હરિવંશ · અધ્યાય 58

અથ તૌ જાતહર્ષૌ તુ વસુદેવસુતાવ્ ઉભૌ
તત્તાલવનમ્ ઉત્સૃજ્ય ભૂયો ભાણ્ડીરં આગતૌ ॥

ચારયન્તૌ વિવૃદ્ધાનિ ગોધનાનિ શુભાનનૌ
સ્ફીતસસ્યપ્રરૂઢાનિ વીક્ષમાણૌ વનાનિ ચ ॥

ક્ષ્વેદયન્તૌ પ્રગાયન્તૌ પ્રચિન્વન્તૌ ચ પાદપાન્
નામભિર્ વ્યાહરન્તૌ ચ સવત્સા ગાઃ પરંતપૌ ॥

નિર્યોગપાશૈર્ આસક્તૌ સ્કન્ધાભ્યામ્ શુભલક્ષણૌ
વનમાલાકૃતોરસ્કૌ બાલશૃઙ્ગાવ્ ઇવર્ષભૌ ॥

સુવર્ણાઞ્જનવર્ણાભાવ્ અન્યોન્યસદૃશામ્બરૌ
મહેન્દ્રાયુધસંસક્તૌ શુક્લકૃષ્ણાવ્ ઇવામ્બુદૌ ॥

કુશાગ્રકુસુમાનાં ચ કર્ણપૂરમનોરમૌ
વનમાર્ગેષુ કુર્વાણૌ વન્યવેષધરાવ્ ઉભૌ ॥

ગોવર્ધનસ્યાનુચરૌ વને સાનુચરૌ ચ તૌ
ચેરતુર્ લોકસિદ્ધાભિઃ ક્રીડાભિર્ અપરાજિતૌ ॥

તાવ્ એનં માનુષીં દીક્ષાં વહન્તૌ સુરપૂજિતૌ
તજ્જાતિગુણયુક્તાભિઃ ક્રીડાભિશ્ ચેરતુર્ વનમ્ ॥

તૌ તુ ભાણ્ડીરમ્ ઉચિતે કાલે ક્રીડાનુવર્તિનૌ
પ્રાપ્તૌ પરમશાખાઢ્યં ન્યગ્રોધં શાખિનાં વરમ્ ॥

તત્ર સ્પન્દોલિકાભિશ્ ચ યુદ્ધમાર્ગૈશ્ ચ દંશિતૌ
અશ્મભિઃ ક્ષેપણીયૈશ્ ચ તૌ વ્યાયામમ્ અકુર્વતામ્ ॥

યુદ્ધમાર્ગૈશ્ ચ વિવિધૈર્ ગોપાલૈઃ સહિતાવ્ ઉભૌ
મુદિતૌ સિંહવિક્રાન્તૌ યથાકામં વિચેરતુઃ ॥

તયો રમયતોર્ એવં તલ્લિપ્સુર્ અસુરોત્તમઃ
પ્રલમ્બો ઽભ્યાગમત્ તેષાં છિદ્રાન્વેષી તયોસ્ તદા ॥

ગોપાલવેષમ્ આસ્થાય વન્યપુષ્પવિભૂષિતઃ
લોભયાનઃ સ તૌ વીરૌ હાસ્યૈઃ ક્રીડનકૈસ્ તથા ॥

સો ઽવગાહત નિઃશઙ્કસ્ તેષાં મધ્યમ્ અમાનુષઃ
માનુષં વપુર્ આસ્થાય પ્રલમ્બો દાનવોત્તમઃ ॥

પ્રક્રીડિતાશ્ ચ તે સર્વે સહ તેનામરારિણા
ગોપાલવપુષં ગોપા મન્યમાનાઃ સ્વબાન્ધવમ્ ॥

સ તુ છિદ્રાન્તરપ્રેપ્સુઃ પ્રલમ્બો ગોપતાં ગતઃ
દૃષ્ટિં પરિદધે કૃષ્ણે રૌહિણેયે ચ દારુણામ્ ॥

અવિષહ્યં તતો મત્વા કૃષ્ણમ્ અદ્ભુતવિક્રમમ્ઃ
રૌહિણેયવધે યત્નમ્ અકરોદ્ દાનવોત્તમઃ ॥

હરિણાક્રીડનં નામ બાલક્રીડનકં તતઃ
પ્રક્રીડિતાશ્ ચ તે સર્વે દ્વૌ દ્વૌ યુગપદ્ ઉત્પતન્ ॥

કૃષ્ણઃ શ્રીદામસહિતઃ પુપ્લુવે ગોપસૂનુના
સંકર્ષણસ્ તુ પ્લુતવાન્ પ્રલમ્બેન સહાનઘઃ ॥

ગોપાલાસ્ ત્વ્ અપરે દ્વંદ્વં ગોપાલૈર્ અપરૈઃ સહ
પ્રદ્રુતા લઙ્ઘયન્તો વૈ તે ઽન્યોન્યં લઘુવિક્રમાઃ ॥

