હરિવંશ · અધ્યાય 71

તે તુ યુક્ત્વા રથવરં સર્વ એવામિતૌજસઃ
કૃષ્ણેન સહિતાઃ પ્રાપ્તાસ્ તથા સંકર્ષણેન ચ ।
અસસાદ પુરીં રસ્યાં મથુરાં કંસપાલિતામ્ ।
વિવિશુઃ પૂઃપ્રધાનાં વૈ કાલે રક્તદિવાકરે ॥

તૌ તુ સ્વભવનં વીરૌ કૃષ્ણસંકર્ષણાવ્ ઉભૌ
પ્રવેશિતૌ બુદ્ધિમતા અક્રૂરેણાર્કતેજસા ॥

તાવ્ આહ વરવર્ણાઙ્ગૌ ભીતો દાનપતિસ્ તદા
ત્યક્તવ્યા તાત ગમને વસુદેવગૃહે સ્પૃહા ॥

યુવયોર્ હિ કૃતે વૃદ્ધઃ કંસેન સ નિરસ્યતે
ભર્ત્સ્યતે ચ દિવા રાત્રૌ નેહ સ્થાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અપિ ॥

તમ્ ઉવાચ તતઃ કૃષ્ણો યાસ્યાવો ઽવામ્ અતર્કિતૌ
પ્રેક્ષન્તૌ મથુરાં વીર રાજમાર્ગં ચ ધાર્મિક ॥

અનુશિષ્ટૌ ચ તૌ વીરૌ પ્રસ્થિતૌ પ્રેક્ષકાવ્ ઉભૌ
આલાનાભ્યામ્ ઇવોત્સૃષ્ટૌ કુઞ્જરૌ યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણૌ ॥

તૌ તુ માર્ગગતં દૃષ્ટ્વા રજકં રઙ્ગકારકમ્
અયાચેતાં તતસ્ તાનિ વાસાંસિ વિરજાનિ વૈ ॥

રજકઃ સ તુ તૌ પ્રાહ યુવાં કસ્ય વનેચરૌ
રાજ્ઞો વાસાંસિ યૌ મૂર્ખૌ યાચેતાં નિર્ભયાવ્ ઉભૌ ॥

અહં કંસસ્ય વાસાંસિ નાનાદેશોદ્ભવાનિ ચ
કામરાગાણિ શતશો રજામિ વિવિધાનિ ચ ॥

યુવાં કસ્ય વને જાતૌ મૃગૈઃ સહ વિવર્ધિતૌ
જાતરાગાવ્ ઇદં દૃષ્ટ્વા રક્તમ્ આચ્છાદનં બહુ ॥

અહો વાં જીવિતં ત્યક્તં યૌ ભવન્તાવ્ ઇહાગતૌ
મૂર્ખૌ પ્રાકૃતવિજ્ઞાનૌ વાસો યાચિતુમ્ અર્હથ ॥

તસ્મૈ ચુક્રોધ વૈ કૃષ્ણો રજકાયાલ્પમેધસે
પ્રાપ્તારિષ્ટાય મૂર્ખાય સૃજતે વાઙ્મયં વિષમ્ ॥

તલેનાશનિકલ્પેન સ તં મૂર્ધન્ય્ અતાડયત્
ગતાસુઃ સ પપાતોર્વ્યાં રજકો વ્યસ્તમસ્તકઃ ॥

તં હતં પરિદેવન્ત્યો ભાર્યાસ્ તસ્ય વિચુક્રુશુઃ
ત્વરિતં મુક્તકેશ્યશ્ ચ જગ્મુઃ કંસનિવેશનમ્ ॥

તાવ્ અપ્ય્ ઉભૌ સુવસનૌ જગ્મતુર્ માલ્યકારણાત્
યથાયોગં યથાભોગ્યં યથાયોગં નિ[દર્શ્ય] ચ ।
વીથીં માલ્યાપણાનાં વૈ ગન્ધાઘ્રાતૌ દ્વિપાવ્ ઇવ ॥

ગુણકો નામ તત્રાસીન્ માલ્યવૃત્તિઃ પ્રિયંવદઃ
પ્રભૂતમાલ્યાપણવાલ્ લક્ષ્મીવાન્ માલ્યજીવનઃ ॥

તં કૃષ્ણઃ શ્લક્ષ્ણયા વાચા માલ્યાર્થમ્ અભિસૃષ્ટયા
દેહીત્ય્ ઉવાચ તત્કાલં માલાકારમ્ અકાતરમ્ ॥

તાભ્યાં પ્રીતો દદૌ માલ્યં પ્રભૂતં માલ્યજીવનઃ
ભવતોઃ સ્વમ્ ઇદં ચેતિ પ્રોવાચ પ્રિયદર્શનઃ ॥

પ્રીતસ્ તુ મનસા કૃષ્ણો ગુણકાય વરં દદૌ
શ્રીસ્ ત્વાં મત્સંશ્રયા સૌમ્ય ધનૌઘૈર્ અભિવર્ત્સ્યતે ॥

