હરિવંશ · અધ્યાય 65

કૃષ્ણં વ્રજગતં શ્રુત્વા વર્ધમાનમ્ ઇવાનલમ્
ઉદ્વેગમ્ અગમત્ કંસઃ શઙ્કમાનસ્ તતો ભયમ્ ॥

પૂતનાયાં હતાયાં ચ કાલિયે ચ પરાજિતે
ધેનુકે પ્રલયં નીતે પ્રલમ્બે ચ નિપાતિતે ॥

ધૃતે ગોવર્ધને ચૈવ વિફલે શક્રશાસને
ગોષુ ત્રાતાસુ ચ તથા સ્પૃહણીયેન કર્મણા ॥

કકુદ્મિનિ હતે ઽરિષ્ટે ગોપેષુ મુદિતેષુ ચ
દૃશ્યમાને વિનાશે ચ સંનિકૃષ્ટે મહાભયે ॥

કર્ષણેન ચ વૃક્ષાભ્યાં બાલેનાબાલકર્મણા
અચિન્ત્યં કર્મ તચ્ છ્રુત્વા વર્ધમાનેષુ શત્રુષુ ॥

પ્રાપ્તારિષ્ટમ્ ઇવાત્માનં મેને સ મથુરેશ્વરઃ
વિસંજ્ઞેન્દ્રિયભૂતાત્મા ગતાસુપ્રતિમો ઽભવત્ ॥

તતો જ્ઞાતીન્ સમાનાય્ય પિતરં ચોગ્રશાસનઃ
નિશિ સ્તિમિતમૂકાયામ્ મથુરાયાં જનાધિપઃ ॥

વસુદેવં ચ દેવાભં કહ્વં ચાહૂય યાદવમ્
સત્યકં દારુકં ચૈવ કહ્વાવરજમ્ એવ ચ ॥

ભોજં વૈતરણં ચૈવ વિકદ્રું ચ મહાબલમ્
ભયેસખં ચ રાજાનં વિપૃથું ચ પૃથુશ્રિયમ્ ॥

બભ્રું દાનપતિં ચૈવ કૃતવર્માણમ્ એવ ચ
ભૂરિતેજસમ્ અક્ષોભ્યં ભૂરિશ્રવસમ્ એવ ચ ॥

એતાન્ સ યાદવાન્ સર્વાન્ આભાષ્ય શૃણુતેતિ ચ
ઉગ્રસેનસુતો રાજા પ્રોવાચ મથુરેશ્વરઃ ॥

ભવન્તઃ સર્વકાર્યજ્ઞાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ
ન્યાયવૃત્તાન્તકુશલાસ્ ત્રિવર્ગસ્ય પ્રવર્તકાઃ ॥

કર્તવ્યાનાં ચ કર્તારો લોકસ્ય વિબુધોપમાઃ
પર્વતા ઇવ નિષ્કમ્પા વૃત્તે મહતિ તસ્થુષઃ ॥

અદમ્ભવૃત્તયઃ સર્વે ગુરુકર્મસુ ચોદ્યતાઃ
રાજમન્ત્રધરાઃ સર્વે સર્વે ધનુષિ પારગાઃ ॥

યશઃપ્રદીપા લોકાનાં વેદાર્થાનાં વિવક્ષવઃ
આશ્રમાણાં નિસર્ગજ્ઞા વર્ણાનાં ક્રમપારગાઃ ॥

પ્રવક્તારઃ સુનિયતા નેતારો નયદર્શિનઃ
ભેત્તારઃ પરરાષ્ટ્રાણાં ત્રાતારઃ શરણાર્થિનામ્ ॥

એવમ્ અક્ષતચારિત્રૈઃ શ્રીમદ્ભિર્ ઉદિતોદિતૈઃ
દ્યૌર્ અપિ અનુગૃહીતા સ્યાદ્ ભવદ્ભિઃ કિં પુનર્ મહી ॥

ઋષીણામ્ ઇવ વો વૃત્તં પ્રભાવો મરુતામ્ ઇવ
રુદ્રાણામ્ ઇવ વઃ ક્રોધો દીપ્તિર્ અઙ્ગિરસામ્ ઇવ ॥

