હરિનામચિન્તામણિ · અધ્યાય 5

ઇતિ શ્રી-હરિ-નામ-ચિન્તામણૌ સાધુ-નિન્દાપરાધ-વિચારો
નામ ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ ।
(5)
પઞ્ચમ પરિચ્છેદ
દેવાન્તરે સ્વાતન્ત્ર્ય-જ્ઞાનાપરાધ
શિવસ્ય શ્રી-વિષ્ણોર્ ય ઇહ ગુણ-નામાદિ-સકલં
ધિયા ભિન્નં પશ્યેત્ સ ખલુ હરિ-નામાહિત-કરઃ
જય ગદાધર-પ્રાણ જાહ્નવા-જીવન ।
જય સીતાનાથ જય ગૌર ભક્ત-જન

હરિદાસ બલે તબે કરિ યોડ-હાત ।
દ્વિતીયાપરાધ એબે શુન જગન્નાથ

વિષ્ણુ-તત્ત્વ
પરમ અદ્વય જ્ઞાન વિષ્ણુ પર-તત્ત્વ ।
ચિત્-સ્વરૂપ જગદીશ સદા શુદ્ધ-સત્ત્વ

ગોલોક-વિહારી કૃષ્ણ સે તત્ત્વેર સાર ।
ચતુઃ-ષષ્ઠિ ગુણે અલઙ્કૃત રસાધાર

ષષ્ઠિ-ગુણ નારાયણ સ્વરૂપે પ્રકાશ ।
સેઇ ષષ્ઠિ-ગુણ વિષ્ણુ-સામાન્ય-વિલાસ

પુરુષાવતારે આર સ્વાંશ અવતારે ।
સેઇ ષષ્ઠિ-ગુણ સ્પષ્ટ કાર્ય અનુસારે

વિષ્ણુર વિભિન્નાંશેર પ્રકાર ભેદ જીવેર પઞ્ચાશદ્-ગુણ
વિષ્ણુર યે વિભિન્નાંશ દુઇ ત પ્રકાર ।
પઞ્ચાશત્ ગુણ જીવે બિન્દુ બિન્દુ આર

ગિરિશાદિ દેવતા વિભિન્નાંશ હૈયા-ઓ સામાન્ય જીવ નન્ તાઙ્હારા પઞ્ચાશત્-ગુણ-વિશિષ્ટ
ગિરિશાદિ દેવે એઇ ગુણ પઞ્ચાશત્ ।
તદ્-અધિક પરિમાણે સર્વદા સંયુત

તદ્-વ્યતીત આર પઞ્ચ ગુણ અંશ માને ।
પ્રકાશિત આછે તબે વિચિત્ર-વિધાને

ષષ્ઠિ-ગુણે વિષ્ણુત્વ
સેઇ પઞ્ચ પઞ્ચાશત્ ગુણ-પૂર્ણ તાય ।
વિષ્ણુતે વિરાજમાન સર્વ શાસ્ત્રે ગાય

તદ્-વ્યતીત આર પઞ્ચ-ગુણ નારાયણે ।
આછે તાર સત્તા કભુ નાહિ અન્ય જને

ષષ્ઠિ-ગુણે વિષ્ણુ-તત્ત્વ પરમ ઈશ્વર ।
ગિરિશ આદિ અન્ય-દેવ તાઙ્હાર કિઙ્કર

વિભિન્નાંશ ગિરિશાદિ જીવ શ્રેષ્ઠતર ।
વિષ્ણુ સર્વ-જીવેશ્વર સર્વ-દેવેશ્વર

અજ્ઞાન-વ્યક્તિ અન્ય દેવતાર સહિત વિષ્ણુકે સમાન મને કરે
અન્ય-દેવ સહ સમ વિષ્ણુકે યે માને ।
સે બડ અજ્ઞાન ઈશ-તત્ત્વ નાહિ જાને

એ જડ જગતે વિષ્ણુ પરમ ઈશ્વર ।
ગિરિશાદિ યત દેવ તાઙ્ર વિધિકર

કેહ બલે માયાર ત્રિ-ગુણે ત્રિદિવેશ ।
સર્વદા સમાન બ્રહ્મ તત્ત્વ સવિશેષ

નાનાવિધ વાદાનુવાદેર સિદ્ધાન્ત
શાસ્ત્રેર સિદ્ધાન્તે તબુ પૂજ્ય નારાયણ ।
બ્રહ્મા શિવ સૃષ્ટિ-લય કાર્યેર કારણ

