હરિનામચિન્તામણિ · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રી-હરિ-નામ-ચિન્તામણૌ
નામ-ગ્રહણ-વિચારો નામ પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ ।
(3)
તૃતીય પરિચ્છેદ
નામાભાસ વિચાર
ગદાઇ ગૌરાઙ્ગ જય જાહ્નવા જીવન ।
સીતાદ્વૈત જય શ્રીવાસાદિ ભક્ત-જન

હરિદાસે મહાપ્રભુ સદય હૈયા ।
ઉઠાય તખન પદ્મ-હસ્ત પ્રસારિયા

બલે શુન હરિદાસ આમાર વચન ।
નામાભાસ સ્પષ્ટ-રૂપે બુઝાઓ એખન

નામાભાસ બુઝાઇલે નામ શુદ્ધ હબે ।
અનાયાસે જીવ નામ-ગુણે તરે યાબે

નામાભાસ-મેઘ કુજ્ઝટિકા-રૂપ અજ્ઞાન ઓ અનર્થ
નામ સૂર્ય-સમ નાશે માયા અન્ધકાર ।
મેઘ કુજ્ઝટિકા નામે ઢાકે બાર બાર

જીવેર અજ્ઞાન આર અનર્થ સકલ ।
કુજ્ઝટિકા-મેઘ-રૂપે હય ત પ્રબલ

કૃષ્ણ-નામ સૂર્ય ચિત્ત-ગગણે ઉઠિલ ।
કુજ્ઝટિકા-મેઘ પુનઃ તાહારે ઢાકિલ

અજ્ઞાન કુજ્ઝટિકા સ્વરૂપ ભ્રમ
નામેર યે ચિત્ સ્વરૂપ તાહા નાહિ જાને ।
સે અજ્ઞાન કુજ્ઝટિકા અન્ધકાર આને

કૃષ્ણ સર્વેશ્વર બલિ નાહિ જાને યેઇ ।
નાના દેવે પૂજિ કર્મ-માર્ગે ભ્રમે સેઇ

જીવે ચિત્ સ્વરૂપ બલિ નાહિ યાર જ્ઞાન ।
માયા જડાશ્રયે તાર સતત અજ્ઞાન

તબે હરિદાસ બલે આજ આમિ ધન્ય ।
મમ મુખે નામ કથા શુનિબે ચૈતન્ય

કૃષ્ણ જીવ પ્રભુ દાસ જડાત્મિકા માયા ।
યે ના જાને તાર શિરે અજ્ઞાનેર છાયા

મેઘ અનર્થ-અસત્-તૃષ્ણા, હૃદય-દૌર્બલ્ય, અપરાધ
અસત્-તૃષ્ણા, હૃદય-દૌર્બલ્ય, અપરાધ ।
અનર્થ એ સબ મેઘ-રૂપે કરે બાધ

નામ-સૂર્ય રશ્મિ ઢાકે નામાભાસ હય ।
સ્વતઃ સિદ્ધ કૃષ્ણ-નામે સદા આચ્છાદય

નામાભાસેર અવધિ
સમ્બન્ધ-તત્ત્વેર જ્ઞાન યાવત્ ના હય ।
તાવત્ સે નામાભાસ જીવેર આશ્રય

સાધક યદ્યપિ પાય સદ્-ગુરુ આશ્રય ।
ભજન-નૈપુણ્યે મેઘ આદિ દૂર હય

સમ્બન્ધ, અભિધેય, પ્રયોજન
મેઘ કુજ્ઝટિકા ગેલે નામ-દિવાકર ।
પ્રકાશ હૈયા ભક્તે દેન પ્રેમ-વર

સદ્-ગુરુ સમ્બન્ધ જ્ઞાન કરિયા અર્પણ ।
અભિધેય રૂપે કરાન નામાનુશીલન

નામ-સૂર્ય સ્વલ્પ-કાલે પ્રબલ હૈયા ।
અનર્થ-કુજ્ઝટિકા દેન તાડાઇયા

પ્રયોજન-તત્ત્વ તબે દેન પ્રેમ-ધન ।
પ્રાપ્ત-પ્રેમ જીવ કરે નામ-સઙ્કીર્તન

સમ્બન્ધ-જ્ઞાન
સદ્-ગુરુ-ચરણે જીવ શ્રદ્ધા સહકારે ।
પ્રથમે સમ્બન્ધ-જ્ઞાન પાય સુવિચારે