વ્યાવર્તમાનં સુમહદ્ ભવદ્ભિઃ ખ્યાતકીર્તિભિઃ
ધૃતં યદુકુલં વીરૈર્ ભૂતલં પર્વતૈર્ ઇવ ॥

એવં ભવત્સુ યુક્તેષુ મમ ચિત્તાનુવર્તિષુ
વર્ધમાનો મમાનર્થો ભવદ્ભિઃ કિમ્ ઉપેક્ષિતઃ ॥

એષ કૃષ્ણ ઇતિ ખ્યાતો નન્દગોપસુતો વ્રજે
વર્ધમાન ઇવામ્ભોદો મૂલં નઃ પરિકૃન્તતિ ॥

અનમાત્યસ્ય શૂન્યસ્ય ચારાન્ધસ્ય મમૈવ તુ
કારણાન્ નન્દગોપસ્ય સ સુતો ગોપિતો ગૃહે ॥

ઉપેક્ષિત ઇવ વ્યાધિઃ પૂર્યમાણ ઇવામ્બુદઃ
નદન્મેઘ ઇવોષ્ણાન્તે સ દુરાત્મા વિવર્ધતે ॥

તસ્ય નાહં ગતિં જાને ન યોગં ન પરાયણમ્
નન્દગોપસ્ય ભવને જાતસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ ॥

કિં તદ્ભૂતં સમુત્પન્નં દેવાપત્યં ન વિદ્મહે
અતિદેવૈર્ અમાનુષ્યૈઃ કર્મભિઃ સો ઽનુમીયતે ॥

પૂતના શકુની બાલ્યે શિશુના સ્તનપાયિના
સ્તનપાનેપ્સુના પીતા પ્રાણૈઃ સહ દુરાસદા ॥

યમુનાયાં હ્રદે નાગઃ કાલિયો દમિતસ્ તથા
રસાતલચરો નીતઃ ક્ષણેનાદર્શનં હ્રદાત્
નન્દગોપસુતો યોગં કૃત્વા ચ પુનર્ ઉત્થિતઃ ॥

ધેનુકસ્ તાલશિખરાત્ પાતિતો જીવિતં વિના
તસ્યાગ્રજો મહાવીર્યો બલભદ્રો દુરાત્મવાન્ ।
પ્રલમ્બં યં મૃધે દેવા ન શેકુર્ અભિવીક્ષિતુમ્
બાલેન મુષ્ટિનૈકેન સ હતઃ પ્રાકૃતો યથા ॥

વાસવસ્યોત્સવં ભઙ્ક્ત્વા વર્ષં વાસવરોષજમ્
નિર્જલં ગોકુલં કૃત્વા ધૃતો ગોવર્ધનો ગિરિઃ ॥

હતસ્ ત્વ્ અરિષ્ટો બલવાન્ વિશૃઙ્ગશ્ ચ કૃતો વ્રજે
કેન વા નરરૂપેણ શક્યો ગોવર્ધનો ગિરિઃ ।
ઉદ્ધર્તું ગોવ્રજે સત્યં ન જાને ઽપ્ય્ અદ્ભુતં તતઃ ॥
ઇદમ્ અત્યદ્ભુતં સર્વં વર્ષં વાસવનિર્મિતમ્ ।
નિવારિતં સપ્તદિનં કિમ્ અતઃ પરમ્ અદ્ભુતમ્ ।
અબાલો બાલ્યમ્ આસ્થાય રમતે બાલલીલયા ॥

પ્રબન્ધઃ કર્મણામ્ એષ તસ્ય ગોવ્રજવાસિનઃ
સંનિકૃષ્ટં ભયં ચૈવ કેશિનો મમ ચ ધ્રુવમ્ ॥

ભૂતપૂર્વશ્ ચ મે મૃત્યુઃ સ નૂનં પૂર્વદૈહિકઃ
યુદ્ધકાઙ્ક્ષી હિ સ યથા તિષ્ઠતીવ મમાગ્રતઃ ॥

ક્વ ચ ગોપત્વમ્ અશુભં માનુષ્યં મૃત્યુદુર્બલમ્
ક્વ ચ દેવપ્રભાવેન ક્રીડિતવ્યં વ્રજે મમ ॥

