હરિનામચિન્તામણિ · અધ્યાય 4

ઇતિ શ્રી- હરિ-નામ-ચિન્તામણૌ નામાભાસ-વર્ણનં નામ
તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ ।
(4)
ચતુર્થ પરિચ્છેદ
નામ અપરાધ-સાધુ નિન્દા
સતાં નિન્દા નામ્નઃ પરમમ્ અપરાધં વિતનુતે
યતઃ ખ્યાતિં યાતં કથમ્ ઉ સહતે તદ્-વિગર્હામ્ ।
ગદાધર-પ્રાણ જય જાહ્નવા-જીવન ।
જય સીતાનાથ શ્રીવાસાદિ ભક્ત-જન

પ્રભુ બલે હરિદાસ એબે સ-વિસ્તારે ।
નામ અપરાધ વ્યાખ્યા કર અતઃપર

હરિદાસ બલે પ્રભુ મોરે યા બલાબે ।
તાહાઇ બલિબ આમિ તોમાર પ્રભાવે

દશ-વિધ નામાપરાધ
નામ અપરાધ દશ-વિધ શાસ્ત્રે કય ।
સેઇ અપરાધે મોર બડ હય ભય

એક એક કરિ આમિ બલિબ સકલ ।
અપરાધે વાઙ્ચિ યાતે દેહ મોરે બલ

સાધુ-નિન્દા અન્ય-દેવ સ્વાતન્ત્ર્ય મનન ।
નામ તત્ત્વ ગુરુ આર શાસ્ત્ર વિનિન્દન

હરિનામે અર્થ વાદ કલ્પિત મનન ।
નામ-બલે પાપ શ્રદ્ધા-હીને નામાર્પણ

અન્ય શુભ-કર્મેર સમાન કૃષ્ણ-નામ ।
એ કથા બલિલે અપરાધ અવિશ્રામ

નામેતે અનવધાન હય અપરાધ ।
તાહાકે પુરાણ કર્તા બલેન પ્રમાદ

નામેર માહાત્મ્ય જાને તબુ નાહિ ભજે ।
અહં મમ આસક્તિતે સંસારેતે મજે

સાધુ-નિન્દાઇ પ્રથમ અપરાધ
સાધુ-નિન્દા પ્રથમાપરાધ બલિઽ જાનિ ।
એઇ અપરાધે જીવેર હય સર્વ હાનિ

સ્વરૂપ ઓ તટસ્થ લક્ષણ ભેદે સાધુ લક્ષણ દ્વય વિચાર
સાધુર લક્ષણ તુમિ બલિયાછ પ્રભો ।
એકાદશે ઉદ્ધવેરે કૃષ્ણ-રૂપે વિભો

દયાલુ સહિષ્ણુ સમ દ્રોહ-શૂન્ય-વ્રત ।
સત્ય-સાર વિશુદ્ધાત્મા પર-હિતે રત

કામે અક્ષુભિત બુદ્ધિ દાન્ત અકિઞ્ચન ।
મૃદુ શુચિ પરિમિત-ભોજી શાન્ત-મન

અનીહ ધૃતિમાન્ સ્થિર કૃષ્ણૈક-શરણ ।
અપ્રમત્ત સુગમ્ભીર વિજિત ષડ્-ગુણ

અમાની માનદ દક્ષ અવઞ્ચક જ્ઞાની ।
એઇ સબ લક્ષણેતે સાધુ બલિ જાનિ

એઇ સબ લક્ષણ પ્રભો હય દ્વિ-પ્રકાર ।
સ્વરૂપ તટસ્થ ભેદે કરિબ વિચાર

સ્વરૂપ-લક્ષણ-ઇ પ્રધાન લક્ષણ, તદ્-આશ્રયે તટસ્થ લક્ષણ ઉદય હય
કૃષ્ણૈક-શરણ હય સ્વરૂપ-લક્ષણ ।
તટસ્થ લક્ષણે અન્ય ગુણેર ગણન

