હરિવંશ · અધ્યાય 110

તતસ્ તૂર્યનિનાદૈશ્ ચ શઙ્ખાનાં ચ મહાસ્વનૈઃ
બન્દિમાગધસૂતાનાં સર્વૈશ્ ચાપિ સહસ્રશઃ ॥

સ તૂન્મુખૈર્ જયાશીર્ભિઃ સ્તૂયમાનો હિ માનવૈઃ
બભાર રૂપં સોમાર્ક+ +શક્રાણાં સદૃશં હરિઃ ॥

અતીવ શુશુભે રૂપં તસ્ય ચાભ્યુત્પતિષ્યતઃ
વૈનતેયસ્ય ભદ્રં તે બૃંહિતં હરિતેજસા ॥

અથાષ્ટબાહુઃ કૃષ્ણસ્ તુ પર્વતાકારસંનિભઃ
વિબભૌ પુણ્ડરીકાક્ષો વિકાઙ્ક્ષન્ બાણસંક્ષયમ્ ॥

અસિચક્રગદાબાણા દક્ષિણં પાર્શ્વમ્ આસ્થિતાઃ
ચર્મ શાર્ઙ્ગં તથા ચાપં શઙ્ખં ચૈવાસ્ય વામતઃ ॥

શીર્ષાણાં વૈ સહસ્રં તુ વિહિતં શાર્ઙ્ગધન્વના
સહસ્રં ચૈવ કાયાનાં વહન્ સંકર્ષણસ્ તદા ॥

શ્વેતપ્રહરણો ઽધૃષ્યઃ કૈલાસ ઇવ શૃઙ્ગવાન્
આસ્થિતો ગરુડં રામ ઉદ્યન્ન્ ઇવ નિશાકરઃ ॥

સનત્કુમારસ્ય વપુઃ પ્રાદુર્ આસીન્ મહાત્મનઃ
પ્રદ્યુમ્નસ્ય મહાબાહોઃ સંગ્રામે વિક્રમિષ્યતઃ ॥

સ પક્ષબલવિક્ષેપૈર્ વિધુન્વન્ પર્વતાન્ બહૂન્
જગામ માર્ગં બલવાન્ વાતસ્ય પ્રતિષેધયન્ ॥

અતિ વાયોર્ અથ ગતિમ્ આસ્થાય ગરુડસ્ તદા
સિદ્ધચારણસંઘાનાં શુભં માર્ગમ્ અવાતરત્ ॥

અથ રામો ઽબ્રવીદ્ વાક્યં કૃષ્ણમ્ અપ્રતિમમ્ રણે
સ્વાભિઃ પ્રભાભિર્ હીનાઃ સ્મઃ કૃષ્ણ કસ્માદ્ અપૂર્વવત્ ॥

સર્વે કનકવર્ણાભાઃ સંવૃત્તાઃ સ્મ ન સંશયઃ
કિમ્ ઇદં બ્રૂહિ નસ્ તત્ત્વં કિં મેરોઃ પાર્શ્વગા વયમ્ ॥

અગ્નેર્ આહવનીયસ્ય પ્રભયા સ્મ સમાહતાઃ
તેન નો વર્ણવૈરૂપ્યમ્ ઇદં જાતં હલાયુધ ॥

યદિ સ્મ સંનિકર્ષસ્થા યદિ નિષ્પ્રભતાં ગતાઃ
તદ્ વિધત્સ્વ સ્વયં બુદ્ધ્યા યદ્ અત્રાનન્તરં હિતમ્ ॥

કુરુષ્વ વૈનતેય ત્વં યન્ નઃ કાર્યમ્ અનન્તરમ્
ત્વયા વિધાને વિહિતે કરિષ્યામ્ય્ અહમ્ ઉત્તરમ્ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા તદા વાક્યં કેશવસ્ય મહાત્મનઃ
એતચ્ છ્રુત્વા તુ ગરુડો વાસુદેવસ્ય ભાષિતમ્ ।
ચક્રે મુખસહસ્રં હિ કામરૂપી મહાબલઃ ।
ગઙ્ગામ્ ઉપાગમત્ તૂર્ણં વૈનતેયસ્ તતો બલી ॥