વાસુદેવ છાડિ યેઇ અન્ય-દેવે ભજે ।
ઈશ્વર છાડિયા સેઇ સંસારેતે મજે

કેહ બલે, ષ્ વિષ્ણુ પર-તત્ત્વ બટે જાનિ ।
સર્વ-વિષ્ણુમય વિશ્વ વેદ-વાક્ય માનિ

અતએવ સર્વ-દેવે વિષ્ણુ અધિષ્ઠાન ।
સર્વ દેવાર્ચને હય વિષ્ણુર સમાન

એઇ ત નિષેધ-પર વાક્ય વિધિ નય ।
અન્ય દેવ પૂજાર નિષેધ એઇ હય

સર્વ વિષ્ણુ-મય વિશ્વ એ કથા બલિલે ।
વિષ્ણુ-પૂજા કૈલે સબ દેવે પૂજા મિલે

તરુ-મૂલે જલ દિલે શાખાર ઉલ્લાસ ।
પલ્લવે ઢાલિલે જલ વૃક્ષેર વિનાશ

અતએવ પૂજિ વિષ્ણુ અન્ય-દેવ ત્યજિ ।
તાહાતેઇ અન્યદેવ કાજે કાજે પૂજિ

એઇ વિધિ - દેવેર સમ્મત ચિર-દિન ।
દુર્વિપાકે એઇ વિધિ છાડે અર્વાચીન

માયાવાદ-દોષે જીવ કલિ આગમને ।
બહુ-દેવ પૂજે વિષ્ણુ-સામાન્ય-દર્શને

એક એક દેવ એક એક ફલ દાતા ।
સર્વ ફલ દાતા વિષ્ણુ સકલેર પાતા

કામિ જન યદિ તત્ત્વ જાનિબારે પારે ।
વિષ્ણુ પૂજિ ફલ પાય છાડે દેવાન્તરે

ગૃહસ્થ વૈષ્ણવેર કર્તવ્ય વિધાન
ગૃહસ્થ હ-ઇયા યેઇ વિષ્ણુ-ભક્ત હય ।
સર્વ-કાર્યે કૃષ્ણ પૂજે છાડિયા સંશય

નિષેકાદિ શ્મશાનાન્ત સંસ્કાર યત ।
તાહાતે પૂજયે કૃષ્ણ વેદ મન્ત્ર મત

વિષ્ણુ વૈષ્ણવેર પૂજા વેદેતે વિધાન ।
દેવ-પિતૃ-ગણે કૃષ્ણ નિર્માલ્ય પ્રદાન

માયાવાદિ-મતે પિતૃ-શ્રાદ્ધ યેઇ કરે ।
યેવા અન્યદેવ પૂજે અપરાધે મરે

વિષ્ણુ-તત્ત્વે દ્વૈત-બુદ્ધિ નામ અપરાધ ।
સેઇ અપરાધે તાર હય ભક્તિ બાધ

શિવાદિ દેવતા ગણે પૃથક્ ઈશ્વર ।
માનિલે નામાપરાધ હય ભયઙ્કર

વિષ્ણુ-શક્તિ પરા શક્તિ હૈતે દેવ યત ।
ભિન્ન શક્તિ સિદ્ધ નય વેદેર સમ્મત

શિવ-બ્રહ્મા-ગણપતિ-સૂર્ય-દિક્પાલ ।
કૃષ્ણ-શક્તિ-બલેતે ઈશ્વર ચિર-કાલ

અતએવ પરેશ્વર એક-માત્ર જાનિ ।
આર સબ દેવે તાઙ્ર શક્તિ-મધ્યે ગણિ

અતએવ સર્વ-કાર્યે કર્મ જડ ભાવ ।
છાડિયા ગૃહસ્થ પાય ભક્તિર સદ્-ભાવ

કિ રૂપ વૈષ્ણવ ગાર્હસ્થ્ય ધર્મ કરિબેન્
ભક્તિર સદ્-ભાવે થાકિ સત્-ક્રિયા કરણે ।
દેવ-પિતૃ-ગણે તુષે નિર્માલ્ય અર્પણે

બહુ દેવ-દેવી પૂજા કરિબે વર્જન ।
કૃષ્ણ-ભક્ત બલિ સબે કરિબે તર્પણ

શ્રી-કૃષ્ણ વૈષ્ણવાર્ચને સર્વ ફલ પાય ।
નામે અપરાધ નહે સદા નામ ગાય

વર્ણ-ચતુષ્ટયેર જીવન યાત્રા વિધિ
જગતે માનવ-ગણ વર્ણ-ધર્માચરિ ।
કરિબેક જીવન-યાત્રા ધર્મ પથ ધરિ