કોન ભાગ્યે સાધુ-સઙ્ગે નામે રુચિ હય ।
કૃષ્ણ-નામ ગાય કરે કૃષ્ણ-પાદાશ્રય

સ્વરૂપ લક્ષણ સેઇ હ-ઇત હ-ઇલ ।
ગાઇતે ગાઇતે નામ અન્ય ગુણ આઇલ

અન્ય ગુણ-ગણ તાઇ તટસ્થ ગણન ।
અવશ્ય વૈષ્ણવ દેહે હબે સઙ્ઘટન

વર્ણાશ્રમ લિઙ્ગ, નાના-પ્રકાર વેષ-દ્વારા સાધુત્વ હય ના,
કૃષ્ણૈક-શરણતાઇ સાધુર લક્ષણ
વર્ણાશ્રમ ચિહ્ન નાના-વેષેર રચના ।
સાધુર લક્ષણે કભુ ના હય ગણના

શ્રી-કૃષ્ણ-શરણાગતિ સાધુર લક્ષણ ।
તાર મુખે હય કૃષ્ણ-નામ-સઙ્કીર્તન

ગૃહી બ્રહ્મચારી વાનપ્રસ્થ ન્યાસિ-ભેદે ।
શૂદ્ર વૈશ્ય ક્ષત્ર વિપ્ર-ગણેર પ્રભેદે

સાધુત્વ કખન નાહિ હ-ઇબે નિર્ણીત ।
કૃષ્ણૈક-શરણ સાધુ શાસ્ત્રેર વિહિત

ગૃહિ-સાધુ-લક્ષણ
રઘુનાથ-દાસે લક્ષ્યે કરિયા સેવાર ।
ગૃહિ-સાધુ-જને શિખાયેછ એઇ સાર

સ્થિર હયે ઘરે યાઓ ના હઓ બાતુલ ।
ક્રમે ક્રમે પાય લોક ભવ-સિન્ધુ-કુલ

મર્કટ વૈરાગ્ય છાડ લોક દેખાઇયા ।
યથાયોગ્ય વિષય ભુઞ્જ અનાસક્ત હઞા

અન્તરે નિષ્ઠા કર બાહ્યે લોક વ્યવહાર ।
અચિરે શ્રી-કૃષ્ણ તોમાય કરિબે ઉદ્ધાર

ગૃહ-ત્યાગી સાધુ-લક્ષણ
પુનઃ તુમિ તાર દેખિ વૈરાગ્ય ગ્રહણ ।
એઇ મત શિક્ષા દિલે અપૂર્વ શ્રવણ

ગ્રામ્ય-કથા ના શુનિબે ગ્રામ્ય-વાર્તા ના કહિબે ।
ભાલ ના ખાઇબે આર ભાલ ના પરિબે

અમાની માનદ હઞા કૃષ્ણ-નામ સદા લબે ।
વ્રજે રાધા-કૃષ્ણ-સેવા માનસે કરિબે

ગૃહી ઓ ગૃહ-ત્યાગી - ઉભયેર-ઇ સ્વરૂપ લક્ષણ
સ્વરૂપ લક્ષણ એક સર્વત્ર સમાન ।
આશ્રમાદિ ભેદે પૃથક્ તટસ્થ વિધાન

અનન્ય-શરણે યદિ દેખિ દુરાચાર ।
તથાપિ સે સાધુ બલિ સેવ્ય સબાકાર

એઇ ત શ્રી-કૃષ્ણ-વાક્ય ગીતા-ભાગવતે ।
ઇહાકે પૂજિબ યત્ને સદા સર્વ મતે

ઇહાતે આછે ત એક નિગૂઢ સિદ્ધાન્ત ।
કૃપા કરિ જાનાયેછ તાઇ પાઇ અન્ત

પૂર્વ-પાપેર ગન્ધાવશેષ ઓ પૂર્વ-પાપ લક્ષ્ય કરિયા યિનિ કૃષ્ણૈક-શરણ સાધુર નિન્દા કરેન, તિનિ નામાપરાધી
કૃષ્ણ-નામે રુચિ યબે હ-ઇબે ઉદય ।
એક નામે પૂર્વ પાપ હ-ઇબેક ક્ષય

