હરિનામચિન્તામણિ · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રી-હરિ-નામ-ચિન્તામણૌ નામ-માહાત્મ-સૂચનં નામ પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ ।
(2)
દ્વિતીય પરિચ્છેદ
નામ-ગ્રહણ-વિચાર
ગદાઇ ગૌરાઙ્ગ જય જાહ્નવા જીવન ।
સીતાદ્વૈત જય શ્રીવાસાદિ ભક્ત ગણ

મહા-પ્રેમે હરિ-દાસ કરેન રોદન ।
પ્રેમે તારે ગૌરચન્દ્ર દિલા આલિઙ્ગન

બલેન તોમાર સમ ભક્ત કોથા આર ।
સર્વ-તત્ત્વ-જ્ઞાતા તુમિ સદા માયા-પાર

અનન્ય ભજનેર શ્રેષ્ઠતા
નિચ-કુલે અવતરિ દેખાલે સકલે ।
ધને માને કુલે શીલે કૃષ્ણ નાહિ મિલે

અનન્ય ભજને યાઙ્ર શ્રદ્ધા અતિશય ।
દેવતા અપેક્ષા શ્રેષ્ઠ સેઇ મહાશય

શ્રી-હરિ-દાસેર નામાચાર્ય્યતા
નામ-તત્ત્વ સર્વ-સાર તોમાર વિદિત ।
આચારે આચાર્ય્ય તુમિ પ્રચારે પણ્ડિત

બલ હરિદાસ નામ-મહિમા અપાર ।
શુનિયા તોમાર મુખે આનન્દ આમાર

વૈષ્ણવ-લક્ષણ
એક નામ યાર મુખે વૈષ્ણવ સે હય ।
તારે ગૃહી યત્ન કરિ માનિબે નિશ્ચય

વૈષ્ણવતર-લક્ષણ
નિરન્તર યાર મુખે શુનિ કૃષ્ણ-નામ ।
સેઇ સે વૈષ્ણવતર સર્વ-ગુણ-ધામ

વૈષ્ણવતમ-લક્ષણ
વૈષ્ણવ ઉત્તમ સેઇ યાહારે દેખિલે ।
કૃષ્ણ-નામ આસે મુખે કૃષ્ણ-ભક્તિ મિલે

હેન કૃષ્ણ-નામ જીવ કિ રૂપે કરિબે ।
તાહાર વિધાન તુમિ આમારે બલિબે

કર યુડિ હરિદાસ બલેન વચન ।
પ્રેમ ગદ-ગદ સ્વર સજલ નયન

નામેર સ્વરૂપ
કૃષ્ણ-નામ ચિન્તામણિ અનાદિ ચિન્મય ।
યેઇ કૃષ્ણ સેઇ નામ એક-તત્ત્વ હય

ચૈતન્ય વિગ્રહ નામ નિત્ય મુક્ત તત્ત્વ ।
નામ નામી ભિન્ન નય નિત્ય શુદ્ધ સત્ત્વ

એ જડ જગતે તાઙ્ર અક્ષર આકાર ।
રસ-રૂપે રસિકેતે સત્ત્વ અવતાર

કૃષ્ણ વસ્તુ હય ચારિ ધર્મે પરિચિત ।
નામ રૂપ ગુણ કર્મ અનાદિ વિહિત

નામ નિત્ય-સિદ્ધ
નિત્ય વસ્તુ રસ-રૂપ કૃષ્ણ સે અદ્વય ।
સેઇ ચારિ પરિચયે વસ્તુ સિદ્ધ હય

સન્ધિની શક્તિતે તાઙ્ર ચારિ પરિચય ।
નિત્ય-સિદ્ધ રૂપે ખ્યાત સર્વદા ચિન્મય

કૃષ્ણ આકર્ષયે સર્વ વિશ્વ-ગત જન ।
સેઇ નિત્ય ધર્મ ગત કૃષ્ણ નામ ધન

કૃષ્ણ-રૂપ નિત્ય
કૃષ્ણ-રૂપ કૃષ્ણ હૈતે સર્વદા અભેદ ।
નામ રૂપ એક વસ્તુ નાહિક પ્રભેદ

શ્રી-નામ સ્મરિલે રૂપ આઇસે સઙ્ગે સઙ્ગે ।
રૂપ નામ ભિન્ન નય નાચે નાના રઙ્ગે

કૃષ્ણ-ગુણ નિત્ય
કૃષ્ણ-ગુણ ચતુઃ-ષષ્ઠિ અનન્ત અપાર ।
યાઙ્ર નિજ અંશ-રૂપે સબ અવતાર

યાઙ્ર ગુણ અંશે બ્રહ્મા શિવાદિ ઈશ્વર ।
યાઙ્ર ગુણે નારાયણ ષષ્ઠિ ગુણેશ્વર

સેઇ સબ નિત્ય-ગુણે નિત્ય નામ તાઙ્ર ।
અનન્ત સઙ્ખ્યાય વ્યાપ્ત વૈકુણ્ઠ વ્યાપાર

કૃષ્ણ-લીલાર નિત્યત્વ
સેઇ ગુણ તરઙ્ગેતે લીલાર વિસ્તાર ।
ગોલોકે વૈકુણ્ઠ વ્રજ સબ ચિદ્-આકારે