ગૃહીત્વા સલિલં તત્ર તમ્ અગ્નિમ્ અભિષેચયત્
અગ્નિર્ આહવનીયસ્ તુ તતઃ શાન્તિમ્ ઉપાગમત્ ॥

ત્રયસ્ ત્રયાણાં લોકાનાં પર્યાપ્તા ઇતિ મે મતિઃ
કૃષ્ણઃ સંકર્ષણશ્ ચૈવ પ્રદ્યુમ્નશ્ ચ મહાબલઃ ॥

તતઃ પ્રશાન્તે દહને સંપ્રતસ્થે સ પક્ષિરાટ્
સ્વપક્ષબલવિક્ષેપૈઃ કુર્વન્ ઘોરં મહાસ્વનમ્ ॥

તાન્ દૃષ્ટ્વાચિન્તયંસ્ તત્ર રુદ્રસ્યાનુચરાગ્નયઃ
નિયુક્તાઃ શૂલિના પૂર્વં રક્ષણે નગરસ્ય હિ ।
ઊચુઃ પરમસંક્રુદ્ધા જ્વાલયન્તો દિસો દશ ।
આસ્થિતા ગરુડં હ્ય્ એતે નાનારૂપા ભયાવાહાઃ
કિમ્ અર્થમ્ ઇહ સંપ્રાપ્તાઃ કે વાપીમે જનાસ્ ત્રયઃ ॥

નિશ્ચયં નાધ્યગચ્છન્ત તે ગિરિવ્રજવહ્નયઃ
પ્રાવર્તયંશ્ ચ સંગ્રામં તૈસ્ ત્રિભિઃ સહ યાદવૈઃ ॥

અથાજ્ઞપ્તસ્ તુ બાણેન પુરુષો વૈ મનોજવઃ
દૃષ્ટ્વા તત્ સર્વમ્ આગચ્છે+ +ત્યુક્તઃ પ્રહ્વસ્ તતસ્ ત્વરન્ ॥

તથેત્ય્ ઉક્ત્વા સ તદ્ યુદ્ધં વર્તમાનમ્ અવૈક્ષત
અગ્નીનાં વાસુદેવેન સંસક્તાનાં મહામૃધે ॥

તે જાતવેદસઃ સર્વે કલ્માષઃ ખસૃમસ્ તથા
દહનઃ શોષણશ્ ચૈવ તપનશ્ ચ મહાબલઃ
સ્વધાકારસ્ય વિષયે પ્રખ્યાતાઃ પઞ્ચ વહ્નયઃ ॥

અથાપરે મહાભાગાઃ સ્વૈર્ અનીકૈર્ વ્યવસ્થિતાઃ
અગ્નયઃ સમદૃશ્યન્ત જ્વલમાના મહાહવે ।
પટરઃ પતગઃ સ્વર્ણો અગાધો ભ્રાજ એવ ચ
સ્વાહાકારાશ્રયા પઞ્ચ અયુધ્યંસ્ તે ઽપિ ચાગ્નયઃ ॥

જ્યોતિષ્ટોમહવિર્ભાગૌ વષટ્કારાશ્રયૌ પુનઃ
દ્વાવ્ અગ્ની સંપ્રયુધ્યેતાં મહાત્માનૌ મહાદ્યુતી
તયોર્ મધ્યે ઽઙ્ગિરાશ્ ચૈવ મહર્ષિર્ વિબભૌ પ્રભુઃ ॥

સ્થિતમ્ અઙ્ગિરસં દૃષ્ટ્વા સ્યન્દને પુરુષોત્તમઃ
કૃષ્ણઃ પ્રોવાચ વચનં સ્મયન્ન્ ઇવ પુનઃ પુનઃ ॥

તિષ્ઠધ્વમ્ અગ્નયો યૂયમ્ એષ વો વિદધે ભયમ્
મમાસ્ત્રતેજસા દદ્ઘા દિશો યાસ્યથ વિક્ષતાઃ ॥