પૂર્વ-પાપ ગન્ધ તબુ થાકે કિછુ દિન ।
નામેર પ્રભાવે ક્રમ હઞા પડે ક્ષીણ

શીઘ્ર સેઇ પાપ-ગન્ધ વિદૂરિત હય ।
પરમ ધર્માત્મા બલિ હય પરિચય

યે કયેક દિન સેઇ ગન્ધ નાહિ યાય ।
સાધારણ જન ચક્ષે પાપ બલિ ભાય

સે પાપ દેખિયા યેઇ સાધુ-નિન્દા કરે ।
પૂર્વ-પાપ લક્ષિ પુનઃ અવજ્ઞા આચરે

સેઇ ત પાષણ્ડી વૈષ્ણવેર નિન્દા દોષે ।
નામ અપરાધ મજિ પડે કૃષ્ણ-રોષે

કૃષ્ણૈક-શરણતાઇ સાધુ લક્ષણ આપનાકે સાધુ બલિયા પરિચય દેઓયા દામ્ભિકતા
કૃષ્ણૈક-શરણ માત્ર કૃષ્ણ-નામ ગાય ।
સાધુ-નામે પરિચિત કૃષ્ણેર કૃપાય

કૃષ્ણ-ભક્ત વ્યતીત નાહિક સાધુ આર ।
આમિ સાધુ બલિ હય દમ્ભ અવતાર

સ્વલ્પાક્ષરે સાધુ-નિર્ણય
સે બલિબે-આમિ દીન કૃષ્ણૈક-શરણ ।
કૃષ્ણ-નામ યાર મુખે સાધુ સેઇ જન

તૃણ હૈતે હીન બલિ આપનાકે જાને ।
સહિષ્ણુ તરુર ન્યાય આપનાકે માને

નિજે ત અમાની આર સકલે માનદ ।
તાર મુખે કૃષ્ણ-નામ કૃષ્ણ-રતિ-પ્રદ

નામાપરાધ વૈષ્ણવ-ઇ સાધુ, તદ્-દેહે કૃષ્ણ-શક્તિ
હેન સાધુ-મુખે યબે શુનિ એક નામ ।
વૈષ્ણવ બલિયા તારે કરિબ પ્રણામ

વૈષ્ણવ સે જગદ્-ગુરુ જગતેર બન્ધુ ।
વૈષ્ણવ સકલ જીવે સદા કૃપા સિન્ધુ

એ હેન વૈષ્ણવ-નિન્દા યેઇ જન કરે ।
નરકે પડિબે સે જન્મ-જન્માન્તરે

ભક્તિ લભિબારે આર નાહિક ઉપાય ।
ભક્તિ લભે સર્વ-જીવ વૈષ્ણવ કૃપાય

વૈષ્ણવ દેહેતે થાકે શ્રી-કૃષ્ણેર શક્તિ ।
સેઇ દેહ સ્પર્શે અન્યે હય કૃષ્ણ-ભક્તિ

વૈષ્ણવ અધરામૃત આર પદ જલ ।
વૈષ્ણવેર પદ-રજઃ તિન મહા-બલ

વૈષ્ણવેર શક્તિ સઞ્ચાર
વૈષ્ણવ-નિકટે યદિ બૈસે કત-લક્ષણ ।
દેહ હૈતે હય કૃષ્ણ-શક્તિ નિઃસરણ

સેઇ શક્તિ શ્રદ્ધાવાન્ હૃદયે પશિયા ।
ભક્તિર ઉદય કરે દેહ કાઙ્પાઇયા

યે બસિલ વૈષ્ણવેર નિકટે શ્રદ્ધાય ।
તાહાર હૃદયે ભક્તિ હ-ઇબે ઉદય

પ્રથમે આસિબે તાર મુખે કૃષ્ણ-નામ ।
નામેર પ્રભાવે પાબે સર્વ-ગુણ-ગ્રામ

વૈષ્ણવેર કિ કિ દોષ ધરિલે વૈષ્ણવ-નિન્દા હય-જાતિ-દોષ પૂર્વ-દોષ નષ્ટ-પ્રાય અવશિષ્ટ દોષ કાદાચિત્ક દોષ
વૈષ્ણવેર જાતિ આર પૂર્વ દોષ ધરે ।
કાદાચિત્ક દોષ દેખિ યેઇ નિન્દા કરે