શ્રીદામમ્ અજયત્ કૃષ્ણઃ પ્રલમ્બં રોહિણીસુતઃ
ગોપાલૈઃ કૃષ્ણપક્ષીયૈર્ ગોપાલાસ્ ત્વ્ અપરે જિતાઃ ॥

તે વાહયન્તસ્ ત્વ્ અન્યોન્યમ્ સંહર્ષાત્ સહસા દ્રુતાઃ
ભાણ્ડીરસ્કન્ધમ્ ઉદ્દિશ્ય મર્યાદાં પુનર્ આગમન્ ॥

સંકર્ષણં તુ સ્કન્ધેન શીઘ્રમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય દાનવઃ
દ્રુતં જગામ વિમુખઃ સચન્દ્ર ઇવ તોયદઃ ॥

સ ભારમ્ અસહંસ્ તસ્ય રૌહિણેયસ્ય ધીમતઃ
વવૃધે સુમહાકાયશ્ ચન્દ્રાક્રાન્ત ઇવામ્બુદઃ ॥

સ ભાણ્ડીરવટપ્રખ્યં દગ્ધાઞ્જનગિરિપ્રભમ્
સ્વં વપુર્ દર્શયામ્ આસ પ્રલમ્બો દાનવોત્તમઃ ॥

પઞ્ચસ્તબકયુક્તેન મુકુટેનાર્કવર્ચસા
દીપ્યમાનાનનો દૈત્યઃ સૂર્યાક્રાન્ત ઇવામ્બુદઃ ॥

મહાનનો મહાગ્રીવઃ ઉમહાન્ અન્તકોપમઃ
રૌદ્રઃ શકટચક્રાક્ષો નામયંસ્ ચરણૈઃ ક્ષિતિમ્ ॥

સ્રગ્દામલમ્બાભરણઃ પ્રલમ્બામ્બરભૂષણઃ
ધીરઃ પ્રલમ્બઃ પ્રયયૌ તોયલમ્બ ઇવામ્બુદઃ ॥

સ જહારૈવ વેગેન રૌહિણેયં મહાસુરઃ
સાગરોપપ્લવગતં કૃત્સ્નં લોકમ્ ઇવાન્તકઃ ॥

હ્રિયમાણઃ પ્રલમ્બેન સ તુ સંકર્ષણો યુવા
ઉહ્યમાન ઇવૈકેન કાલમેઘેન ચન્દ્રમાઃ ॥

સ સંદિગ્ધમ્ ઇવાત્માનં મેને સંકર્ષણસ્ તદા
દૈત્યસ્કન્ધગતઃ શ્રીમાન્ કૃષ્ણં ચેદમ્ ઉવાચ હ ॥

હ્રિયે ઽહં કૃષ્ણ દૈત્યેન પર્વતોદગ્રવર્ચસા
પ્રદર્શયિત્વા મહતીમ્ માયાં માનુષરૂપિણીમ્ ॥

કથમ્ અસ્ય મયા કાર્યં શાસનં દુષ્ટચેતસઃ
પ્રલમ્બસ્ય પ્રવૃદ્ધસ્ય દર્પાદ્ દ્વિગુણવર્ચસઃ ॥

તમ્ આહ સસ્મિતં કૃષ્ણઃ સામ્ના હર્ષકલેન વૈ
અભિજ્ઞો રૌહિણેયસ્ય વૃત્તસ્ય ચ બલસ્ય ચ ॥

અહો ઽયં માનુષો ભાવો વ્યક્તમ્ એવાનુગૃહ્યતે
યસ્ ત્વં જગન્મયં ગુહ્યં ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં ગતઃ ॥

સ્મરાર્ય તનુમ્ આત્માનમ્ લોકાનાં ત્વં વિપર્યયે
અવગચ્છાત્મનાત્માનમ્ સમુદ્રાણાં સમાગમે ॥

પુરાતનાનાં દેવાનાં બ્રહ્મણઃ સલિલસ્ય ચ
આત્મવૃત્તપ્રવૃત્તાનિ સંસ્મરાદ્યં ચ વૈ વપુઃ ॥

શિરઃ ખં તે જલં મૂર્તિઃ ક્ષમા ભૂર્ દહનો મુખમ્
વાયુર્ લોકાયુર્ ઉચ્છ્વાસો મનઃસ્રષ્ટા મનુસ્ તવ ॥

સહસ્રાસ્યઃ સહસ્રાઙ્ગઃ સહસ્રચરણેક્ષણઃ
સહસ્રશીર્ષો વિશ્વાત્મા શતજિહ્વઃ શતોદરઃ ।
સહસ્રપત્રનાભસ્ ત્વં સહસ્રાંશુધરો ઽરિહા ॥