અથાઙ્ગિરાસ્ ત્રિશૂલેન દીપ્તેન સમધાવત
આદદાન ઇવ ક્રોધાત્ કૃષ્ણપ્રાણાન્ મધામૃધે ॥

ત્રિશૂલં તસ્ય તદ્ દીપ્તં ચિચ્છેદ પરમેષુભિઃ
અર્ધચન્દ્રૈસ્ તથા તીક્ષ્ણૈર્ યમાન્તકનિભૈર્ યુધિ ॥

સ્થૂણાકર્ણેન ચાસ્ત્રેણ દીપ્તેન સુમહાયશાઃ
વિવ્યાધાન્તકતુલ્યેન વક્ષસ્ય્ એનમ્ અથો ઽનદત્ ॥

રુધિરૌઘપ્લુતૈર્ ગાત્રૈસ્ તદાગ્નિર્ ચિહ્વલન્ન્ ઇવ
વિષ્ટબ્ધગાત્રઃ સહસા પપાત ધરણીતલે ॥

શેષાસ્ તતો ઽગ્નયઃ સર્વે ચત્વારો બ્રહ્મણઃ સુતાઃ
આવાહયંસ્ તદા શીઘ્રં બાણસ્ય પુરમ્ અન્તિકાત્ ॥

તતઃ શઙ્ખં સમાનીય વદને પુષ્કરેક્ષણઃ
પ્રદધ્મૌ સમરે કૃષ્ણો નાદેનાપૂરયન્ દિશઃ ।
વાયુવેગેન તં દધ્મૌ મેઘશ્ ચન્દ્રમ્ ઇવોદ્ગિરન્ ॥

તતઃ પ્રધ્માપ્ય તં શઙ્ખં ભયમ્ ઉત્પાદ્ય વીર્યવાન્
અગ્નિં જિત્વા તદા વિષ્ણુર્ બાણસ્ય પુરરક્ષિણઃ ।
પ્રવિવેશ પુરં કૃષ્ણો બાણસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ ॥

તતઃ શઙ્ખપ્રણાદેન ભેરીણાં ચ મહાસ્વનૈઃ
બાણાનીકાનિ સહસા સમનહ્યન્ત સર્વશઃ ॥

તતઃ કિંકરસૈન્યં તદ્ અભ્યાગાત્ સમરે મહત્
કોટિશશ્ ચાપિ બહુધા દીપ્તપ્રહરણં તદા ॥

તદ્ અસંખ્યેયમ્ એકસ્થં મહાભ્રઘનસંનિભમ્
નીલાઞ્જનચયપ્રખ્યમ્ અપ્રમેયં તથાક્ષયમ્ ॥

તે પ્રદીપ્તપ્રહરણા દૈત્યદાનવરાક્ષસાઃ
પ્રમાથગણમુખ્યાશ્ ચ તે ઽયુધ્યન્ કૃષ્ણસંગતાઃ ॥

સર્વતસ્ તૈઃ પ્રદીપ્તાસ્યૈઃ સાર્ચિષ્મદ્ભિર્ ઇવાનલૈઃ
અભ્યુપેત્ય તદાત્યુગ્રૈર્ યક્ષરાક્ષસકિંનરૈઃ ।
આપીયત તદા રક્તં ચતુર્ણામ્ અપિ સંયુગે ॥

તતો રામો મહાબાહુઃ કેશવં વાક્યમ્ અબ્રવીત્
તદ્બલં તુ સમાસાદ્ય બલભદ્રો મહાબલઃ ।
પ્રોવાચ વચનં તત્ર પરસ્ય બલનાશનમ્ ।
કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહાબાહો વિધત્સ્વૈષાં મહદ્ ભયમ્ ॥

ઇતિ સંચોદિતઃ કૃષ્ણો બલભદ્રેણ ધીમતા
તેષાં વધાર્થમ્ આગ્નેયં જગ્રાહ પુરુષોત્તમઃ
અસ્ત્રમ્ અસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠો યમાન્તકસમપ્રભમ્ ॥

