હરિવંશ · અધ્યાય 59

તયોઃ પ્રવૃત્તયોર્ એવં કૃષ્ણસ્ય ચ બલસ્ય ચ
વને વિચરતોર્ માસૌ વ્યતિયાતૌ સ્મ વાર્ષિકૌ ॥

વ્રજમ્ આજગ્મતુસ્ તૌ તુ વ્રજે શુશ્રુવતુસ્ તદા
પ્રાપ્તં શક્રમહં વીરૌ ગોપાંશ્ ચોત્સવલાલસાન્ ॥

કૌતૂહલાદ્ ઇદં વાક્યં કૃષ્ણઃ પ્રોવાચ તત્ર વૈ
કો ઽયં શક્રમહો નામ યેન વો હર્ષ આગતઃ ॥

તત્ર વૃદ્ધતમસ્ ત્વ્ એકો ગોપો વાક્યમ્ ઉવાચ હ
શ્રૂયતાં તાત શક્રસ્ય યદર્થં મહ ઇષ્યતે ॥

દેવાનામ્ ઈશ્વરઃ શક્રો મેઘાનાં ચારિસૂદન
તસ્ય ચાયં ક્રતુઃ કૃષ્ણ લોકપાલસ્ય શાશ્વતઃ ॥

તેન સંચોદિતા મેઘાસ્ તસ્યાયુધવિભૂષિતાઃ
તસ્યૈવાજ્ઞાકરાઃ સસ્યં જનયન્તિ નવામ્બુભિઃ ॥

મેઘસ્ય પયસો દાતા પુરુહૂતઃ પુરંદરઃ
સંપ્રહૃષ્ટઃ સ ભગવાન્ પ્રીણયત્ય્ અખિલં જગત્ ॥

તેન સંપાદિતં સસ્યં વયમ્ અન્યે ચ માનવાઃ
વર્તયામોપભુજ્જાનાસ્ તર્પયામશ્ ચ દેવતાઃ ॥

દેવો વર્ષતિ લોકેષુ તતઃ સસ્યં પ્રવર્તતે
પૃથિવ્યાં તર્પિતાયાં ચ સામૃતં લક્ષ્યતે જગત્ ॥

ક્ષીરવત્ય ઇમા ગાવો વત્સવત્યશ્ ચ નિર્વૃતાઃ
તેન સંવર્ધિતા ગાવસ્ તૃણૈઃ પુષ્ટાઃ સપુંગવાઃ ॥

નાસસ્યા નાતૃણા ગાવો ન બુભુક્ષાર્દિતો જનઃ
દૃશ્યતે યત્ર દૃશ્યન્તે વૃષ્ટિમન્તો બલાહકાઃ ॥

દુદોહ સવિતુર્ ગા વૈ શક્રો દિવ્યાઃ પયસ્વલાઃ
તાઃ ક્ષરન્તિ નવં ક્ષીરં મેધ્યં મેઘૌઘધારિતમ્ ॥

વાય્વીરિતં તુ મેઘેષુ કરોતિ નિનદં મહત્
જવેનાવર્જિતં ચૈવ ગર્જતીતિ જના વિદુઃ ॥

તસ્ય ચૈવોહ્યમાનસ્ય વાતયુક્તૈર્ બલાહકૈઃ
વજ્રાશનિસમાઃ શબ્દા ભવન્ત્ય્ અગમભેદિનઃ ॥

તજ્ જલં વજ્રનિષ્પેષૈર્ વિમુઞ્ચતિ નભોગતમ્
બહુભિઃ કામગૈર્ મેઘૈઃ શક્રો ભૃત્યૈર્ ઇવેશ્વરઃ ॥

ક્વચિદ્ દુર્દિનસંકાશૈઃ ક્વચિચ્ છન્નાભ્રસંસ્થિતૈઃ
ક્વચિચ્ છીકરમુક્તાભં કુર્વદ્ભિર્ ગગનં ઘનૈઃ ॥