અહો નીચેન વપુષા ચ્છાદયિત્વાત્મનો વપુઃ
કો ઽપ્ય્ એષ રમતે દેવઃ શ્મશાનસ્થ ઇવાનલઃ ॥

શ્રૂયતે હિ પુરા વિષ્ણુઃ સુરાણાં કારણાન્તરે
વામનેન તુ રૂપેણ જહાર પૃથિવીમ્ ઇમામ્ ॥

કૃત્વા કેસરિણો રૂપં વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના
હતો હિરણ્યકશિપુર્ દાનવાનાં પિતામહઃ ॥

અચિન્ત્યં રૂપમ્ આસ્થાય શ્વેતશૈલસ્ય મૂર્ધનિ
ભવેન ચ્યાવિતા દૈત્યાઃ પુરા તત્ ત્રિપુરં ઘ્નતા ॥

પાલિતો ગુરુપુત્રેણ ભાર્ગવો ઽઙ્ગિરસેન વૈ
પ્રવિશ્ય ચાસુરીં માયામ્ અનાવૃષ્ટિં ચકાર હ ॥

અનન્તઃ શાશ્વતો દેવઃ સહસ્રવદનો ઽવ્યયઃ
વારાહં રૂપમ્ આસ્થાય ઉજ્જહારાર્ણવાન્ મહીમ્ ॥

અમૃતે નિર્મિતે પૂર્વં વિષ્ણુઃ સ્ત્રીરૂપમ્ આસ્થિતઃ
સુરાણામ્ અસુરાણાં ચ યુદ્ધં ચક્રે સુદારુણમ્ ॥

અમૃતાર્થે પુરા ચાપિ દેવદૈત્યસમાગમે
દધાર મન્દરં વિષ્ણુર્ અકૂપાર ઇતિ શ્રુતિઃ ॥

ચતુર્ધા તેજસો ભાગં કૃત્વા દાશરથે ગૃહે
સ એવ રામસંજ્ઞો વૈ રાવણં વ્યશસત્ તદા ॥

એવમ્ એષ નિકૃત્યા વૈ તત્તદ્રૂપમ્ ઉપાગતઃ
સાધયત્ય્ આત્મનઃ કાર્યં સુરાણામ્ અર્થસિદ્ધયે ॥

તદ્ એષ નૂનં વિષ્ણુર્ વા શક્રો વા મરુતાં વરઃ
મત્સાધનેપ્સયા પ્રાપ્તો નારદો માં યદ્ ઉક્તવાન્ ॥

અત્ર મે શઙ્કતે બુદ્ધિર્ વસુદેવં પ્રતિ પ્રભો
અસ્ય બુદ્ધિવિશેષેણ વયં કાતરતાં ગતાઃ ॥

અહં હિ ખટ્વાઙ્ગવને નારદેન સમાગતઃ
દ્વિતીયં સ હિ માં વિપ્રઃ પુનર્ એવાબ્રવીદ્ વચઃ ॥

યત્ ત્વયાનુષ્ઠિતો યત્નઃ કંસ ગર્ભકૃતે મહાન્
વસુદેવેન તે રાત્રૌ કર્મ તદ્ વિફલીકૃતમ્ ॥

દારિકા યા ત્વયા રાત્રૌ શિલાયાં કંસ પાતિતા
તાં યશોદાસુતાં વિદ્ધિ કૃષ્ણં ચ વસુદેવજમ્ ॥

રાત્રૌ વ્યાવર્તિતાવ્ એતૌ ગર્ભૌ તવ વધાય વૈ
વસુદેવેન સંધાય મિત્રરૂપેણ શત્રુણા ॥

સા તુ કન્યા યશોદાયા વિન્ધ્યે પર્વતસત્તમે
હત્વા શુમ્ભનિશુમ્ભૌ દ્વૌ દાનવૌ નગચારિણૌ ॥