સ વિધૂયાસુરગણાન્ ક્રવ્યાદાન્ અસ્ત્રતેજસા
પ્રયયૌ ત્વરયા યુક્તો યતો ઽદૃશ્યત તદ્બલમ્ ॥

શૂલપટ્ટિસશક્ત્યૃષ્ટિ+ +પિનાકપરિઘાયુધમ્
પ્રમાથગણભૂયિષ્ઠં બલં તદ્ અભવત્ ક્ષિતૌ ॥

શૈલમેઘપ્રતીકાશૈર્ નાનારૂપૈર્ ભયાનકૈઃ
વેતાળૈશ્ ચ પિશાચૈશ્ ચ ભક્ષયદ્ભિશ્ ચ માંસકમ્ ।
વાહનૈઃ સંઘશઃ સર્વે યોધાસ્ તત્રાવતસ્થિરે
વાતોદ્ધૂતૈર્ ઇવ ઘનૈર્ વિપ્રકીર્ણૈર્ ઇવાચલૈઃ ॥

વૈનતેયગતો રામસ્ તાન્ દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણમ્ અબ્રવીત્
કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહાબાહો યદ્ એતદ્ દૃશ્યતે બલમ્
એતૈઃ સહ રણે યોદ્ધુમ્ ઇચ્છામિ પુરુષોત્તમ ॥

મમાપ્ય્ એષૈવ સંજાતા બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અબ્રવીચ્ ચ તમ્
એષો ઽભિલષિતઃ કામઃ પ્રાગ્ એવ હિ મમાભવત્ ।
એભિઃ સહ સમાગન્તુમ્ ઇચ્છેયં યુદ્ધદુર્મદૈઃ ॥

યુધ્યતઃ પ્રાઙ્મુખસ્યાસ્તુ સુપર્ણો વૈ મમાગ્રતઃ
સવ્યે પાર્શ્વે ચ પ્રદ્યુમ્નસ્ તથા મે દક્ષિણે ભવાન્ ॥

રક્ષિતવ્યમ્ અથાન્યોન્યમ્ અસ્મિન્ ઘોરે મહામૃધે
એવં બ્રુવન્તસ્ તે ઽન્યોન્યમ્ અધિરૂઢાઃ ખગોત્તમમ્ ॥

ગિરિશૃઙ્ગનિભૈર્ યુદ્ધે ગદામુસલલાઙ્ગલૈઃ
યુધ્યતો રૌહિણેયસ્ય રૌદ્રં રૂપમ્ અભૂત્ તદા
યુગાન્તે સર્વભૂતાનિ કાલસ્યેવ દિધક્ષતઃ ॥

આકૃષ્ય લાઙ્ગલાગ્રેણ મુસલેન વ્યપોથયત્
ચરત્ય્ અતિબલો યુદ્ધે યુદ્ધમાર્ગવિશારદઃ ॥

પ્રદ્યુમ્નઃ શરજાલૈસ્ તાન્ સમન્તાત્ પ્રત્યવારયત્
દાનવાન્ પુરુષવ્યાઘ્રો યુદ્યમાનાન્ સહસ્રશઃ ॥

સ્નિગ્ધાઞ્જનચયપ્રખ્યઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ
પ્રધ્માપ્ય બહુશઃ શઙ્ખમ્ અયુધ્યત જનાર્દનઃ ॥

પક્ષપ્રહારાભિહતાંસ્ તુણ્ડાગ્રનખવિક્ષતાન્
અકરોત્ સમરે શત્રૂન્ વૈનતેયઃ પ્રતાપવાન્ ॥