એવમ્ એતત્ પયો દુગ્ધં ગોભિઃ સૂર્યસ્ય વારિદઃ
પર્જન્યઃ સર્વલોકાનાં ભવાય ભુવિ વર્ષતિ ॥

તસ્માત્ પ્રાવૃષિ રાજાનઃ સર્વે શક્રં મુદા યુતાઃ
મહૈઃ સુરેશમ્ અર્ચન્તિ વયમ્ અન્યે ચ માનવાઃ ॥

ગોપવૃદ્ધસ્ય વચનં શ્રુત્વા શક્રપરિગ્રહે
પ્રભાવજ્ઞો ઽપિ શક્રસ્ય વાક્યં દામોદરો ઽબ્રવીત્ ॥

વયં વનચરા ગોપ ગોપા ગોધનજીવિનઃ
ગાવો ઽસ્મદ્દૈવતં વિદ્ધિ ગિરયશ્ ચ વનાનિ ચ ॥

કર્ષકાણાં કૃષિર્ વૃત્તિઃ પણ્યં વિપણિજીવિનામ્
અસ્માકં ગૌઃ પરા વૃત્તિર્ એતત્ ત્રૈવિધ્યમ્ ઉચ્યતે
વિદ્યયા યો યયા યુક્તસ્ તસ્ય સા દૈવતં પરમ્ ॥

યો ઽન્યસ્ય ફલમ્ અશ્નાનઃ કરોત્ય્ અન્યસ્ય સત્ક્રિયામ્
દ્વાવ્ અનર્થૌ સ લભતે પ્રેત્ય ચેહ ચ માનવઃ ॥

કૃષ્યન્તાઃ પ્રથિતાઃ સીમાઃ સીમાન્તં શ્રૂયતે વનમ્
વનાન્તા ગિરયઃ સર્વે સા ચાસ્માકં ગતિર્ ધ્રુવા ॥

શ્રૂયન્તે ગિરયશ્ ચાપિ વને ઽસ્મિન્ કામરૂપિણઃ
પ્રવિશ્ય તાસ્ તાસ્ તનવો રમન્તે સ્વેષુ સાનુષુ ॥

ભૂત્વા કેસરિણઃ સિંહા વ્યાઘ્રાશ્ ચ નખિનાં વરાઃ
વનાનિ સ્વાનિ રક્ષન્તિ ત્રાસયન્તો દ્રુમચ્છિદઃ ॥

યદા ચૈષાં વિકુર્વન્તિ તે વનાલયજીવિનઃ
ઘ્નન્તિ તાન્ એવ દુર્વૃત્તાન્ પૌરુષાદેન કર્મણા ॥

મન્ત્રયજ્ઞપરા વિપ્રાઃ સીતાયજ્ઞાશ્ ચ કર્ષકાઃ
ગિરિયજ્ઞા વયં ગોપા ઇજ્યો ઽસ્માભિર્ ગિરિર્ વને ॥

તન્ મહ્યં રોચતે ગોપા ગિરિયજ્ઞં વયં વને
કુર્મઃ કૃત્વા સુખં સ્થાનં પાદપે વાથ વા ગિરૌ ॥

તત્ર હત્વા પશૂન્ મેધ્યાન્ વિતત્યાયતને કૃતે
સર્વઘોષસ્ય સંદોહઃ ક્રિયતાં કિં વિચાર્યતે ॥

તં શરત્કુસુમાપીડાઃ પરિવાર્ય પ્રદક્ષિણમ્
ગાવો ગિરિવરં સર્વાસ્ તતો યાન્તુ વનં પુનઃ ॥

પ્રાપ્તા કિલેયં હિ ગવાં સ્વાદુવીર્યતૃણા ગુણૈઃ
શરત્પ્રમુદિતા રમ્યા ગતમેઘજલાશયા ॥

પ્રિયકૈઃ પુષ્પિતૈર્ ગૌરં શ્યામં બાણવનૈઃ ક્વચિત્
કઠોરતૃણમ્ આભાતિ નિર્મયૂરરુતં વનમ્ ॥