કૃતાભિષેકા વરદા ભૂતસંઘનિષેવિતા
અર્ચ્યતે દસ્યુભિર્ ઘોરૈર્ મહાપશુબલિપ્રિયા ॥

સુરાપિશિતપૂર્ણાભ્યાં કુમ્ભાભ્યામ્ ઉપશોભિતા
મયૂરાઙ્ગદચિત્રૈશ્ ચ બર્હભારૈશ્ ચ ભૂષિતા ॥

દૃપ્તકુકુટસંનાદં વનં વાયસનાદિતમ્
છાગયૂથૈશ્ ચ સંપૂર્ણમ્ અવિરુદ્ધૈશ્ ચ પક્ષિભિઃ ॥

સિંહવ્યાઘ્રવરાહાણાં નાદેન પ્રતિનાદિતમ્
વૃક્ષગમ્ભીરનિબિડં કાન્તારૈઃ સર્વતો વૃતમ્ ॥

દિવ્યભૃઙ્ગારચમરૈર્ આદર્શૈશ્ ચ વિભૂષિતમ્
દેવતૂર્યનિનાદૈશ્ ચ શતશઃ પ્રતિનાદિતમ્
સ્થાનં તસ્યા નગે વિન્ધ્યે નિર્મિતં સ્વેન તેજસા ॥

રિપૂણાં ત્રાસજનની નિત્યં તત્ર મનોરમે
વસતે પરમપ્રીતા દૈવતૈર્ અપિ પૂજિતા ॥

યસ્ ત્વ્ અયં નન્દગોપસ્ય કૃષ્ણ ઇત્ય્ ઉચ્યતે સુતઃ
અત્ર મે નારદઃ પ્રાહ સુમહત્ કર્મ કારણમ્ ॥

દ્વિતીયો વસુદેવાદ્ વૈ વાસુદેવો ભવિષ્યતિ
સ હિ તે સહજો મૃત્યુર્ બાન્ધવશ્ ચ ભવિષ્યતિ ॥

સ એવ વાસુદેવો વૈ વસુદેવસુતો બલી
બાન્ધવો ધર્મતો મહ્યં હૃદયેનાન્તકો રિપુઃ ॥

યથા હિ વાયસો મૂર્ધ્નિ પદ્ભ્યાં યસ્યૈવ તિષ્ઠતિ
નેત્રે તુદતિ તસ્યૈવ વક્ત્રેણામિષગૃદ્ધિના ॥

વસુદેવસ્ તથૈવાયં સપુત્રઃ સહબાન્ધવઃ
ચ્છિનત્તિ મમ મૂલાનિ ભુઙ્ક્તે ચ મમ પાર્શ્વતઃ ॥

ભ્રૂણહત્યાપિ સંતાર્યા ગોવધઃ સ્ત્રીવધો ઽપિ વા
ન કૃતઘ્નસ્ય લોકો ઽસ્તિ બાન્ધવસ્ય વિશેષતઃ ॥

પતિતાનુગતં માર્ગં નિષેવત્ય્ અચિરેણ સઃ
યઃ કૃતઘ્નો ઽનુબન્ધેન પ્રીતિં વહતિ દારુણામ્ ॥

નરકાધ્યુષિતઃ પન્થા ગન્તવ્યસ્ તેન દારુણઃ
અપાપે પાપહૃદયો યઃ પાપમ્ અનુતિષ્ઠતિ ॥

અહં વા સ્વજનઃ શ્લાઘ્યઃ સ વા શ્લાઘ્યતરઃ સુતઃ
નિયમૈર્ ગુરુવૃત્તેન ત્વયા બાન્ધવકામ્યયા ॥

હસ્તિનાં કલહે ઘોરે વધમ્ ઋચ્છન્તિ વીરુધઃ
યુદ્ધવ્યુપરમે તે તુ સહાશ્નન્તિ મહાવને ॥

બાન્ધવાનામ્ અપિ તથા ભેદકાલે સમુત્થિતે
વધ્યતે યો ઽન્તરપ્રેપ્સુઃ સ્વજનો યાતિ વિક્રિયામ્ ॥