કૃષ્ણ નિત્ય પ્રભુ આર જીવ નિત્ય દાસ ।
કૃષ્ણ પ્રેમ નિત્ય જીવ-સ્વભાવ પ્રકાશ

કૃષ્ણ નિત્ય દાસ જીવ તાહા વિસ્મરિયા ।
માયિક જગતે ફિરે સુખ અન્વેષિયા

માયિક જગત્ હય જીવ કારાગાર ।
જીવેર વૈમુખ્ય દોષે દણ્ડ પ્રતિકાર

તબે યદિ જીવ સાધુ વૈષ્ણવ કૃપાય ।
સમ્બન્ધ જ્ઞાનેતે પુનઃ કૃષ્ણ-નામ પાય

તબે પાય પ્રેમ-ધન સર્વ-ધર્મ-સાર ।
યાહાર નિકટે સાયુજ્યાદિર ધિક્કાર

યાવત્ સમ્બન્ધ જ્ઞાન સ્થિર નાહિ હય ।
તાવત્ અનર્થે નામાભાસેર આશ્રય

નામાભાસેર ફલ
નામાભાસ દશાતે-ઓ અનેક મઙ્ગલ ।
જીવેર અવશ્ય હય સુકૃતિ પ્રબલ

નામાભાસે નષ્ટ હય આછે પાપ યત ।
નામાભાસે મુક્તિ હય કલિ હય હત

નામાભાસે નર હય સુપઙ્ક્તિ પાવન ।
નામાભાસે સર્વ-રોગ હય નિવારણ

સકલ આશઙ્કા નામાભાસે દૂર હય ।
નામાભાસી સર્વારિષ્ટ હૈતે શાન્તિ પાય

યક્ષ રક્ષ ભૂત પ્રેત ગ્રહ સમુદય ।
નામાભાસે સકલ અનર્થ દૂરે યાય

નરકે પતિત લોક સુખે મુક્તિ પાય ।
સમસ્ત પ્રારબ્ધ કર્મ નામાભાસે યાય

સર્વ-વેદાધિક સર્વ તીર્થ હૈતે બડ ।
નામાભાસ સર્વ-શુભ-કર્મ શ્રેષ્ઠતર

નામાભાસેર વૈકુણ્ઠાદિ-પ્રાપકત્વ
ધર્મ અર્થ કામ મોક્ષ ચતુર્-વર્ગ-દાતા ।
સર્વ-શક્તિ ધરે નામાભાસે જીવ-ત્રાતા

જગત્ આનન્દ-કર શ્રેષ્ઠ-પદ-પ્રદ ।
અગતિર એક ગતિ સર્વ-શ્રેષ્ઠ-પદ

વૈકુણ્ઠાદિ લોક પ્રાપ્તિ નામાભાસે હય ।
વિશેષતઃ કલિ-યુગે સર્વ-શાસ્ત્ર કય

સઙ્કેત, પરિહાસ, સ્તોભ ઓ હેલા એઇ ચારિ-પ્રકાર નામાભાસ
ચતુર્વિધ નામાભાસ એઇ માત્ર જાનિ ।
સઙ્કેત ઓ પરિહાસ, સ્તોભ, હેલા માનિ

સઙ્કેત-રૂપ નામાભાસેર પ્રકાર-દ્વય
વિષ્ણુ લક્ષ્ય કરિ જડ બુદ્ધ્યે નામ લય ।
અન્ય લક્ષ્ય કરિ વિષ્ણુ નામ ઉચ્ચારય

સઙ્ગેતે દ્વિવિધ એઇ હય નામાભાસ ।
અજામિલ સાક્ષી તાર શાસ્ત્રેતે પ્રકાશ

યવન સકલ મુક્ત હબે અનાયાસે ।
હારામ હારામ બલિ કહે નામાભાસે

અન્યત્ર સઙ્કેતે યદિ હય નામાભાસ ।
તથાપિ નામેર તેજ ના હય વિનાશ

પરિહાસ-નામાભાસ
પરિહાસે કૃષ્ણ-નામ યેઇ જન કરે ।
જરાસન્ધ સમ સેઇ એ સંસારે તરે

સ્તોભ નામાભાસ
અઙ્ગ-ભઙ્ગી ચૈદ્ય સમ કરે નામાભાસ ।
સ્તોભ માત્ર હય તબુ નાશે ભવ-પાશ

હેલા નામાભાસ
મન નાહિ દેય આર અવજ્ઞા ભાવેતે ।
કૃષ્ણ રામ બલે હેલા નામાભાસ તાતે

એઇ સબ નામાભાસે મ્લેચ્છ-ગણ તરે ।
વિષયી અલસ જન એઇ પથ ધરે

શ્રદ્ધા ઓ હેલા નામાભાસેર ભેદ
શ્રદ્ધા કરિ કરે નામ અનર્થ સહિત ।
શ્રદ્ધા નામ હય સેઇ તોમાર વિહિત