વિમલા વિજલા વ્યોમ્નિ વિબલાકા વિવિદ્યુતઃ
વિવર્તન્તે જલધરા વિમદા ઇવ કુઞ્જરાઃ ॥

પટુના મેઘવાતેન વાર્ષિકેણાવકમ્પિતાઃ
પર્ણોત્કરઘનાઃ સર્વે પ્રસાદં યાન્તિ પાદપાઃ ॥

સિતવર્ણામ્બુદોષ્ણીષં હંસચામરવીજિતમ્
પૂર્ણચન્દ્રામલચ્છત્રં સાભિષેકમ્ ઇવામ્બરમ્ ॥

હંસૈર્ વિહસિતાનીવ સુમુત્કુષ્ટાનિ સારસૈઃ
સર્વાણિ તનુતાં યાન્તિ જલાનિ જલદક્ષયે ॥

ચક્રવાકસ્તનતટાઃ પુલિનશ્રોણિમણ્ડલાઃ
હંસલક્ષણહાસિન્યઃ પતિં યાન્તિ સમુદ્રગાઃ ॥

કુમુદોત્ફુલ્લમ્ ઉદકં તારાભિશ્ ચત્રમ્ અમ્બરમ્
સમમ્ અભ્યુત્સ્મયન્તીવ શર્વરીષ્વ્ ઇતરેતરમ્ ॥

મત્તક્રૌઞ્ચાવઘુષ્ટેષુ કલમાપક્વપાણ્ડુષુ
નિર્વિષ્ટરમણીયેષુ વનેષુ રમતે મનઃ ॥

પુષ્કરિણ્યસ્ તડાગાનિ વાપ્યશ્ ચ વિકચોત્પલાઃ
કેદારાઃ સરિતશ્ ચૈવ સરાંસિ ચ શ્રિયાજ્વલન્ ॥

પઙ્કજાનિ ચ પદ્માનિ તથાન્યાનિ સિતાનિ ચ
શ્રિયા જ્વલત્પઙ્કજાનિ તામ્રાણિ ચ સિતાનિ ચ ।
ઉત્પલાનિ ચ નીલાનિ ભેજિરે વારિજાં શ્રિયમ્ ॥

મદં જહુઃ સિતાપાઙ્ગા મન્દં વવૃધિરે ઽનિલાઃ
અભવદ્ વ્યભ્રમાકાશમ્ અભૂચ્ ચ નિભૃતો ર્ણવઃ ॥

ઋતુપર્યાયશિથિલૈર્ વૃત્તનૃત્તસમુજ્ઝિતૈઃ
મયૂરાઙ્ગરુહૈર્ ભૂમિર્ બહુનેત્રેવ લક્ષ્યતે ॥

સ્વપઙ્કમલિનૈસ્ તીરૈઃ કાશપુષ્પલતાકુલૈઃ
હંસસારસવિન્યાસૈર્ યમુના યાતિ સંયતા ॥

કલમાપક્વસસ્યેષુ કેદારેષુ વનેષુ ચ
સસ્યાદા જલજાદાશ્ ચ મત્તા વિરુરુવુઃ ખગાઃ ॥

સિષિચુર્ યાનિ જલદા જલેન જલદાગમે
તાનિ શષ્પાણ્ય્ અબાલાનિ કઠિનત્વં ગતાનિ વૈ ॥

ત્યક્ત્વા મેઘમયં વાસઃ શરદ્ગુણવિદીપિતઃ
એષ વીતમલે વ્યોમ્નિ હૃષ્ટો વસતિ ચન્દ્રમાઃ ॥

ક્ષીરિણ્યો દ્વિગુણં ગાવઃ પ્રમત્તા દ્વિગુણં વૃષાઃ
વનાનાં દ્વિગુણા લક્ષ્મીઃ સસ્યૈર્ ગુણવતી મહી ॥