કલિસ્ ત્વં હિ વિનાશાય મયા પુષ્ટો વિજાનતા
ગચ્છ ગચ્છ યથાકામં વસુદેવ નરાધમ ॥
તદ્ દત્તં કૃપણં પિણ્ડં યદ્ દત્તં તવ જાનતા ।
તચ્ છ્વભ્યો યદિ દત્તં સ્યાચ્ છ્રેયો મમ ભવિષ્યતિ ।
વસુદેવ કુલસ્યાસ્ય યદ્ વિરોધયસે ભૃશમ્
અમર્ષી વૈરશીલશ્ ચ સદા પાપમતિઃ શઠઃ ॥

સ્થાને યદુકુલં મૂઢ શોચનીયં ત્વયા કૃતમ્
વસુદેવ વૃથાવૃદ્ધ યન્ મયા ત્વં પુરસ્કૃતઃ ॥

શ્વેતેન શિરસા વૃદ્ધો નૈવ વર્ષશતી ભવેત્
યસ્ય બુદ્ધિઃ પરિણતા સ વૈ વૃદ્ધતમો નૃણામ્ ॥

ત્વં તુ કર્કશશીલશ્ ચ બુદ્ધ્યા ચ ન બહુશ્રુતઃ
કેવલં વયસા વૃદ્ધો યથા શરદિ તોયદઃ ॥

કિં ચ ત્વં સાધુ જાનીષે વસુદેવ વૃથામતે
હતે કંસે મમ સુતો મથુરાં પાલયિષ્યતિ ॥

છિન્નાશસ્ ત્વં વૃથાવૃદ્ધ મિથ્યા હ્ય્ એવં વિચારિતમ્
જિજીવિષુર્ ન સ હ્ય્ અસ્તિ યો હિ તિષ્ઠેન્ મમાગ્રતઃ ॥

પ્રહર્તુકામો વિશ્વસ્તે યસ્ ત્વં સ્વસ્થેન ચેતસા
તત્ તે પ્રતિકરિષ્યામિ પુત્રયોસ્ તવ પશ્યતઃ ॥

ન મે વૃદ્ધવધઃ કશ્ચિદ્ દ્વિજસ્ત્રીવધ એવ વા
કૃતપૂર્વઃ કરિષ્યે વા વિશેષેણ તુ બાન્ધવે ॥

ઇહ ત્વં જાતસંવૃદ્ધો મમ પિત્રા વિવર્ધિતઃ
પિતૃષ્વસુર્ મે ભર્તા ચ યદૂનાં પ્રથમો ગુરુઃ ॥

કુલે મહતિ વિખ્યાતઃ પ્રથિતે ચક્રવર્તિનામ્
ગુર્વર્થં પૂજિતઃ સદ્ભિર્ યદુભિર્ ધર્મબુદ્ધિભિઃ ॥

કિં કરિષ્યામહે સર્વે સત્સુ વક્તવ્યતાં ગતાઃ
યદૂનાં યૂથમુખ્યસ્ય યસ્ય તે વૃત્તમ્ ઈદૃશમ્ ॥

મદ્વધો વા જયો વાથ વસુદેવસ્ય દુર્ણયૈઃ
સત્સુ યાસ્યન્તિ પુરુષા યદૂનામ્ અવગુણ્ઠિતાઃ ॥

ત્વયા હિ મદ્વધોપાયં તર્કયાનેન વૈ મૃધે
અવિશ્વાસ્યં કૃતં કર્મ વાચ્યાશ્ ચ યદવઃ કૃતાઃ ॥

અશામ્યં વૈરમ્ ઉત્પન્નં મમ કૃષ્ણસ્ય ચોભયોઃ
શાન્તિમ્ એકતરે શાન્તિં ગતે યાસ્યન્તિ યાદવાઃ ॥

ગચ્છત્વ્ અયં દાનપતિઃ ક્ષિપ્રમ્ આનયિતું વ્રજાત્
નન્દગોપં ચ ગોપાંશ્ ચ કરદાન્ મમ શાસનાત્ ॥

વાચ્યશ્ ચ નન્દગોપો વૈ કરમ્ આદાય વાર્ષિકમ્
શીઘ્રમ્ આગચ્છ નગરં ગોપૈઃ સર્વૈઃ સમન્વિતઃ ॥

