હિતોપદેશ · અધ્યાય 0

મઙ્ગલાચરણમ્
સિદ્ધિઃ સાધ્યે સતામ્ અસ્તુ પ્રસાદાત્ તસ્ય ધૂર્જટેઃ ।
જાહ્નવી-ફેન-લેખેવ યન્-મૂર્ધ્નિ શશિનઃ કલા

શ્રુતો હિતોપદેશો ઽયં પાટવં સંસ્કૃતોક્તિષુ ।
વાચાં સર્વત્ર વૈચિત્ર્યં નીતિ-વિદ્યાં દદાતિ ચ

વિદ્યા-પ્રશંસા
અજરામરવત્ પ્રાજ્ઞો વિદ્યામર્થં ચ ચિન્તયેત્ ।
ગૃહીત ઇવ કેશેષુ મૃત્યુના ધર્મમાચરેત્

સર્વ-દ્રવ્યેષુ વિદ્યૈવ દ્રવ્યમ્ આહુર્ અનુત્તમમ્ ।
અહાર્યત્વાદ્ અનર્ઘત્વાદ્ અક્ષયત્વાચ્ ચ સર્વદા

સંયોજયતિ વિદ્યૈવ નીચગાપિ નરં સરિત્ ।
સમુદ્રમ્ ઇવ દુર્ઘર્ષં નૃપં ભાગ્યમ્ અતઃ પરમ્

વિદ્યા દદાતિ વિનયં વિનયાદ્ યાતિ પાત્રતામ્ ।
પાત્રત્વાત્ ધનમ્ આપ્નોતિ ધનાદ્ ધર્મં તતઃ સુખમ્

વિદ્યા શસ્ત્રં ચ શાસ્ત્રં ચ દ્વે વિદ્યે પ્રતિપત્તયે ।
આદ્યા હાસ્યય વૃદ્ધત્વે દ્વિતીયાદ્રિયતે સદા

યન્ નવે ભાજને લગ્નઃ સંસ્કારો નાન્યથા ભવેત્ ।
કથા-ચ્છલેન બાલાનાં નીતિસ્ તદ્ ઇહ કથ્યતે

મિત્ર-લાભઃ સુહૃદ્-ભેદો વિગ્રહઃ સન્ધિર્ એવ ચ ।
પઞ્ચ-તન્ત્રાત્ તથાન્યસ્માદ્ ગ્રન્થાદ્ આકૃષ્ય લિખ્યતે

અથ કથા-મુખમ્
અસ્તિ ભાગીરથી-તીરે પાટલિપુત્ર-નામધેયં નગરમ્ । તત્ર સર્વ-સ્વામિ-ગુણોપેતઃ સુદર્શનો નામ નરપતિર્ આસીત્ । સ ભૂપતિર્ એકદા કેનાપિ પાઠ્યમાનં શ્લોક-દ્વયં શુશ્રાવ-
અનેક-સંશયોચ્છેદિ પરોક્ષાર્થસ્ય દર્શકમ્ ।
સર્વસ્ય લોચનં શાસ્ત્રં યસ્ય નાસ્ત્ય્ અન્ધ એવ સઃ

યૌવનં ધન-સમ્પત્તિઃ પ્રભુત્વમ્ અવિવેકિતા ।
એકૈકમ્ અપ્ય્ અનર્થાય કિમ્ ઉ યત્ર ચતુષ્ટયમ્

ઇત્ય્ આકર્ણ્યાત્મનઃ પુત્રાણામ્ અનધિગત-શાસ્ત્રાણાં નિત્યમ્ ઉન્માર્ગ-ગામિનાં શાસ્ત્રાનનુષ્ઠાનેનોદ્વિગ્ન-મનાઃ સ રાજા ચિન્તયામાસ ।
કો ઽર્થઃ પુત્રેણ જાતેન યો ન વિદ્વાન્ ન ધાર્મિકઃ ।
કાણેન ચક્ષુષા કિં વા ચક્ષુઃ પીડૈવ કેવલમ્

અજાત-મૃત-મૂર્ખાણાં વરમ્ આદ્યૌ ન ચાન્તિમઃ ।
સકૃદ્ દુઃખ-કરાવ્ આદ્યાવ્ અન્તિમસ્ તુ પદે પદે

કિં ચ-
વરં ગર્ભ-સ્રાવો વરમ્ અપિ ચ નૈવાભિગમનં
વરં જાતઃ પ્રેતો વરમ્ અપિ ચ કન્યાવજનિતા ।
વરં બન્ધ્યા ભાર્યા વરમ્ અપિ ચ ગર્ભેષુ વસતિર્
ન વાવિદ્વાન્ રૂપ-દ્રવિણ-ગુણ-યુક્તો ઽપિ તનયઃ

સ જાતો યેન જાતેન યાતિ વંશઃ સમુન્નતિમ્ ।
પરિવર્તિનિ સંસારે મૃતઃ કો વા ન જાયતે

અન્યચ્ ચ-
ગુણિ-ગણ-ગણનાઽરમ્ભે
ન પતતિ કઠિની સ-સમ્ભ્રમાદ્ યસ્ય ।
તેનામ્બા યદિ સુતિની
વદ બન્ધ્યા કીદૃશી ભવતિ ?