જ્યોતીંષિ ઘનમુક્તાનિ પદ્મવન્તિ જલાનિ ચ
મનાંસિ ચ મનુષ્યાણાં પ્રસાદમ્ ઉપયાન્તિ વૈ ॥

અસૃજત્ સવિતા વ્યોમ્નિ નિર્મુક્તજલદે ભૃશમ્
શરત્પ્રજ્વલિતં તેજસ્ તીક્ષ્ણરશ્મિર્ વિશોષયન્ ॥

નીરાજયિત્વા સૈન્યાનિ નિર્યાન્તિ વિજિગીષવઃ
અન્યોન્યરાષ્ટ્રાભિમુખાઃ પાર્થિવાઃ પૃથિવીક્ષિતઃ ॥

બન્ધુજીવાભિતામ્રાસુ બદ્ધપઙ્કવતીષુ ચ
મનસ્ તિષ્ઠતિ કાન્તાસુ ચિત્રાસુ વનરાજિષુ ॥

વનેષુ ચ વિરાજન્તે પાદપા વનશોભિનઃ
અસનાહ્ સપ્તપર્ણાશ્ ચ કોવિદારાશ્ ચ પુષ્પિતાઃ ॥

ઇષુસાહ્વા નિકુમ્ભાશ્ ચ પ્રિયકાઃ સ્વર્ણકાસ્ તથા
ઇક્ષુસસ્યા નિકુપ્યાશ્ ચ પ્રિયઙ્ગુશ્ ચ વિશેષતઃ ।
સૃમરાઃ પિચુકાશ્ ચૈવ કેતક્યશ્ ચ સમન્તતઃ ॥

વ્રજેપુ ચ વિશેષેણ ગર્ગરોદ્ગારહાસિષુ
શરત્પ્રકાશયોષેવ ગોષ્ઠેષ્વ્ અટતિ રૂપિણી ॥

નૂનં ત્રિદશલોકસ્થં મેઘકાલસુખોષિતમ્
પતત્રિકેતનં દેવં બોધયન્તિ દિવૌકસઃ ॥

શરદ્ય્ એવં સુસસ્યાયાં પ્રાપ્તાયાં પ્રાવૃષઃ ક્ષયે
નીલચન્દ્રાર્કવર્ણૈશ્ ચ રચિતં બહુભિર્ દ્વિજૈઃ ।
ફલૈઃ પ્રવાલૈશ્ ચ ઘનમ્ ઇન્દ્રચાપઘનોપમમ્ ।
ભવનાકારવિટપં લતાપરમ્ અમણ્ડિતમ્ ।
વિશાલમૂલાવનતં પવનાભોગમણ્ડિતમ્ ।
અર્ચયામ ગિરિં દેવં ગાશ્ ચૈવ સવિશેષતઃ ॥

સાવતંસૈર્ વિષાણૈશ્ ચ બર્હાપીડૈશ્ ચ દંશિતૈઃ
ઘણ્ટાભિશ્ ચ પ્રલમ્બાભિઃ પુષ્પૈઃ શારદિકૈસ્ તથા ॥

શિવાય ગાવઃ પૂજ્યન્તાં ગિરિયજ્ઞઃ પ્રવર્તતામ્
પૂજ્યન્તાં ત્રિદશૈઃ શક્રો ગિરિર્ અસ્માભિર્ ઇજ્યતામ્ ॥

કારિષ્યામિ ગોયજ્ઞં બલાદ્ અપિ ન સંશયઃ
યદાસ્તિ મયિ વઃ પ્રીતિર્ યદિ વા સુહૃદો વયમ્ ॥

ગાવો હિ પૂજ્યાઃ સતતં સર્વેષાં નાત્ર સંશયઃ
સ્યાત્ તુ સામ્ના ભવેત્ પ્રીતિર્ ભવતાં વૈભવાય ચ
તત એતન્ મમ વચઃ ક્રિયતામ્ અવિચારિતમ્ ॥