સઙ્કેતાદિ અવજ્ઞા પર્યન્ત ભાવ ધરિ ।
નામ કરે હેલાય યે શ્રદ્ધા પરિહરિ

નામાભાસ અવધિ સે હેલા નામ હય ।
તાહાતે-ઓ મુક્તિ લભે પાપ હય ક્ષય

અનર્થ-નાશે નામાભાસ નામ હૈયા પ્રેમ દેય
કૃષ્ણ પ્રેમ છાડિ સબ નામાભાસે પાય ।
નામાભાસે પુનઃ શુદ્ધ નામ હયે યાય

અનર્થ વિગતે યબે શુદ્ધ નામ હય ।
કૃષ્ણ-પ્રેમ તબે તાર હ-ઇબે નિશ્ચય

નામાભાસે સાક્ષાત્ સે પ્રેમ દિતે નારે ।
નામ હયે પ્રેમ દેય વિધિ અનુસારે

નામાભાસ ઓ નામાપરાધેર ભેદ
અતએવ નામ અપરાધ પરિહરિ ।
નામાભાસ કરે યેઇ તારે નતિ કરિ

કર્મ જ્ઞાન હૈતે અનન્ત શ્રેષ્ઠતર ।
બલિ નામાભાસે જાનિ ઓહે સર્વેશ્વર

રતિ મૂલા શ્રદ્ધા યદિ શુદ્ધ-ભાવે હય ।
તબે ત વિશુદ્ધ નામ હ-ઇબે ઉદય

છાયા ઓ પ્રતિબિમ્બ ભેદે આભાસ દુઇ પ્રકાર
છાયા નામાભાસ
આભાસ દ્વિવિધ હય પ્રતિબિમ્બ છાયા ।
શ્રદ્ધાભાસ દ્વિ-પ્રકાર સબ તવ માયા

છાયા શ્રદ્ધાભાસે છાયા-નામાભાસ હય ।
સેઇ નામાભાસે જીવેર શુભ પ્રસવય

પ્રતિબિમ્બ નામાભાસ
અન્ય જીવે શુદ્ધા શ્રદ્ધા કરિયા દર્શન ।
નિજ મને શ્રદ્ધાભાસ આને યેઇ જન

ભોગ મોક્ષ વાઞ્છા તાહે થાકે નિત્ય મિશિ ।
અશ્રમે અભીષ્ટ લાભે યતે દિવાનિશિ

શ્રદ્ધાર લક્ષણ માત્ર શ્રદ્ધા તાહે નય ।
તાકે પ્રતિબિમ્બ શ્રદ્ધાભાસ શાસ્ત્રે કય

પ્રતિબિમ્બ શ્રદ્ધાભાસે નામાભાસ યત ।
પ્રતિબિમ્બ-નામાભાસ હય અવિરત

પ્રતિબિમ્બ- નામાભાસે માયાવાદ કપટતા ઉત્પન્ન કરે
એઇ નામાભાસે માયાવાદ દુષ્ટ-મત ।
પ્રવેશિયા શઠતાય હય પરિણત

કપટ પ્રતિબિમ્બ-નામાભાસ નામાપરાધ
નિત્ય સાધ્ય નામે સાધન બુદ્ધિ કરિ ।
નામેર મહિમા નાશિ અપરાધે મરિ

છાયા નામાભાસ ઓ પ્રતિબિમ્બ-નામાભાસેર ભેદ
છાયા નામાભાસે માત્ર હયત અજ્ઞાન ।
હૃદય-દૌર્બલ્ય હૈતે અનર્થ વિધાન

સેઇ સબ દોષે નામ કરેન માર્જન ।
પ્રતિબિમ્બ નામાભાસે દોષેર વર્ધન

માયાવાદ ઓ ભક્તિ - ઇઙ્હારા પરસ્પર વિપરીત ધર્મ
માયાવાદ-ઇ અપરાધ
કૃષ્ણ-નામ રૂપ ગુણ લીલાદિ સકલ ।
માયાવાદિ-મતે મિથ્યા નશ્વર સકલ