અન્ત્યજેર વિધિ
સઙ્કર અન્ત્યજ સબે ત્યજિ નીચ-ધર્મ ।
શૂદ્રાચાર કરે સદા સંસારેર કર્મ

સઙ્કર અન્ત્યજ થાકિબેક શૂદ્રાચારે ।
ચાતુર્વર્ણ વિના ધર્મ નાહિક સંસારે

વર્ણ-ધર્મેર દ્વારા જીવન-યાત્રા કરિયા સંસારિ વ્યક્તિ ભક્તિ-પથે ભાવાર્જન કરિબેન્
ચાતુર્-વર્ણ વર્ણ-ધર્મે કરિબે સંસાર ।
શુદ્ધ કૃષ્ણ-ભક્તિ બલે હબે સદાચાર

ચાતુર્-વર્ણ યદ્યપિ શ્રી-કૃષ્ણ નાહિ ભજે ।
વર્ણ-ધર્માચારે થાકિ રૌરવેતે મજે

વર્ણ વિના ગૃહસ્થેર નાહિ આર ધર્મ ।
વર્ણ ધર્માચારે ગૃહસ્થેર સબ કર્મ

વર્ણ-ધર્મે એ સંસાર નિર્વાહ કરિબે ।
યાવદ્ અર્થ પરિગ્રહે શ્રી-કૃષ્ણ ભજિબે

નિસર્ગતઃ વિધિ-વાક્ય યે પર્યન્ત નર ।
વર્ણ-ધર્મ સ્વ-નિર્વાહે કરિબે આદર

ભક્તિ-યોગ-નામે એઇ તત્ત્વ-નિરૂપણ ।
ભક્તિ-યોગે ભાવોદય સિદ્ધાન્ત-વચન

ભાવોદયે વિધિર પ્રવૃત્તિ નાહિ રય ।
ભાવોદિત કાર્યે દેહ-યાત્રા સિદ્ધ હય

ગૃહિ-વૈષ્ણવેર એઇ અદ્વય-સાધન ।
શ્રી-વિષ્ણુ અદ્વય-તત્ત્વે દ્વૈત-નિવર્તન

નામ-નામી ઓ ગુણ-ગુણીર અભેદે વિષ્ણુ-જ્ઞાન શુદ્ધ હય
આર એક કથા આછે દ્વૈત-નિવર્તને ।
વિષ્ણુ-નામ વિષ્ણુ-રૂપ વિષ્ણુ-ગુણ-ગણે

વિષ્ણુ હૈતે પૃથગ્ રૂપે ના માનિબે કભુ ।
અદ્વય અખણ્ડ વિષ્ણુ ચિન્મયત્વે વિભુ

અજ્ઞાનેતે યદિ હય દ્વૈત ઉપદ્રવ ।
નામાભાસ હય તાર પ્રેમ અસમ્ભવ

સદ્-ગુરુ-કૃપાય સેઇ અનર્થ વિનાશ ।
ભજિતે ભજિતે શુદ્ધ-નામેર પ્રકાશ

માયાવાદીર કુતર્ક ઓ અપરાધ
મત-વાદ-જ્ઞાને દ્વૈત હૈલ પ્રવર્તન ।
અપરાધ હય આર નહે નિવર્તન

માયાવાદી બલે બ્રહ્મ હય પર-તત્ત્વ ।
નિર્વિશેષ નિર્વિકાર નિરાકાર સત્ત્વ

વિષ્ણુ-રૂપ વિષ્ણુ-નામ માયાય કલ્પિત ।
માયા અન્તર્ધાને વિષ્ણુ હન બ્રહ્મ-ગત

એ સબ કુતર્ક માત્ર સત્ય શૂન્યવાદ ।
પર-તત્ત્વે સર્વ-શક્તિ અભાવ-પ્રમાદ

શક્તિમાન્ બ્રહ્મ યેઇ સેઇ વિષ્ણુ હય ।
નામેર વિવાદ-માત્ર વેદેર નિર્ણય

વિષ્ણુ ઓ બ્રહ્મ-તત્ત્વેર સમ્બન્ધ
વિષ્ણુ પર-તત્ત્વ તાઙ્ર નિર્વિશેષ ધર્મ ।
સવિશેષ ધર્મ સહ હય એક મર્મ