કૃષ્ણસંકર્ષણૌ ચૈવ વસુદેવસુતાવ્ ઉભૌ
દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છતિ વૈ કંસઃ સભૃત્યઃ સપુરોહિતઃ ॥

એતૌ યુદ્ધવિદૌ રઙ્ગે કાલનિર્માણયોધિનૌ
દૃઢપ્રતિકૃતી ચૈવ શૃણોમિ વ્યાયતોદ્યમૌ ॥

અસ્માકમ્ અપિ મલ્લૌ દ્વૌ સજ્જૌ જયધૃતોત્સવૌ
તાભ્યાં સહ નિયોત્સ્યેતે તૌ યુદ્ધકુશલાવ્ ઉભૌ ॥

દ્રષ્ટવ્યૌ ચ મયાવશ્યં બાલૌ તાવ્ અમરોપમૌ
પિતૃષ્વસુઃ સુતૌ મુખ્યૌ વ્રજવાસૌ વનેચરૌ ॥

વક્તવ્યં ચ વ્રજે તસ્મિન્ સમીપે વ્રજવાસિનામ્
રાજા ધનુર્મહં નામ કારયિષ્યતિ વૈ સુખી ॥

સંનિકૃષ્ટે વ્રજાસ્ તત્ર નિવસન્તુ યથાસુખમ્
જનસ્યામન્ત્રિતસ્યાર્થે યથા સ્યાત્ સર્વમ્ અવ્યયમ્ ॥

પયસઃ સર્પિષશ્ ચૈવ દધ્નો દધ્યુત્તર્સ્ય ચ
યથાકામપ્રદાનાય ભોજ્યાધિશ્રયણાય ચ ॥

અક્રૂર ગચ્છ શીઘ્રં ત્વં તાવ્ આનય મમાજ્ઞયા
સંકર્ષણં ચ કૃષ્ણં ચ દ્રષ્ટું કૌતૂહલં હિ મે ॥

તાભ્યામ્ આગમને પ્રીતિઃ પરા મમ કૃતા ભવેત્
દૃષ્ટ્વા તુ તૌ મહાવીર્યૌ તદ્ વિધાસ્યામિ યદ્ ધિતમ્ ॥

સ્યાન્ નામ વાક્યં શ્રુત્વૈવં મમ તૌ પરિભાષિતમ્
ન ગચ્છેતાં યથાકાલં નિગ્રાહ્યાવ્ અપિ તૌ મમ ॥

સાન્ત્વમ્ એવ તુ બાલેષુ પ્રધાનં પ્રથમો નયઃ
મધુરેણૈવ તૌ મન્દૌ સ્વયમ્ એવાનયાશુ વૈ ॥

અક્રૂર કુરુ મે પ્રીતિમ્ એતાં પરમદુર્લભામ્
યદિ વા નોપજપ્તો ઽસિ વસુદેવેન સુવ્રત ॥

એવમ્ આક્રુષ્યમાનસ્ તુ વસુદેવો વસૂપમઃ
સાગરાકારમ્ આત્માનં નિષ્પ્રકમ્પમ્ અધારયત્ ॥

વાક્શલ્યૈસ્ તાડ્યમાનસ્ તુ કંસેનાદીર્ઘદર્શિના
ક્ષમાં મનસિ સંધ્યાય નોત્તરં પ્રત્યભાષત ॥

યે તુ તં દદૃશુસ્ તત્ર ક્ષિપ્યમાણમ્ અનેકશઃ
ધિગ્ ધિગ્ ઇત્ય્ અસકૃત્ તે વૈ શનૈર્ ઊચુર્ અવાઙ્મુખાઃ ॥

અક્રૂરસ્ તુ મહાતેજા જાનન્ દિવ્યેન ચક્ષુષા
જલમ્ દૃષ્ટ્વેવ તૃષિતઃ પ્રેષિતઃ પ્રીતિમાન્ અભૂત્ ॥

તસ્મિન્ન્ એવ મુહૂર્તે તુ મથુરાયાઃ સ નિર્યયૌ
પ્રીતિમાન્ પુણ્ડરીકાક્ષં દ્રષ્ટું દાનપતિઃ સ્વયમ્ ॥