નષ્ટ-પ્રાય દોષ લયે કરે અપમાન ।
યમ-દણ્ડે કષ્ટ પાય સે સબ અજ્ઞાન

વૈષ્ણવેર મુખે નામ-માહાત્મ્ય-પ્રચાર ।
સે વૈષ્ણવ-નિન્દા કૃષ્ણ નાહિ સહે આર

ધર્મ યોગ યાગ જ્ઞાન-કાણ્ડ પરિહરિ ।
યે ભજિલ કૃષ્ણ-નામ સેઇ સર્વોપરિ

અન્ય દેવ શાસ્ત્ર નિન્દાદિ-શૂન્ય નામાશ્રયી સાધુ
અન્યદેર અન્ય-શાસ્ત્ર ના કરિ નિન્દન ।
નામેર આશ્રય લય શુદ્ધ સાધુ-જન

સે સાધુ ગૃહસ્થ હ-ઉ અથવા સન્ન્યાસી ।
તાહાર ચરણ-રેણુ પાઇતે પ્રયાસી

યાબ યત નામે રતિ સે તત વૈષ્ણવ ।
વૈષ્ણવેર ક્રમ એઇ મતે અનુભવ

ઇથે વર્ણાશ્રમ ધન પાણ્ડિત્ય યૌવન ।
કોન કાર્ય નાહિ કરે રૂપ બલ જન

અતએવ યિનિ કરિલેન નામાશ્રય ।
સાધુ-નિન્દા છાડિબેન એ ધર્મ નિશ્ચય

નામાશ્રયા શુદ્ધા ભક્તિ ભક્ત ભક્તિ-રૂપા ।
ભક્ત ભક્તિ-વિવર્જિતા હ-ઇલે વિરૂપા

યાઙ્હા સાધુ-નિન્દા તાઙ્હા નાહિ ભક્તિ સ્થિતિ ।
અતએવ અપરાધે તથા પરિણતિ

સાધુ-નિન્દા છાડિ ભક્ત સાધુ-ભક્તિ કરે ।
સાધુ-સઙ્ગ સાધુ-સેવા એઇ ધર્માચરે

અસત્-સઙ્ગ દુઇ પ્રકાર, તન્-મધ્યે સ્ત્રી-સઙ્ગી
અસત્-સઙ્ગ-ત્યાગે હય વૈષ્ણવ-આચાર ।
અસત્-સઙ્ગે હય સાધુ-અવજ્ઞા અપાર

અસત્ યે દ્વિ-પ્રકાર સર્વ-શાસ્ત્રે કય ।
સેઇ દુઇયેર મધ્યે યોષિત્-સઙ્ગી એક હય

યોષિત્-સઙ્ગિ-સઙ્ગી પુનઃ તાર મધ્યે ગણ્ય ।
તાર સઙ્ગ-ત્યાગે જીવ હ-ઇબેક ધન્ય

યોષિત્-સઙ્ગી કાહાકે બલે
કૃષ્ણેરે સંસારે યે દામ્પત્ય ધર્મ થાકે ।
અસત્ બલિયા શાસ્ત્ર ના બલે તાહાકે

અધર્મ સંયોગે આર સ્ત્રૈણ ભાવે રત ।
યોષિત્-સઙ્ગી જન દુષ્ટ શાસ્ત્રેર સમ્મત

દ્વિતીય પ્રકાર અસત્ (કૃષ્ણેતે અભક્ત) તિન પ્રકાર
કૃષ્ણેતે અભક્ત - અસત્ દ્વિતીય પ્રકાર ।
માયાવાદી ધર્મ-ધ્વજી નિરીશ્વર આર

યિનિ બલેન, એઇ સબ લોકેર નિન્દાકે-ઓ સાધુ-નિન્દા બલે તિનિ-ઓ વર્જ્ય
વર્જિલે એ સબ સઙ્ગ સાધુ-નિન્દા નય ।
ઇહાકે યે નિન્દા બલે સેઇ વર્જ્ય હય

