દિગ્વિજય-વ્યાપાર-ક્રમેણ આગત્ય ચન્દ્રભાગા-નદી-તીરે સમાવેશિત-કટકો વર્તતે, પ્રાતશ્ ચ તેનાત્રાગત્ય કર્પૂર-સરઃ સમીપે ભવિતવ્યમ્ ઇતિ વ્યાધાનાં મુખાત્ કિંવદન્તી શ્રૂયતે । તદ્ અત્રાપિ પ્રાતર્-અવસ્થાનં ભય-હેતુકમ્ ઇત્ય્ આલોચ્ય યથા કાર્યં તથા આરભ્યતામ્ ।
તચ્ છ્રુત્વા કૂર્મઃ સ-ભયમ્ આહ-મિત્ર ! જલાશયાન્તરં ગચ્છામિ ।
કાક-મૃગાવ્ અપિ ઉક્તવન્તૌ-મિત્ર ! એવમ્ અસ્તુ !
હિરણ્યકો વિમૃશ્યાબ્રવીત્-પુનર્ જલાશયે પ્રાપ્તે મન્થરસ્ય કુશલમ્ । સ્થલે ગચ્છતો ઽસ્ય કા વિધા ?
અમ્ભાંસિ જલ-જન્તૂનાં દુર્ગં દુર્ગ-નિવાસિનામ્ ।
સ્વ-ભૂમિઃ શ્વાપદાદીનાં રાજ્ઞાં સૈન્યં પરં બલમ્

ઉપાયેન હિ યચ્ છક્યં ન તચ્ છક્યં પરાક્રમૈઃ ।
કાકી કનક-સૂત્રેણ કૃષ્ણ-સર્પમ્ અઘાતયત્

તદ્ યથા-
કથા 6
અસ્તિ બ્રહ્મારણ્યે કર્પાઊરતિલકો નામ હસ્તી । તમ્ અવલોક્ય સર્વે શૃગાલાશ્ ચિન્તયન્તિ સ્મ । યદ્ય્ અયં કેનાપ્ય્ ઉપાયેન મિર્યતે, તદાસ્માકમ્ એતેન દેહેન માસ-ચતુષ્ટયસ્ય સ્વેચ્છા-ભોજનં ભવેત્ । તતસ્ તન્-મધ્યાદ્ એકેન વૃદ્ધ-શૃગાલેન પ્રતિજ્ઞા કૃતા । મયા બુદ્ધિ-પ્રભાવાદ્ અસ્ય મરણં સાધયિતવ્યમ્ । અનન્તરં સ વઞ્ચકઃ કર્પૂરતિલક-સમીપં ગત્વા સાષ્ટાઙ્ગ-પાતં પ્રણમ્યોવાચ-દેવ ! દૃષ્ટિ-પ્રસાદં કુરુ ।
હસ્તી બ્રૂતે-કસ્ ત્વમ્ ? કુતઃ સમાયાતઃ ?
સો ઽવદત્-જમ્બુકો ઽહં સર્વૈર્ વન-વાસિભિઃ પશુભિર્ મિલિત્વા ભવત્-સકાશં પ્રસ્થાપિતઃ । યદ્ વિના રાજ્ઞા સ્થાતું ન યુક્તમ્ । તદ્ અત્રાટવી-રાજ્યેઽભિષેક્તું ભવાન્ સર્વ-સ્વામિ-ગુણોપેતો નિરૂપિતઃ । યતઃ-
કુલાચાર-જનાચારૈર્ અતિશુદ્ધઃ પ્રતાપવાન્ ।
ધાર્મિકો નીતિ-કુશલઃ સ સ્વામી યુજ્યતે ભુવિ

અપરં ચ પશ્ય-
રાજાનં પ્રથમં વિન્દેત્ તતો ભાર્યાં તતો ધનમ્ ।
રાજન્ય્ અસતિ લોકેઽસ્મિન્ કુતો ભાર્યા કુતો ધનમ્

અન્યચ્ ચ-
પર્જન્ય ઇવ ભૂતાનામ્ આધારઃ પૃથિવી-પતિઃ ।
વિકલેઽપિ હિ પર્જન્યે જીવ્યતે ન તુ ભૂપતૌ

કિં ચ-
નિયત-વિષય-વર્તી પ્રાયશો દણ્ડ-યોગાજ્
જગતિ પર-વશેઽસ્મિન્ દુર્લભઃ સાધુ-વૃત્તેઃ ।
કૃશમ્ અપિ વિકલં વા વ્યાધિતં વાધનં વા
પતિમ્ અપિ કુલ-નારી દણ્ડ-ભીત્યાભ્યુપૈતિ