અપિ ચ-
દાને તપસિ શૌર્યે ચ યસ્ય ન પ્રથિતં મનઃ ।
વિદ્યાયામ્ અર્થ-લાભે ચ માતુર્ ઉચ્ચાર એવ સઃ

અપરં ચ-
વરમ્ એકો ગુણી પુત્રો ન ચ મૂર્ખ-શતૈર્ અપિ ।
એકશ્ ચન્દ્રમસ્ તમો હન્તિ ન ચ તારા-ગણૈર્ અપિ

પુણ્ય-તીર્થે કૃતં યેન તપઃ ક્વાપ્ય્ અતિદુષ્કરમ્ ।
તસ્ય પુત્રો ભવેદ્ વશ્યઃ સમૃદ્ધો ધાર્મિકઃ સુધીઃ

તથા ચોક્તં-
અર્થાગમો નિત્યમ્ અરોગિતા ચ પ્રિયા ચ ભાર્યા પ્રિય-વાદિની ચ ।
વશ્યશ્ ચ પુત્રો ઽર્થ-કરી ચ વિદ્યા ષડ્ જીવ-લોકસ્ય સુખાનિ રાજન્

કો ધન્યો બહુભિઃ પુત્રૈઃ કુશૂલાપૂરણાઢકૈઃ ।
વરમ્ એકઃ કુલાલમ્બી યત્ર વિશ્રૂયતે પિતા

ઋણ-કર્તા પિતા શત્રુર્ માતા ચ વ્યભિચારિણી ।
ભાર્યા રૂપવતી શત્રુઃ પુત્રઃ શત્રુર્ અપણ્ડિતઃ

યસ્ય કસ્ય પ્રસૂતો ઽપિ ગુણવાન્ પૂજ્યતે નરઃ ।
ધનુર્ વંશ-વિશુદ્ધો ઽપિ નિર્ગુણઃ કિં કરિષ્યતિ

હા હા પુત્રક નાધીતં ગતાસ્વ્ એતાસુ રાત્રિષુ ।
તેન ત્વં વિદુષાં મધ્યે પઙ્કે ગૌર્ ઇવ સીદસિ

તત્ કથમ્ ઇદાનીમ્ એતે મમ પુત્રા ગુણવન્તઃ ક્રિયન્તામ્ ? યતઃ-
આહાર-નિદ્રા-ભય-મૈથુનાનિ સામાન્યમ્ એતત્ પશુભિર્ નરાણામ્ ।
જ્ઞાનં નરાણામ્ અધિકો વિશેષો જ્ઞાનેન હીનાઃ પશુભિઃ સમાનાઃ

યતઃ-
ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષાણાં યસ્યૈકો ઽપિ ન વિદ્યતે ।
અજાગલ-સ્તનસ્યેવ તસ્ય જન્મ નિરર્થકમ્

યચ્ ચોચ્યતે-
આયુઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ વિદ્યા નિધનમ્ એવ ચ ।
પઞ્ચૈતાનિ હિ સૃજ્યન્તે ગર્ભસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ

કિં ચ-
અવશ્યં ભાવિનો ભાવા ભવન્તિ મહતામ્ અપિ ।
નગ્નત્વં નીલકણ્ઠસ્ય મહાહિ-શયનં હરેઃ

અન્યચ્ ચ-
યદ્ અભાવિ ન તદ્ ભાવિ ભાવિ ચેન્ ન તદ્ અન્યથા ।
ઇતિ ચિન્તા-વિષ-ઘ્નો ઽયમ્ અગદઃ કિં ન પીયતે

એતત્ કાર્યાક્ષમાણાં કેષાંચિદ્ આલસ્ય-વચનમ્ । પુરુષકારૌત્કાર્ષ્યમ્ આહ-
યથા હ્ય્ એકેન ચક્રેણ ન રથસ્ય ગતિર્ ભવેત્ ।
તથા પુરુષકારેણ વિના દૈવં ન સિદ્ધ્યતિ

તથા ચ-
પૂર્વ-જન્મ-કૃતં કર્મ તદ્ દૈવમ્ ઇતિ કથ્યતે ।
તસ્માત્ પુરુષકારેણ યત્નં કુર્યાદ્ અતન્દ્રિતઃ

ન દૈવમ્ અપિ સંચિન્ત્ય ત્યજેદ્ ઉદ્યોગમ્ આત્મનઃ ।
અનુદ્યોગેન તૈલાનિ તિલેભ્યો નાપ્તુમ્ અર્હતિ

અન્યચ્ ચ-
ઉદ્યોગિનં પુરુષ-સિંહમ્ ઉપૈતિ લક્ષ્મીર્
દૈવેન દેયમ્ ઇતિ કાપુરુષા વદન્તિ ।
દૈવં નિહત્ય કુરુ પૌરુષમ્ આત્મ-શક્ત્યા
યત્ને કૃતે યદિ ન સિધ્યતિ કો ઽત્ર દોષઃ