વિષ્ણુર અચિન્ત્ય-શક્તિ વિરોધ-ભઞ્જન ।
અનાયાસે કરિ કરે સૌન્દર્ય સ્થાપન

જીવ-બુદ્ધિ સહજેતે અતિ અલ્પતર ।
અચિન્ત્ય-શક્તિર ભાવ ના કરે ગોચર

નિજ-બુદ્ધ્યે ચાહે એક સ્થાપિતે ઈશ્વર ।
ખણ્ડ-જ્ઞાને પાય બ્રહ્મ-તત્ત્વેતે અવર

વિષ્ણુર પરમ પદ છાડિ દેવાર્ચિત ।
બ્રહ્મે બદ્ધ હય નાહિ બુઝે હિતાહિત

ચિન્મય-સ્વરૂપ-જ્ઞાન યે બુઝિતે જાને ।
વિષ્ણુ વિષ્ણુ-નામ-ગુણ એક કરિ માને

એઇ ત વિશુદ્ધ જ્ઞાન શ્રી-કૃષ્ણ-સ્વરૂપ ।
સમ્બન્ધ બુદ્ધિતે લભિ ભજે નામ-રૂપ

શિવ ઓ વિષ્ણુર કિ રૂપે અભેદ-બુદ્ધિ કરિબે
જડ-નામ જડ-રૂપ-ગુણે યેઇ ભેદ ।
સે ભેદ ચિત્-તત્ત્વે નાઇ એઇ ત પ્રભેદ

વિષ્ણુ-તત્ત્વે ભેદ-જ્ઞાન અનર્થ વિકાર ।
શિવેતે વિષ્ણુતે ભેદ અતિ અવિચાર

ભક્ત ઓ માયાવાદીર આચાર ઓ પ્રવૃત્તિ ભેદ
નામૈક-શરણ યેઇ ભક્તિ મહાજન ।
એકેશ્વર કૃષ્ણે ભજિ છાડે અન્ય જન

અન્ય-દેવ અન્ય-શાસ્ત્ર નિન્દા નાહિ કરે ।
કૃષ્ણ-દાસ બલિ અન્યે પૂજે સમાદરે

પ્રતિદિન ગૃહિ-ભક્ત નિર્માલ્ય અર્પણે ।
દેવ પિતૃ સર્વ જીવે કરેન તર્પણે

યથા યથા અન્ય દેવે કરેન દર્શન ।
કૃષ્ણ-દાસ બલિ તાઙ્રે કરેન વન્દન

માયાવાદિ-ગણ યદિ વિષ્ણુ-પૂજા કરે ।
પ્રસાદ નિર્માલ્ય ભક્ત નાહિ લય ડરે

માયાવાદી હરિ-નામે અપરાધી હય ।
તાહાર પ્રદત્ત પૂજા હરિ નાહિ લય

અન્ય-દેવ-નિર્માલ્ય ગ્રહણે અપરાધ ।
શુદ્ધ ભક્તિ સાધને સર્વદા સાધે બાધ

તબે યદિ શુદ્ધ ભક્ત શ્રી-કૃષ્ણ પૂજિયા ।
અન્ય દેવે પૂજા કરે તત્-પ્રસાદ દિયા

સે પ્રસાદ ગ્રહણેતે નાહિ અપરાધ ।
સેઇ રૂપ દેવાર્ચને નાહિ ભક્તિ-બાધ

શુદ્ધ-ભક્ત નામ અપરાધી નાહિ હય ।
નામ કરિઽ પ્રેમ પાય નામે દેય જય

એઇ અપરાધેર પ્રતિકાર
પ્રમાદે યદ્યપિ હય અન્યે વિષ્ણુ-જ્ઞાન ।
તબે અનુતાપે કરિ વિષ્ણુ-તત્ત્વ-ધ્યાન

શ્રી-વિષ્ણુ સ્મરિયા કરિ અપરાધ ક્ષય ।
યત્ને દેખિ આર ના સે અપરાધ હય

પૂર્વ દોષ ક્ષમા શીલ ભક્તેર બાન્ધવ ।
દયાર સાગર કૃષ્ણ ક્ષમાર અર્ણવ

બહુ દેવ સેવિ સઙ્ગ કરિબ વર્જન ।
એકેશ્વર વૈષ્ણવેર કરિબ પૂજન

હરિ-દાસ પદે ભક્તિવિનોદ યે જન ।
હરિનામ-ચિન્તામણિ તાહાર જીવન