તદ્ યથા લગ્ન-વેલા ન ચલતિ તથા કૃત્વા સત્વરમ્ આગમ્યતાં દેવેન । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ઉત્થાય ચલિતઃ । તતો ઽસૌ રાજ્ય-લાભાકૃષ્ટઃ કર્પૂરતિલકઃ શૃગાલ-દર્શિત-વર્ત્મના ધાવન્ મહા-પઙ્કે નિમગ્નઃ । હસ્તિનોક્તમ્-સખે શૃગાલ ! કિમ્ અધુના વિધેયમ્ ? મહા-પઙ્કે પતિતો ઽહં મ્રિયે । પરાવૃત્ય પશ્ય !
શૃગાલેન વિહસ્યોક્તમ્-દેવ ! મમ પુચ્છાગ્રે હસ્તં દત્ત્વા ઉત્તિષ્ઠ । યસ્માત્ મદ્-વિધસ્ય વચસિ ત્વયા વિશ્વાસઃ કૃતઃ, તસ્ય ફલમ્ એતત્ । તદ્ અનુભૂયતામ્ અશરણં દુઃખમ્ । તથા ચોક્તમ્-
યદાસત્-સઙ્ગ-રહિતો ભવિષ્યસિ ભવિષ્યસિ ।
યદાસજ્જન-ગોષ્ઠીષુ પતિષ્યસિ પતિષ્યસિ

તતો મહા-પઙ્કે નિમગ્નો હસ્તી શૃગાલૈર્ ભક્ષિતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-ઉપાયેન હિ યચ્ છક્યમ્ ઇત્ય્ આદિ ।
--ઓ)0(ઓ--
તતસ્ તદ્-ધિત-વચનમ્ અવધીર્ય મહતા ભયેન વિમુગ્ધ ઇવ મન્થરસ્સ્ તજ્-જલાશયમ્ ઉત્સૃજ્ય પ્રચલિતઃ । તેઽપિ હિરણ્યકાદયઃ સ્નેહાદ્ અનિષ્ટં શઙ્કમાનાસ્ તમ્ અનુજગ્મુઃ । તતઃ સ્થલે ગચ્છન્ કેનાપિ વ્યાધેન વને પર્યટતા સ મન્થરઃ પ્રાપ્તઃ । સ ચ તં ગૃહીત્વા ઉત્થાય ધનુષિ બદ્ધ્વા ધન્યો ઽસ્મીત્ય્ અભિધાય ભ્રમણ-ક્લેશાત્ ક્ષુત્-પિપાસાકુલઃ સ્વ-ગૃહાભિમુખં પ્રયાતઃ । અથ તે મૃગ-વાયસ-મૂષિકાઃ પરં વિષાદમ્ ઉપગતાઃ તમ્ અનુગચ્છન્તિ સ્મ । તતો હિરણ્યકો વિલપતિ-
એકસ્ય દુઃખસ્ય ન યાવદ્ અન્તં ગચ્છામ્ય્ અહં પારમ્ ઇવાર્ણવસ્ય ।
તાવદ્ દ્વિતીયં સમુપસ્થિતં મે છિદ્રેષ્વ્ અનર્થા બહુલી-ભવન્તિ

સ્વભાવજં તુ યન્ મિત્રં ભાગ્યેનૈવાભિજાયતે ।
તદ્-અકૃત્રિમ-સૌહાર્દમ્ આપત્સ્વ્ અપિ ન મુઞ્ચતિ

અપિ ચ-
ન માતરિ ન દારેષુ ન સોદર્યે ન ચાત્મજે ।
વિશ્વાસસ્ તાદૃશઃ પુંસાં યાદૃઙ્ મિત્રે સ્વભાવજે

ઇતિ મુહુઃ વિચિન્ત્ય પ્રાહ-અહો મે દુર્દૈવમ્ । યતઃ-
સ્વ-કર્મ-સન્તાન-વિચેષ્ટિતાનિ
કાલાન્તરાવર્તિ-શુભાશુભાનિ ।
ઇહૈવ દૃષ્ટાનિ મયૈવ તાનિ
જન્માન્તરાણીવ દશાન્તરાણિ

અથવા ઇત્થમ્ એવૈતત્ ।
કાયઃ સંનિહિતાપાયઃ સમ્પદઃ પદમ્ આપદામ્ ।
સમાગમાઃ સાપગમાઃ સર્વમ્ ઉત્પાદિ ભઙ્ગુરમ્

પુનર્ વિમૃશ્યાહ-
શોકારાતિ-ભય-ત્રાણં પ્રીતિ-વિશ્રમ્ભ-ભાજનમ્ ।
કેન રત્નમ્ ઇદં સૃષ્ટં મિત્રમ્ ઇત્ય્ અક્ષર-દ્વયમ્