યત્ ત્વયા દર્શિતં લોકે તત્ પશ્યન્તિ દિવૌકસઃ
યત્ ત્વયા નોક્તપૂર્વં હિ કસ્ તદ્ અન્વેષ્ટુમ્ અર્હતિ ॥

યદ્ વેદિતવ્યં લોકે ઽસ્મિંસ્ તત્ ત્વયા સમુદાહૃતમ્
વિદિતં યત્ તવૈકસ્ય દેવા અપિ ન તદ્ વિદુઃ ॥

આત્મજં તે વપુર્ વ્યોમ્નિ ન પશ્યન્ત્ય્ આત્મસંભવમ્
યત્ તુ તે કૃત્રિમં રૂપં તદ્ અર્ચન્તિ દિવૌકસઃ ॥

દવૈર્ ન દૃષ્ટશ્ ચાન્તસ્ તે તેનાનન્ત ઇતિ સ્મૃત
ત્વં હિ સૂક્ષ્મો મહાન્ એકઃ સૂક્ષ્મૈર્ અપિ દુરાસદઃ ॥

ત્વય્ય્ એવ પર્વતસ્તમ્ભા શાશ્વતી જગતી સ્થિતા
અચલા પ્રાણિનાં યોનિર્ ધારયત્ય્ અખિલં જગત્ ॥

ચતુઃસાગરભોગસ્ ત્વં ચાતુર્વર્ણ્યવિભાગવિત્
ચતુર્યુગેશો લોકાનાં ચાતુર્હોત્રફલાશનઃ ॥

યથા ત્વમ્ અસિ લોકાનાં તથાહં તચ્ ચ મે મતમ્
ઉભાવ્ એકશરીરૌ સ્વો જગદર્થે દ્વિધા કૃતૌ ॥

લોકાનાં શાશ્વતો દેવસ્ ત્વં હિ શેષઃ સનાતનઃ
આવયોર્ દેહમાત્રેણ દ્વિધેદં ધાર્યતે જગત્ ॥

અહં યઃ સ ભવાન્ એવ યસ્ ત્વં સો ઽહં સનાતનઃ
દ્વાવ્ એવ વિહિતૌ હ્ય્ આવામ્ એકદેહૌ મહાબલૌ ॥

તદાસ્સે મૂઢવત્ કિં ત્વં પ્રાગ્ એનં જહિ દાનવમ્
મૂર્ધ્નિ દેવરિપું દેવ વજ્રકલ્પેન મુષ્ટિના ॥

સંસ્મારિતઃ સ કૃષ્ણેન રૌહિણેયઃ પુરાતનમ્
સ બલેન તદા પૂર્ણસ્ ત્રૈલોક્યાન્તરચારિણા ॥

તતઃ પ્રલમ્બં દુર્વૃત્તં સુબદ્ધેન મહાભુજઃ
મુષ્ટિના વજ્રકલ્પેન મૂર્ધ્નિ વીરઃ સમાહનત્ ॥

તસ્યોત્તમાઙ્ગં સ્વે કાયે વિકપાલં વિવેશ હ
તેન મુષ્ટિપ્રહારેણ કપાલં તદ્ દ્વિધાભવત્ ।
જાનુદ્ભ્યાં જગતીં ચૈવ ગતાસુઃ સ જગામ હ ॥

જગત્યાં વિનિકીર્ણસ્ય તસ્ય રૂપમ્ અભૂત્ તદા
પ્રલમ્બસ્યામ્બરસ્થસ્ય મેઘસ્યેવ વિદીર્યતઃ ॥

તસ્ય ભગ્નોત્તમાઙ્ગસ્ય દેહાત્ સુસ્રાવ શોણિતમ્
બહુગૈરિકસંયુક્તં શૈલશૃઙ્ગાદ્ ઇવોદકમ્ ॥

સ નિહત્ય પ્રલમ્બં તુ સંહૃત્ય બલમ્ આત્મનઃ
પર્યષ્વજત કૃષ્ણં વૈ રૌહિણેયઃ પ્રતાપવાન્ ॥

તં તુ કૃષ્ણશ્ ચ ગોપાશ્ ચ દિવિસ્થાશ્ ચ દિવૌકસઃ
તુષ્ટુવુર્ નિહતે દૈત્યે જયાશીર્ભિર્ મહાબલમ્ ॥

બલેનાયં હતો દૈત્યો બાલેનાક્લિષ્ટકર્મણા
વિચરન્ત્ય્ અશરીરિણ્યો વાચઃ સુરસમીરિતાઃ ।
બલદેવેતિ નામસ્ય દેવૈશ્ ચોક્તં દિવિ સ્થિતૈઃ ॥