તૈર્ હન્યમાનં દૈત્યાનામ્ અનીકં ભીમવિક્રમૈઃ
અભજ્યત તદા સંખ્યે બાણવર્ષસમાહતમ્ ॥

ભજ્યમાનેષ્વ્ અનીકેષુ ત્રાતુકામઃ સમભ્યયાત્
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રાજન્ નારદઃ પ્રયયૌ રણાત્ ।
કૈલાસં મેરુસંકાશં દૃષ્ટો રુદ્રેણ પૂજિતઃ ।
પૃષ્ટઃ કિમ્ ઇહ દેવર્ષે સંપ્રાપ્તસ્ તદ્ વદસ્વ મે ॥
તતઃ પ્રહસ્ય દેવર્ષિઃ પ્રાહ રુદ્રં મહીપતે ।
બાણઃ સંહન્યતે દેવ કૃષ્ણેન હલિના કિલ ।
તસ્ય સર્વમ્ અનીકં તુ ભગ્નં તન્ નાવતિષ્ઠતિ ॥
કિં વર્તસે ઽદ્ય નિશ્ચિન્તો ભર્તસ્ તે પીડ્યતે કિલ ।
કુરુષ્વ તસ્ય સાહાય્યં ભક્તાધીનો ભવાન્ ઇતિ ॥
નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા હરઃ પ્રસ્ફુરિતાધરઃ ।
નિશ્વાસં મુમુચે રાજન્ન્ અસ્તઃ કશ્ ચિદ્ વિનિર્ગતઃ ॥
તં કિં કરોમીતિ હરં પૃચ્છન્તં પ્રાહ ભૂતપઃ ।
ગચ્છ બાણપુરં શીઘ્રં જહિ કૃષ્ણહલાયુધૌ ॥
તથેત્ય્ અન્તર્દધે સો ઽપિ યયૌ યત્ર હરિર્ હલી ।
પ્રમથાન્ આહ રુદ્રસ્ તુ સજ્જા ભવત સત્તમાઃ ॥
સજ્જૈર્ ગચ્છત માત્સ્યાર્દ્ધો (?) મયૂરોન્દરવાહનૌ ।
ગચ્છ નારદ તત્ર ત્વં બાણમ્ આશ્વાસય પ્રભો ॥
એષ મામ્ આગતં પશ્ય ત્વત્કૃતે દૈત્યસત્તમ ।
ઘાતયામિ યદુશ્રેષ્ઠૌ પ્રાપ્તૌ યાવ્ ઇહ મન્દધીઃ ॥
તથેતિ નારદઃ પ્રાપ્તો બાણાયાવેદયત્ તદા ।
પુનર્ યયૌ કૃષ્ણપાર્શ્વં ખેચરો વા ગરુત્મનિ ॥
કારયામ્ આસ રુદ્રસ્ તુ પ્રયાનોદ્યોગમ્ ઉત્તમમ્ ॥
જ્વરસ્ તુ રણમ્ આગત્ય દદર્શ હલિનં રણે ।
ઘ્નન્તં દાનવદૈતેયાંસ્ તં હન્તું સ સમાગતઃ ।
જ્વરસ્ ત્રિપાદસ્ ત્રિશિરાસ્ તદા સમરદુર્જયઃ ॥

ભસ્મપ્રહરણો ઘોરઃ કાલાન્તકયમોપમઃ
નદન્ મેઘસહસ્રસ્ય તુલ્યનિર્ઘાતનિસ્વનઃ ॥

હલાયુધમ્ અભિક્રુદ્ધઃ સાક્ષેપમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
કિં માં યુધ્યસિ દુર્બુદ્ધે બલવન્તં મહાસ્વનમ્ ।
કિમ્ એવં બલમત્તો ઽસિ ન માં પશ્યસિ સંયુગે
તિષ્ઠ તિષ્ઠ ન મે જીવન્ મોક્ષ્યસે રણમૂર્ધનિ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા પ્રહસન્ હલાયુધમ્ અભિદ્રવત્
યુગાન્તાગ્નિનિભૈર્ ઘોરૈર્ મુષ્ટિભિર્ જનયન્ ભયમ્ ॥

ચરતસ્ તસ્ય સંગ્રામે મણ્ડલાનિ સહસ્રશઃ
રૌહિણેયસ્ય શૈઘ્ર્યેણ નાવસ્થાનમ્ અદૃશ્યત ॥

તસ્ય ભસ્મ તદા ક્ષિપ્તં જ્વરેણાપ્રતિમૌજસા
શૈઘ્ર્યાલ્ લક્ષ્યે નિપતિતં શરીરે પર્વતોપમે ॥