કિં ચ-
મિત્રં પ્રીતિ-રસાયનં નયનયોર્ આનન્દનં ચેતસઃ
પાત્રં યત્ સુખ-દુઃખયોઃ સમમ્ ઇદં પુણ્યાત્મના લભ્યતે ।
યે ચાન્યે સુહૃદઃ સમૃદ્ધિ-સમયે દ્રવ્યાભિલાષાકુલાસ્
તે સર્વત્ર મિલન્તિ તત્ત્વ-નિકષ-ગ્રાવા તુ તેષાં વિપત્

ઇતિ બહુ વિલપ્ય હિરણ્યકશ્ ચિત્રાઙ્ગ-લઘુપતનકાવ્ આહ-યાવદ્ અયં વ્યાધો વનાન્ ન નિઃસરતિ, તાવન્ મન્થરં મોચયિતું યત્નઃ ક્રિયતામ્ ।
તાવ્ ઊચતુઃ-સત્વરં યથા-કાર્યમ્ ઉપદિશ ।
હિરણ્યકો બ્રૂતે-ચિત્રાઙ્ગો જલ-સમીપં ગત્વા મૃતમ્ ઇવાત્માનં નિશ્ચેષ્ટં દર્શયતુ । કાકશ્ ચ તસ્યોપરિ સ્થિત્વા ચઞ્ચ્વા કિમ્ અપિ વિલિખતુ । નૂનમ્ અનેન લુબ્ધકેન મૃગ-માંસાર્થિના તત્ર કચ્છપં પરિત્યજ્ય સર્વરં ગન્તવ્યમ્ । તતો ઽહં મન્થરસ્ય બન્ધનં છેત્સ્યામિ । સન્નિહિતે લુબ્ધકે ભવદ્ભ્યાં પલાયિતવ્યમ્ ।
તતશ્ ચિત્રાઙ્ગ-લઘુપતનકાભ્યાં શીઘ્રં ગત્વા તથાનુષ્ઠિતે સતિ સ વ્યાધઃ પરિશ્રાન્તઃ પાનીયં પીત્વા તરોર્ અધસ્તાદ્ ઉપવિષ્ટઃ સન્ તથાવિધં મૃગમ્ અપશ્યત્ । તતઃ કચ્છપં જલ-સમીપે નિધાય કર્તરિકામ્ આદાય પ્રહૃષ્ટ-મના મૃગાન્તિકં ચલિતઃ । અત્રાન્તરે હિરણ્યકેન આગત્ય મન્થરસ્ય બન્ધનં છિન્નમ્ । છિન્ન-બન્ધનઃ કૂર્મઃ સત્વરં જલાશયં પ્રવિષ્ટઃ । સ ચ મૃગ આસન્નં તં વ્યાધં વિલોક્યોત્થાય દ્રુતં પલાયિતઃ । પ્રત્યાવૃત્ત્ય લુબ્ધકો યાવત્ તરુ-તલમ્ આયાતિ તાવત્ કૂર્મમ્ અપશ્યન્ન્ અચિન્તયત્-ઉચિતમ્ એવૈતત્ મમાસમીક્ષ્ય-કારિણઃ । યતઃ-
યો ધ્રુવાણિ પરિત્યજ્ય અધ્રુવાણિ નિષેવતે ।
ધ્રુવાણિ તસ્ય નશ્યન્તિ અધ્રુવં નષ્ટમ્ એવ હિ

તતો ઽસૌ સ્વ-કર્મ-વશાન્ નિરાશઃ કટકં પ્રવિષ્ટઃ । મન્થરાદયશ્ ચ સર્વે મુક્તાપદઃ સ્વ-સ્થાનં ગત્વા યથા-સુખમ્ આસ્થિતાઃ ।
અથ રાજ-પુત્રૈઃ સાનન્દમ્ ઉક્તમ્-સર્વે શ્રુતવન્તઃ સુખિનો વયમ્ । સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્ ।
વિષ્ણુ-શર્મોવાચ-એતદ્ ભવતામ્ અભિલષિતમ્ અપિ સમ્પન્નમ્ । અપરમ્ અપીદમ્ અસ્તુ-
મિત્રં યાન્તુ ચ સજ્જના જનપદૈર્ લક્ષ્મીઃ સમાલભ્યતાં
ભૂપાલાઃ પરિપાલયન્તુ વસુધાં શશ્વત્ સ્વ-ધર્મે સ્થિતાઃ ।
આસ્તાં માનસ-તુષ્ટયે સુકૃતિનાં નીતિર્ નવોઢેવ વઃ
કલ્યાણં કુરુતાં જનસ્ય ભગવાંશ્ ચન્દ્રાર્ધ-ચૂડામણિઃ