યથા મૃત્-પિણ્ડતઃ કર્તા કુરુતે યદ્ યદ્ ઇચ્છતિ ।
એવમ્ આત્મ-કૃતં કર્મ માનવઃ પ્રતિપદ્યતે

કાકતાલીયવત્ પ્રાપ્તં દૃષ્ટ્વાપિ નિધિમ્ અગ્રતઃ ।
ન સ્વયં દૈવમ્ આદત્તે પુરુષાર્થમ્ અપેક્ષતે ॥ હિત્_0.
ઉદ્યમેન હિ સિધ્યન્તિ કાર્યાણિ ન મનોરથૈઃ ।
નહિ સુપ્તસ્ય સિંહસ્ય પ્રવિશન્તિ મુખે મૃગાઃ

તથા ચોક્તં-
માતા શત્રુઃ પિતા વૈરી યેન બાલો ન પાઠિતઃ ।
ન શોભતે સભા-મધ્યે હંસ-મધ્યે બકો યથા

રૂપ-યૌવન-સમ્પન્ના વિશાલ-કુલ-સમ્ભવાઃ ।
વિદ્યા-હીના ન શોભન્તે નિર્ગન્ધા ઇવ કિંશુકાઃ

અપરચ્ ચ-
પુસ્તકેષુ ચ નાધીતં નાધીતં ગુરુ-સન્નિધૌ ।
ન શોભતે સમ્ભા-મધ્યે જાર-ગર્ભ ઇવ સ્ત્રિયાઃ

એતચ્ ચિન્તયિત્વા રાજા પણ્ડિત-સભાં કારિતવાન્ । રાજોવાચ-ભો ભોઃ પણ્ડિતાઃ ! શ્રૂયતાં મમ વચનમ્ । અસ્તિ કશ્ચિદ્ એવમ્ભૂતો વિદ્વાન્ યો મમ પુત્રાણાં નિત્યમ્ ઉન્માર્ગ-ગામિનામ્ અનધિગત-શાસ્ત્રાણામ્ ઇદાનીં નીતિ-શાસ્ત્રોપદેશેન પુનર્ જન્મ કારયિતું સમર્થઃ ? યતઃ-
કાચઃ કાઞ્ચન-સંસર્ગાદ્ ધત્તે મારકતીર્ દ્યુતીઃ ।
તથા સત્-સન્નિધાનેન મૂર્ખો યાતિ પ્રવીણતામ્

ઉક્તં ચ-
હીયતે હિ મતિસ્ તાત હીનૈઃ સહ સમાગમાત્ ।
સમૈશ્ ચ સમતામ્ એતિ વિશિષ્ટૈશ્ ચ વિશિષ્ટતામ્

અત્રાન્તરે વિષ્ણુ-શર્મ-નામા મહા-પણ્ડિતઃ સકલ-નીઇતિ-શાસ્ત્ર-તત્ત્વ-જ્ઞો બૃહસ્પતિર્ ઇવાબ્રવીત્-દેવ મહાકુલ-સમ્ભૂતા એતે રાજપુત્રાઃ । તત્ મયા નીતિં ગ્રાહયિતું શક્યન્તે । યતઃ-
નાદ્રવ્યે નિહિતા કાચિત્ ક્રિયા ફલવતી ભવેત્ ।
ન વ્યાપાર-શતેનાપિ શુકવત્ પાઠ્યતે બકઃ

અન્યચ્ ચ-
અસ્મિંસ્ તુ નિર્ગુણં ગોત્રે નાપત્યમ્ ઉપજાયતે ।
આકરે પદ્ય-રાગાનાં જન્મ કાચ-મણેઃ કુતઃ

અતો ઽહં ષણ્-માસાભ્યન્તરે ભવત્-પુત્રાન્ નીતિ-શાસ્ત્રાભિજ્ઞાન્ કરિષ્યામિ । રાજા સ-વિનયં પુનર્ ઉવાચ ।
કીટો ઽપિ સુમનઃ-સઙ્ગાદ્ આરોહતિ સતાં શિરઃ ।
અશ્માપિ યાતિ દેવત્વં મહદ્ભિઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ

અન્યચ્ ચ-
યથોદય-ગિરેર્ દ્રવ્યં સન્નિકર્ષેણ દીપ્યતે ।
તથા સત્-સન્નિધાનેન હીન-વર્ણો ઽપિ દીપ્યતે

ગુણા ગુણજ્ઞેષુ ગુણા ભવન્તિ
તે નિર્ગુણં પ્રાપ્ય ભવન્તિ દોષાઃ ।
આસ્વાદ્ય-તોયાઃ પ્રવહન્તિ નદ્યઃ
સમુદ્રમ્ આસાદ્ય ભવન્ત્ય્ ઉપેયાઃ