એઇ સબ સઙ્ગ છાડિ અનન્ય-શરણ ।
કૃષ્ણ-નામ કરિ પાય કૃષ્ણ-પ્રેમ-ધન

વૈષ્ણવાભાસ, પ્રાકૃત-વૈષ્ણવ, વૈષ્ણવ-પ્રાય ઓ કનિષ્ઠ-વૈષ્ણવ-એઇ સકલ એક-ઇ કથા
સાધુ-સેવા-હીન અર્ચે લૌકિક શ્રદ્ધાય ।
પ્રાકૃત વૈષ્ણવ હય વૈષ્ણવેર પ્રાય

વૈષ્ણવ-આભાસ સેઇ નહે તઽ વૈષ્ણવ ।
કેમને પાઇબે સાધુ-સઙ્ગેર વૈષ્ણવ

અતએવ કનિષ્ઠ મધ્યેતે તારે ગણિ ।
તારે કૃપા કરિબેન વૈષ્ણવ આપનિ

મધ્યમ વૈષ્ણવ
કૃષ્ણ-પ્રેમ કૃષ્ણ-ભક્તે મૈત્રી આચરણ ।
બાલિશેતે કૃપા આર દ્વેષી ઉપેક્ષણ

કરિલે મધ્યમ ભક્ત શુદ્ધ ભક્ત હન ।
કૃષ્ણ-નામ્ને અધિકાર કરેન અર્જન

ઉત્તમ વૈષ્ણવ
સર્વત્ર યાઙ્હાર હય કૃષ્ણ-દરશન ।
કૃષ્ણે સકલેર સ્થિતિ કૃષ્ણ પ્રાણ ધન

વૈષ્ણવાવૈષ્ણવ-ભેદ નાહિ થાકે તાઙ્ર ।
વૈષ્ણવ ઉત્તમ તિનિ કૃષ્ણ-નામ-સાર

મધ્યમ વૈષ્ણવ-ઇ સાધુ સેવા કરેન
અતએવ મધ્યમ વૈષ્ણવ મહાશય ।
સાધુ સેવા રત સદા થાકેન નિશ્ચય

પ્રાકૃત વૈષ્ણવ નામાભાસેર અધિકારી
પ્રાકૃત વૈષ્ણવ યેઇ વૈષ્ણવેર પ્રાય ।
નામાભાસે અધિકારી સર્વ-શાસ્ત્ર પાય

મધ્યમ વૈષ્ણવ નામાધિકારી ઓ નામાપરાધ વિચાર કરિબેન
મધ્યમ વૈષ્ણવ માત્ર નામે અધિકારી ।
શ્રી-નામ-ભજને અપરાધેર વિચારી

ઉત્તમ વૈષ્ણવે અપરાધ અસમ્ભવ ।
સર્વત્ર દેખેન તિનિ કૃષ્ણેર વૈભવ

નિજ નિજ અધિકાર કરિયા વિચાર ।
સાધુ-નિન્દા અપરાધ કરિ પરિહાર

સાધુ સઙ્ગ સાધુ સેવા નામ સઙ્કીર્તન ।
સર્વ જીવે દયા એઇ ભક્ત આચરણ

સાધુ નિન્દા ઘટિલે કિ કરા કર્તવ્ય ?
પ્રમાદે યદ્યપિ ઘટે સાધુ-વિગર્હણ ।
તબે અનુતાપે ધરિ સે સાધુ-ચરણ

કાઙ્દિયા બલિબ પ્રભો ક્ષમિ અપરાધ ।
એ દુષ્ટ-નિન્દકે કર વૈષ્ણવ-પ્રસાદ

સાધુ બડ દયામય તબે આર્દ્ર-મને ।
ક્ષમિબેન અપરાધ કૃપા આલિઙ્ગને

એઇ ત પ્રથમ અપરાધેર વિચાર ।
શ્રી-ચરણે નિવેદિનુ આજ્ઞા અનુસાર

હરિ-દાસ પાદ-પદ્મે ભ્રર યે જન ।
હરિ-નામ-ચિન્તામણિ તાહાર જીવન