હરિવંશ · અધ્યાય 118

ઇત્ય્ એવમ્ આશ્વાસયતો રાજાનં જનમેજયમ્
અતીતાનાગતં વાક્યમ્ ઋષેઃ પરિષદા શ્રુતમ્ ॥

અમૃતસ્યેવ ચાસ્વાદઃ પ્રભા ચન્દ્રમસો યથા
અતર્પયત તચ્ છોત્રં મહર્ષેર્ વાઙ્મયો રસઃ ॥

ધર્માર્થકામસંયુક્તં કરુણં વીરહર્ષણમ્
રમણીયં તદ્ આખ્યાનં કૃત્સ્નં પરિષદા શ્રુતમ્ ॥

કેચિદ્ અશ્રૂણિ મુમુચુઃ શ્રુત્વા દધ્યુસ્ તથાપરે
ઇતિહાસં તમ્ ઋષિણા પારાશર્યેણ દર્શિતમ્ ॥

સદસ્યાન્તો ઽભ્યનુજ્ઞાય કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્
પુનર્ દ્રક્ષ્યામ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા જગામ ભગવાન્ ઋષિઃ ॥

અનુજગ્મુસ્ તતઃ સર્વે પ્રયાન્તમ્ ઋષિસત્તમમ્
લોકે પ્રવદતાં શ્રેષ્ઠં શિષ્ટાઃ સર્વે તપોધનાઃ ॥

યાતે ભગવતિ વ્યાસે વિપ્રાઃ સહ મહર્ષિભિઃ
ઋત્વિજઃ પાર્થિવાશ્ ચૈવ પ્રતિજગ્મુર્ યથાગતમ્ ॥

પન્નગાનાં સુઘોરાણાં કૃત્વા તાં વૈરયાતનામ્
જગામ રોષમ્ ઉત્સૃત્ય રાજા વિષમ્ ઇવોરગઃ ॥

હોત્રાગ્નિદીપ્તશિરસં પરિત્રાય ચ તક્ષકમ્
આસ્તીકો ઽપ્ય્ આશ્રમપદં જગામ ચ મહામુનિઃ ॥

રાજાપિ હાસ્તિનપુરં પ્રવિવેશ જનાવૃતઃ
અન્વશાસચ્ ચ મુદિતસ્ તદા પ્રમુદિતાઃ પ્રજાઃ ॥

કસ્યચિત્ ત્વ્ અથ કાલસ્ય સ રાજા જનમેજયઃ
દીક્ષિતો વાજિમેધાય વિધિવદ્ ભૂરિદક્ષિણઃ ॥

સંજ્ઞપ્તમ્ અશ્વં તત્રાસ્ય દેવી કાશ્યા વપુષ્ટમા
સંવિવેશોપગમ્યાથ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ॥

તાં તુ સર્વાનવદ્યાઙ્ગીં ચકમે વાસવસ્ તદા
સંજ્ઞપ્તમ્ અશ્વં આવિશ્ય તયા મિશ્રીબભૂવ સઃ ॥

તસ્મિન્ વિકારે જનિતે વિદિત્વા તત્ત્વતશ્ ચ તત્
અસંજ્ઞપ્તો ઽયમ્ અશ્વસ્ તે ધ્વંસેત્ય્ અધ્વર્યુમ્ અબ્રવીત્ ॥

અધ્વર્યુર્ જ્ઞાનસંપન્નસ્ તદિન્દ્રસ્ય વિચેષ્ટિતમ્
કથયામાસ રાજર્ષેઃ શશાપ સ પુરંદરમ્ ॥

યદ્ય્ અસ્તિ મે યજ્ઞફલં તપો વા રક્ષતઃ પ્રજાઃ
ફલેન તેન સર્વેણ બ્રવીમિ શ્રૂયતામ્ ઇદમ્ ॥

અદ્યપ્રભૃતિ દેવેન્દ્રમ્ અજિતેન્દ્રિયમ્ અસ્થિરમ્
ક્ષત્રિયા વાજિમેધેન ન યક્ષ્યન્તીતિ શૌનક ॥

ઋત્વિજશ્ ચાબ્રવીત્ ક્રુદ્ધઃ સ રાજા જનમેજયઃ
દૌર્બલ્યં ભવતામ્ એતદ્ યદ્ અયં ધર્ષિતઃ ક્રતુઃ ॥

વિષયે મે ન વસ્તવ્યં ધ્વંસધ્વં સહ બાન્ધવૈઃ
ઇત્ય્ ઉક્તાસ્ તત્યજુર્ વિપ્રાસ્ તં નૃપં જાતમન્યવઃ ॥

અમર્ષાદ્ અન્વશાસચ્ ચ પત્નીશાલાગતાઃ સ્ત્રિયઃ
રાજા પરમધર્મજ્ઞસ્ તદાસૌ જનમેજયઃ ।
અસતીં વપુષ્ટમામ્ એતાં નિર્વાસયત મે ગૃહાત્
યયા મે ચરણો મૂર્ધ્નિ ભસ્મરેણૂષિતઃ કૃતઃ ॥