તદ્ ભસ્મ વક્ષસસ્ તસ્ય મેરોઃ શિખરમ્ આગતમ્
પ્રદીપ્તં પતિતં તત્ તુ ગિરિશૃઙ્ગં વ્યદારયત્ ॥

રોષેણાભિપ્રજજ્વાલ ભસ્મના કૃષ્ણપૂર્વજઃ
નિઃશ્વસઞ્ જૃમ્ભમાણશ્ ચ નિદ્રાન્વિતતનુર્ મુહુઃ ॥

નેત્રયોર્ આકુલત્વં ચ મુહુઃ કુર્વન્ ભ્રમંસ્ તદા
સંહૃષ્ટલોમા ગ્લાનાક્ષઃ ક્ષિપ્તચિત્ત ઇવ શ્વસન્ ॥

તતો હલધરો મત્તઃ કૃષ્ણમ્ આહ વિચેતનઃ
કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહાબાહો પ્રદીપ્તો ઽસ્મ્ય્ અભયંકર
દહ્યામિ સર્વતસ્ તાત કથં શાન્તિર્ ભવેન્ મમ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તે વચને પરિષ્વક્તો હલાયુધઃ
બલેનામિતતેજસા ।
પ્રહસ્ય વચનં પ્રાહ કૃષ્ણઃ પ્રહરતાં વરઃ ।
ન ભેતવ્યમ્ ઇતીત્યુક્ત્વા ।
કૃષ્ણેન પરમસ્નેહાત્ તતો દાહાત્ પ્રમુચ્યત ॥

પ્રોવાચ પરમક્રુદ્ધો વાસુદેવો જ્વરં તદા
બલભદ્રો હૃષીકેશાચ્ છાન્તિં પ્રાપ્તસ્ તદા રણે ॥
તયોર્ અન્તરમ્ આસાદ્ય તસ્થૌ યુદ્ધાય કેશવઃ ।
વ્યાવિધ્ય સહસા બાહું જ્વરમ્ એતદ્ ઉવાચ હ ।
એહ્ય્ એહિ જ્વર યુધ્યસ્વ યા તે શક્તિર્ મહામૃધે
તાં દર્શયસ્વ સમરે મયિ યુદ્ધવિશારદ ॥

સવ્યેતરાભ્યાં બાહુભ્યામ્ એવમ્ ઉક્તો જ્વરસ્ તદા
ચિક્ષેપ ચૈનં તદ્ ભસ્મ જ્વાલાગર્ભં મહાગદઃ ॥

તતઃ પ્રદીપ્તસ્ તુ વિભુર્ મુહૂર્તમ્ અભવત્ તદા
કૃષ્ણઃ પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠઃ શમં ચાગ્નિર્ ગતઃ પુનઃ ॥

તતસ્ તૈર્ ભુજગાકારૈર્ બાહુભિસ્ તુ ત્રિભિસ્ તદા
જઘાન કૃષ્ણં ગ્રીવાયાં મુષ્ટિનૈકેન ચોરસિ ॥

સ સંપ્રહારસ્ તુમુલસ્ તયોઃ પુરુષસિંહયોઃ
જ્વરસ્ય ચ મહાન્ આસીત્ કૃષ્ણસ્ય ચ મહાત્મનઃ
પર્વતેષુ પતન્તીનામ્ અશનીનામ્ ઇવ સ્વનઃ ॥

કૃષ્ણજ્વરભુજપ્રાણૈર્ યુદ્ધમ્ આસીત્ સુદારુણમ્
નૈવમ્ એવં પ્રહર્તવ્યમ્ ઇતિ તત્રાભવત્ સ્વનઃ
મુહૂર્તમ્ અભવદ્ યુદ્ધમ્ અન્યોન્યં સુમહાત્મનોઃ ॥

તતો જ્વરં કનકવિચિત્રભૂષણં ન્યપીડયદ્ ભુજવલયેન સંયુગે
યમ્ અક્ષયં સમુપનયઞ્ જગત્પતિઃ શરીરધૃગ્ ગગનચરં મહામૃધે ॥