સ લબ્ધ્વા વરમ્ અવ્યગ્રો માલ્યવૃત્તિર્ અધોમુખઃ
કૃષ્ણસ્ય પતિતો મૂર્ધ્ના પ્રતિજગ્રાહ તં વરમ્ ॥

યક્ષાવ્ ઇમાવ્ ઇતિ તદા સ મેને માલ્યજીવનઃ
સ ભૃશં ભયસંવિગ્નો નોત્તરં પ્રત્યપદ્યત ॥

વસુદેવસુતૌ તૌ તુ રાજમાર્ગગતાવ્ ઉભૌ
કુબ્જાં દદૃશતુર્ ભૂયઃ આનુલેપનભાજનામ્ ॥

તામ્ આહ કૃષ્ણઃ કુબ્જેતિ કસ્યેદમ્ અનુલેપનમ્
નયસ્ય્ અમ્બુજપત્રાક્ષિ ક્ષિપ્રમ્ આખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥

સા સ્થિતાવેક્ષિણી ભૂત્વા પ્રત્યુવાચામ્બુજેક્ષણમ્
કૃષ્ણં જલદગમ્ભીરં વિદ્યુત્કુટિલગામિની ॥

રાજ્ઞઃ સ્નાનગૃહં યામિ તદ્ ગૃહાણાનુલેપનમ્
દૃષ્ટ્વૈવ ત્વારવિન્દાક્ષ વિસ્મિતાસ્મિ વરાનન ।
સ્થિતાસ્મ્ય્ આગચ્છ ભદ્રં તે હૃદયસ્યાસિ મે પ્રિયઃ ॥

કુતશ્ ચાગમ્યતે સૌમ્ય યન્ માં ત્વં નાવબુધ્યસે
મહારાજસ્ય દયિતાં નિયુક્તામ્ અનુલેપને ॥

તામ્ ઉવાચ હસન્તીં તુ કૃષ્ણઃ કુબ્જામ્ અવસ્થિતામ્
તામ્ ઉવાચ તતઃ કૃષ્ણઃ સૈરન્ધ્રીં પ્રહસન્ન્ ઇવ ।
સુગન્ધમ્ એતદ્ રાજાર્હં રુચિરં રુચિરાનને ।
આવયોર્ ગાત્રસદૃશં દીયતામ્ અનુલેપનમ્ ॥

વયં હિ દેશાતિથયો મલ્લાઃ પ્રાપ્તા વરાનને
દ્રષ્ટું ધનુર્મહં દિવ્યં રાષ્ટ્રં ચૈવ મહર્દ્ધિમત્ ॥

પ્રત્યુવાચાથ સા કૃષ્ણં પ્રિયો ઽસિ મમ દર્શને
તતઃ સા પ્રણતા ભૂત્વા પ્રદદાવ્ અનુલેપનમ્ ।
રાજાર્હમ્ ઇદમ્ અગ્ર્યં ચ તદ્ ગૃહાણાનુલેપનમ્ ॥

તાવ્ ઉભાવ્ અનુલિપ્તાઙ્ગાવ્ આર્દ્રગાત્રૌ વિરેજતુઃ
તીર્થગૌ પઙ્કદિગ્ધાઙ્ગૌ યમુનાયાં યથા વૃષૌ ॥

તાં તુ કુબ્જાં તતઃ કૃષ્ણો દ્વ્યઙ્ગુલેનાગ્રપાણિના
શનૈઃ સંતોલયામાસ કૃષ્ણો લીલાવિધાનવિત્ ॥

સા તુ મગ્નસ્તનયુગા સ્વાયતાઙ્ગી શુચિસ્મિતા
જહાસોચ્ચૈઃ સ્તનતટા ઋજુયષ્ટિર્ લતા યથા ॥

પ્રણયાચ્ ચાપિ કૃષ્ણં સા બભાષે મત્તકાશિની
ક્વ યાસ્યસિ મયા રુદ્ધઃ કાન્ત તિષ્ઠ ગૃહાણ મામ્ ॥

તૌ જાતહાસાવ્ અન્યોન્યં સતલાક્ષેપમ્ અવ્યયૌ
વીક્ષમાણૌ પ્રહસિતૌ કુબ્જાયાઃ શ્રુતવિસ્તરૌ ॥

કૃષ્ણસ્ તુ કુબ્જાં કામાર્તાં સસ્મિતં વિસસર્જ હ
યથેષ્ટં ગમ્યતાં ભદ્રે નાહં તાદૃગ્વિધો નરઃ ।
તતસ્ તૌ કુબ્જયા મુક્તૌ પ્રવિષ્ટૌ રાજસંસદમ્ ॥

તાવ્ ઉભૌ વ્રજસંવૃદ્ધૌ ગોપવેષવિભૂષિતૌ
ગૂઢચેષ્ટાનનૌ ભૂત્વા પ્રવિષ્ટૌ રાજવેષ્મ તત્ ॥