શૌણ્ડીર્યં મે ઽનયા ભગ્નં યશો માનશ્ ચ દૂષિતઃ
નૈનાં દ્રષ્ટુમ્ અપીચ્છામિ પરિક્લિષ્ટામ્ ઇવ સ્રજમ્ ॥

ન સ્વાદુ સો ઽશ્નાતિ નરઃ સુખં સ્વપિતિ વા રહઃ
અન્વાસ્તે યઃ પ્રિયાં ભાર્યાં પરેણ મૃદિતામ્ ઇહ ॥

એવમ્ ઉચ્ચૈઃ પ્રભાષન્તં ક્રુદ્ધં પારિક્ષિતં નૃપમ્
ગન્ધર્વરાજઃ પ્રોવાચ વિશ્વાવસુર્ ઇદં વાચઃ ॥

ત્રિયજ્ઞશતયજ્વાનં વાસવસ્ ત્વાં ન મૃષ્યતિ
ન દુષ્યતીયં પત્ની તે વિહિતેયં વપુષ્ટમા ॥

રમ્ભા નામાપ્સરા દેવી કાશિરાજસુતા મતા
સૈષા યોષિદ્વરા રાજન્ રત્નભૂતાનુભૂયતામ્ ॥

યજ્ઞે વિવરમ્ આસાદ્ય વિઘ્નમ્ ઇન્દ્રેણ તે કૃતમ્
યજ્વા હ્ય્ અસિ કુરુશ્રેષ્ઠ સમૃદ્ધ્યા વાસવોપમઃ ॥

બિભેત્ય્ અભિભવાચ્ છક્રસ્ તવ ક્રતુફલૈર્ નૃપ
તસ્માદ્ આવર્તિતશ્ ચૈવ ક્રતુર્ ઇન્દ્રેણ તે વિભો ॥

માયૈષા વાસવેનેહ પ્રયુક્તા વિઘ્નમ્ ઇચ્છતા
યજ્ઞે વિવરમ્ આસાદ્ય સંજ્ઞપ્તં દૃશ્ય વાજિનમ્
રતિમ્ ઇન્દ્રેણ રમ્ભાયાં મન્યસે યાં વપુષ્ટમામ્ ॥

અથ તે ગુરવઃ શપ્તાસ્ ત્રિયજ્ઞશતયાજિનઃ
ભ્રંશિતસ્ ત્વં ચ વિપ્રાશ્ ચ ફલાદ્ ઇન્દ્રસમાદ્ ઇહ
ત્વત્તશ્ ચૈવ સુદુર્ધર્ષાત્ ત્રિયજ્ઞશતયાજિનઃ ॥

બિભેતિ હિ સદા ત્વત્તો બ્રાહ્મણેભ્યો ઽપિ વાસવઃ
એકેન વૈ તદ્ ઉભયં તીર્ણં શક્રેણ માયયા ॥

સ એષ સુમહાતેજા વિજિગીષુઃ પુરંદરઃ
કથમ્ અન્યૈર્ અનાચીર્ણં નપ્તુર્ દારાન્ અતિક્રમેત્ ॥

યથૈવ હિ પરા બુદ્ધિઃ પરો ધર્મઃ પરો દમઃ
યથૈવ પરમૈશ્વર્યં કીર્તિશ્ ચ હરિવાહને
તથૈવ તવ દુર્ધર્ષ ત્રિયજ્ઞશતયાજિનઃ ॥

મા વાસવં મા ચ ગુરુમ્ આત્માણં મા વપુષ્તમામ્
ગચ્છ દોષેણ કાલો હિ સર્વથા દુરતિક્રમઃ ॥

ઐશ્વર્યેણાશ્વમ્ આવિશ્ય દેવેન્દ્રેણાભિરોષિતઃ
આનુકૂલ્યેન દેવસ્ય વર્તિતવ્યં સુખાર્થિના ॥

દુસ્તરં પ્રતિકૂલં હિ પ્રતિસ્રોત ઇવામ્ભસઃ
સ્ત્રીરત્નમ્ ઉપભુઙ્ક્ષ્વેમામ્ અપાપાં વિગતજ્વરઃ ॥

અપાપાસ્ ત્યજ્યમાના વૈ શપેયુર્ અપિ યોષિતઃ
અદુષ્ટાસ્ તુ સ્ત્રિયો રાજન્ દિવ્યાસ્ તુ સવિશેષતઃ ॥

ભાનોઃ પ્રભા શિખા વહ્નેર્ વેદીહોત્રે તથાહુતિઃ
પરામૃષ્ટાપ્ય્ અસંરક્તા નોપદુષ્યન્તિ યોષિતઃ ॥