સેઇ મતે પ્રેમ-તત્ત્વ નિત્ય નાહિ હય ।
ભક્તિ-વિપરીત માયાવાદ સુનિશ્ચય

ભક્તિ-વૈરી મધ્યે માયાવાદેર ગણન ।
અતએવ માયાવાદી અપરાધી હન

માયાવાદિ મુખે નામ નાહિ બાહિરાય ।
નામ બાહિરાય તબુ નામત્વ ના પાય

માયાવાદી યદિ કરે નામ ઉચ્ચારણ ।
નામકે અનિત્ય બલિ લભયે પતન

નામેર નિકટે ભોગ-મોક્ષેર પ્રાર્થના ।
નામેર નિકટે શાઠ્ય ફલેતે યાતના

માયાવાદીર અપરાધ કખન છાડે
તબે યદિ માયાવાદી ભુક્તિ મુક્તિ આશ ।
છાડિયા કરયે નામ હયે કૃષ્ણ-દાસ

તબે તારે છાડે માયાવાદ દુષ્ટ-મત ।
અનુતાપ સહ હય નામ અનુગત

સાધુ સઙ્ગે કરે પુનઃ શ્રવણ કીર્તન ।
સુસમ્બન્ધ જ્ઞાન તાર ઉદે તત ક્ષણ

અવિશ્રાન્ત નામ કરે પડે ચક્ષુ જલ ।
નામ કૃપા પાય ચિત્ત હય ત સબલ

ભક્તિકે અનિત્ય બલિયા માયાવાદ અપરાધ હ-ઇયાછે
કૃષ્ણ-રૂપ કૃષ્ણ-દાસ્ય જીવેર સ્વભાવ ।
માયાવાદ અનિત્ય કલ્પિત બલે સબ

હેન માયાવાદ નામ અપરાદે ગણિ ।
માયાવાદ હય સર્વ વિપદેર ખનિ

માયાવાદી નામાભાસે યુક્ત્ય્-આભાસ-રૂપે સાયુજ્ય લાભ કરે
નામાભાસ કલ્પ-તરુ માયાવાદિ-જને ।
અભીષ્ટ અર્પણ કરે સાયુજ્ય નિર્વાણે

સર્વ-શક્તિ નામે આછે તાઇ નામાભાસે ।
પ્રતિબિમ્બ હ-ઇલે-ઓ દેન મુક્ત્ય્-આભાસે

પઞ્ચ-વિધ મુક્તિ મધ્યે સાયુજ્ય આભાસ ।
ભવ ક્લેશ નાશે માત્ર ફલે સર્વ-નાશ

માયાવાદી નિત્ય-સુખ પાય ના
માયાય મોહિત જન તાહે સુખ માને ।
સુખાભાસ માત્ર પાય સાયુજ્ય નિર્વાણે

સચ્-ચિત્-આનન્દ સેવા પરમ નિર્વૃતિ ।
સાયુજ્ય ના પાય કભુ હત-કૃષ્ણ-સ્મૃતિ

યાઙ્હા નાહિ ભક્તિ પ્રેમ નિત્યતા વિશ્વાસ ।
નિત્ય સુખ કૈછે તાહે હ-ઇબે પ્રકાશ

છાયા- નામાભાસી દુષ્ટ-મતે ના પ્રવેશ કરિલે ક્રમે શુદ્ધ નામ પાઇયા થાકેન
છાયા નામાભાસી નાહિ જાને દુષ્ટ-મત ।
મતવાદે ચિત્ત-બલે નહે તાર હત

સે કેવલ નાહિ જાને યથાર્થ પ્રભાવ ।
સે પ્રભાવ જ્ઞાન-દાન નામેર સ્વભાવ

મેઘાચ્છન્ને સૂર્ય-પ્રભા પ્રતીત ના હય ।
કિન્તુ મેઘે નાશિ સૂર્ય કરેન ઉદય

છાયા- નામાભાસી ધન્ય સદ્-ગુરુ પ્રભાવે ।
અલ્પ-દિને નામ પ્રેમ અનાયાસે પાબે

ભક્તેર માયાવાદીર સઙ્ગ અવશ્ય પરિત્યાજ્ય
માયાવાદી સઙ્ગ તેઙ્હ સતર્કે છાડિયા ।
શુદ્ધ નામ પરાયણ તુષિબે સેવિયા

એઇ ત તોમાર આજ્ઞા શ્રી-કૃષ્ણ-ચૈતન્ય ।
સેઇ આજ્ઞા યેઇ પાલે સેઇ જીવ ધન્ય

યે ના પાલે તવ આજ્ઞા સેઇ જીવ છાર ।
કોટી જન્મે કિછુતે-ઇ ના હબે ઉદ્ધાર

કુસઙ્ગ છાડિયે પ્રભુ રાખ તવ પાય ।
તવ પાદપદ્મ વિના ના દેખિ ઉપાય

હરિદાસ પદ-દ્વન્દ્વે વિનોદ યાહાર ।
હરિ-નામ-ચિન્તામણિ સદા ગાન તાર