ધનુઃશાલાં ગતૌ તૌ તુ બાલાવ્ અપરિશઙ્કિતૌ
હિમવદ્વનસંભૂતૌ સિંહાવ્ ઇવ બલોત્કટૌ ॥

દિદૃક્ષન્તૌ મહત્ તત્ર ધનુર્ આયાગભૂષિતમ્
પપ્રચ્છતુશ્ ચ તૌ વીરાવ્ આયુધાગારિકં તદા ॥

ભોઃ કંસધનુષાં પાલ શ્રૂયતામ્ આવયોર્ વચઃ
કતરત્ તદ્ ધનુઃ સૌમ્ય મહો ઽયં યસ્ય વર્તતે
આયાગભૂતં કંસસ્ય દર્શયસ્વ યદીચ્છસિ ॥

સ તયોર્ દર્શયામાસ તદ્ ધનુઃ સ્તમ્ભસંનિભમ્
અનારોપ્યમ્ અસંભેદ્યં દેવૈર્ અપિ સવાસવૈઃ ॥

તદ્ ગૃહીત્વા તતઃ કૃષ્ણસ્ તોલયામાસ વીર્યવાન્
દોર્ભ્યાં કમલપત્રાક્ષઃ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ॥

તોલયિત્વા યથાકામં તદ્ ધનુર્ દૈત્યપૂજિતમ્
આરોપયામાસ બલી નામયામાસ ચાસકૃત્ ॥

આનમ્યમાનં કૃષ્ણેન પ્રકર્ષાદ્ ઉરગોપગમ્
દ્વિધાભૂતમ્ અભૂન્ મધ્યે ધનુર્ આયાગભૂષિતમ્ ॥

ભઙ્ક્ત્વા તુ તદ્ ધનુઃ શ્રેષ્ઠં કૃષ્ણસ્ ત્વરિતવિક્રમઃ
નિશ્ચક્રામ મહાવેગઃ સ ચ સંકર્ષણો યુવા ॥

અનુયુક્તૌ તતસ્ તૌ ચ ભગ્ને ધનુષિ રક્ષિભિઃ
ધનુષો ભઙ્ગનાદેન વાયુનિર્ઘોષકારિણા
ચચાલાન્તઃપુરં સર્વં દિશશ્ ચૈવ પુપૂરિરે ॥

સ ત્વ્ આયુધાગારનરો ભીતસ્ ત્વરિતવિક્રમઃ
સમીપં નૃપતેર્ ગત્વા કાકોચ્છ્વાસો ઽભ્યભાષત ॥

શ્રૂયતાં મમ વિજ્ઞાપ્યમ્ આશ્ચર્યં ધનુષો ગૃહે
નિર્વૃત્તમ્ અસ્મિન્ કાલે યજ્ જગતઃ સંભ્રમોપમમ્ ॥

નરૌ કસ્યાપિ સહિતૌ શિખાવિતતમૂર્ધજૌ
નીલપિતામ્બરધરૌ પીતશ્વેતાનુલેપનૌ ॥

દેવપુત્રોપમૌ વીરૌ બાલાવ્ ઇવ હુતાશનૌ
સ્થિતૌ ધનુર્ગૃહે સૌમ્યૌ સહસા ખાદ્ ઇવાગતૌ
સૌમ્યૌ મહસ્ય ચોદ્યુક્તાવ્ આગતૌ પુરુષર્ષભૌ ।
મયા દૃષ્ટૌ પરિવ્યક્તં રુચિરાચ્છાદનસ્રજૌ ॥

તાભ્યામ્ એકસ્ તુ પદ્માક્ષઃ શ્યામઃ પીતામ્બરસ્રજઃ
જગ્રાહ તદ્ ધનૂરત્નં દુર્ગ્રહં દૈવતૈર્ અપિ ॥

તત્ સ બાલો બૃહદ્રૂપં બલાદ્ યન્ત્રમ્ ઇવાયસમ્
આરોપયિત્વા વેગેન નામયામાસ લીલયા ॥

કૃષ્યમાણં તુ તત્ તેન વિબાણં બાહુશાલિના
મુષ્ટિદેશે વિકૂજિત્વા દ્વિધાભૂતમ્ અભજ્યત ॥

સ તુ તચ્ ચાપરત્નં વૈ ભઙ્ક્ત્વા સ્તમ્ભમ્ ઇવ દ્વિપઃ
નિષ્પપાતાનિલગતિઃ સાનુગો ઽમિતવિક્રમઃ
જગામ તદ્ દ્વિધા કૃત્વા ન જાને કો ઽપ્ય્ અસૌ નૃપ ॥

શ્રુત્વૈવ ધનુષો ભઙ્ગં કંસો ઽપ્ય્ ઉદ્વિગ્નમાનસઃ
વિસૃજ્યાયુધપાલં વૈ પ્રવિવેશ ગૃહોત્તમમ્ ॥