ગ્રાહ્યા લાલયિતવ્યાશ્ ચ પૂજ્યાશ્ ચ સતતં બુધૈઃ
શીલવત્યો નમસ્કાર્યાઃ પૂજ્યાઃ સ્ત્રિય ઇવ સ્ત્રિયઃ ॥

એવં સ વિશ્વાવસુનાનુનીતઃ પ્રસાદમ્ આગમ્ય વપુષ્ટમાયામ્
ચકાર મિથ્યાવ્યતિશઙ્કિતાત્મા શાન્તિં પરાં તત્ર સ ધર્મજુષ્ટામ્ ॥

શ્રમમ્ અભિવિનિવર્ત્ય માનસં સ સમભિલષજ્જનમેજયો યશઃ સ્વમ્
વિષયમ્ અનુશશાસ ધર્મબુદ્ધિર્ મુદિતમના રમયન્ વપુષ્ટમાં તામ્ ॥

ન ચ વિરમતિ વિપ્રપૂજનાન્ ન ચ વિનિવર્તતિ યજ્ઞશીલનાત્
ન ચ વિષયપરિરક્ષણાચ્ ચ્યુતો ઽસૌ ન ચ પરિગર્હતિ વપુષ્ટમાં ચ ॥

વિધિવિહિતમ્ અશક્યમ્ અન્યથા હિ કર્તુમ્ યદ્ ઋષિર્ અચિન્ત્યતપાઃ પુરાબ્રવીત્ સઃ
ન ચ તદ્ અશક્યમ્ અન્યથા હિ કર્તુમ્ ।
ઇતિ નરપતિર્ આત્મવાંસ્ તદાસૌ તદ્ અનુવિચિન્ત્ય બભૂવ વીતમન્યુઃ ॥

ઇદં મહાકાવ્યમ્ ઋષેર્ મહાત્મનઃ પઠન્ નૃણાં પૂજ્યતમો ભવેન્ નરઃ
પ્રકૃષ્ટમ્ આયુઃ સમવાપ્ય દુર્લભં લભેત સર્વજ્ઞફલં ચ કેવલમ્ ॥

શતક્રતોઃ કલ્મષવિપ્રમોક્ષણં પઠન્ ઇદમ્ મુચ્યતિ કલ્મષાન્ નરઃ
તથૈવ કામાન્ વિવિધાન્ સમશ્નુતે સમાપ્તકામશ્ ચ ચિરાય નન્દતિ ॥

યથા હિ પુષ્પપ્રભવં ફલં દ્રુમાત્ તતઃ પ્રજાયન્તિ પુનશ્ ચ પાદપાઃ
તથા મહર્ષિપ્રભવા ઇમા ગિરઃ પ્રવર્ધયન્તે તમ્ ઋષિં પ્રવર્તિતાઃ ॥

પુત્રાન્ અપુત્રો લભતે સુવર્ચસશ્ ચ્યુતઃ પુનર્ વિન્દતિ ચાત્મનઃ સ્થિતિમ્
વ્યાધિં ન ચાપ્નોતિ ચિરં ચ બન્ધનં ક્રિયાં ચ પુણ્યાં લભતે ગુણાન્વિતઃ ॥

પતિમ્ ઉપલભતે ચ સત્સુ કન્યા શ્રવણમ્ ઉપેત્ય શુભા મુનેસ્ તુ વાચઃ
જનયતિ ચ સુતાન્ ગુણૈર્ ઉપેતાન્ રિપુજનમર્દનવીર્યશાલિનશ્ ચ ॥

વિજયતિ વસુધાં ચ ક્ષત્રવૃત્તિર્ ધનમ્ અતુલં લભતે દ્વિષજ્જયં ચ
વિપુલમ્ અપિ ધનં લભેચ્ ચ વૈશ્યઃ સુગતિમ્ ઇયાચ્ છ્રવણાચ્ ચ શૂદ્રજાતિઃ ॥

પુરાણમ્ એતચ્ ચરિતં મહાત્મનામ્ અધીત્ય બુદ્ધિં લભતે ચ નૈષ્ઠિકીમ્
વિહાય દુઃખાનિ વિમુક્તસઙ્ગઃ સ વીતરાગો વિચરેદ્ વસુંધરામ્ ॥

ઇત્ય્ એતદ્ આખ્યાનમ્ ઉદાહૃતં વઃ પ્રતિસ્મરન્તો દ્વિજમણ્ડલેષુ
સ્થૈર્યેણ જાતેન પુનઃ સ્મરન્તઃ સુખં ભવન્તો વિચરન્તુ લોકમ્ ॥

ઇતિ ચરિતમ્ ઇદં મહાત્મનામ્ ઋષિકૃતમ્ અદ્ભુતવીર્યકર્મણામ્
કથિતમ્ ઇદં હિ સમાસવિસ્તરૈઃ કિમ્ અપરમ્ ઇચ્છસિ કિં બ્રવીમિ તે ॥