ચિદ્-વસ્તુતે નામ, રૂપ, ગુણ, લીલા વસ્તુ હૈતે પૃથક્ નય
નામ રૂપ ગુણ લીલા અભિન્ન ઉદય ।
અચિત્ સમ્પર્કે બદ્ધ જીવે ભિન્ન હય

શુદ્ધ જીવે નામ રૂપ ગુણ ક્રિયા એક ।
જડાશ્રિત દેહે ભેદ એઇ સે વિવેક

કૃષ્ણે નાહિ જડ-ગન્ધ અતએવ તાઙ્ય ।
નામ રૂપ ગુણ લીલા એક-તત્ત્વ ભાય

નામેર સર્વ-મૂલત્વ
એઇ ચારિ પરિચય મધ્યે નામ તાઙ્ર ।
સકલેર આદિ સે પ્રતીતિ સબાકાર

અતએવ નામ માત્ર વૈષ્ણવેર ધર્મ ।
નામે પ્રસ્ફુટિત હય રૂપ ગુણ કર્મ

કૃષ્ણેર સમગ્ર લીલા નામે વિદ્યમાન ।
નામે સે પરમ તત્ત્વ તોમાર વિધાન

વૈષ્ણવ ઓ વૈષ્ણવ-પ્રાયે ભેદ આછે
સેઇ નામ બદ્ધ જીવ શ્રદ્ધા સહકારે ।
શુદ્ધ રૂપે લૈલે વૈષ્ણવ બલિ તારે

નામાભાસ યાર હય સે વૈષ્ણવ-પ્રાય ।
કૃષ્ણ-કૃપા બલે ક્રમે શુદ્ધ ભાવ પાય

એઇ માયિક જગતે કૃષ્ણ-નામ ઓ જીવ એઇ દુઇટિ માત્ર ચિદ્-વ્યાપાર
નામ સમ વસ્તુ નાઇ એ ભવ સંસારે ।
નામે સે પરમ ધન કૃષ્ણેર ભાણ્ડારે

જીવ નિજે ચિદ્-વ્યાપારે કૃષ્ણ-નામ આર ।
આર સબ પ્રાપઞ્ચિક જગત્ સંસાર

મુખ્ય ગૌણ ભેદે નામ દુઇ પ્રકાર
મુખ્ય ઓ ગૌણ ભેદે કૃષ્ણ-નામ દ્વિ-પ્રકાર ।
મુખ્ય-નામાશ્રયે જીવ પાય સર્વ સાર

ચિલ્-લીલા આશ્રય કરિ યત કૃષ્ણ નામ ।
સેઇ સેઇ મુખ્ય નામ સર્વ ગુણ ધામ

મુખ્ય નામ
ગોવિન્દ ગોપાલ રામ શ્રી-નન્દ-નન્દન ।
રાધાનાથ હરિ યશોમતી પ્રાણ-ધન

મદન-મોહન શ્યામસુન્દર માધવ ।
ગોપીનાથ વ્રજ-ગોપ રાખાલ યાદવ

એઇ રૂપ નિત્ય લીલા પ્રકાશક નામ ।
એ સબ કીર્તને જીવ પાય કૃષ્ણ ધામ

ગૌણ નામ ઓ તાહાર લક્ષણ
જડા પ્રકૃતિર પરિચયે નામ યત ।
પ્રકૃતિર ગુણે ગૌણ વેદેર સમ્મત

સૃષ્ટિ-કર્તા પરમાત્મા બ્રહ્મ સ્થિતિ-કર ।
જગત્-સંહર્તા પાતા - યજ્ઞેશ્વર હર

મુખ્ય ઓ ગૌણ નામેર ફલ-ભેદ
એઇ-રૂપ નામ કર્મ-જ્ઞાન-કાણ્ડ-ગત ।
પુણ્ય મોક્ષ દાન કરે શાસ્ત્રેર સમ્મત

નામેર યે મુખ્ય ફલ કૃષ્ણ પ્રેમ ધન ।
તાર મુખ્ય નામે માત્ર લભે સાધુ ગણ

નામ ઓ નામાભાસ-માત્ર ફલ-ભેદ
એક કૃષ્ણ-નામ યદિ મુખે બાહિરાય ।
અથવા શ્રવણ-પથે અન્તરેતે યાય

શુદ્ધ વર્ણ હય વા અશુદ્ધ વર્ણ હય ।
તાતે જીવ તરે એઇ શાસ્ત્રેર નિર્ણય

કિન્તુ એક કથા ઇથે આછે સુનિશ્ચિત ।
નામાભાસ હૈલે વિલમ્બે હય હિત

નામાભાસ હૈલે-ઓ અન્ય શુભ હય ।
પ્રેમ-ધન કેવલ વિલમ્બે ઉપજય

નામાભાસે પાપ-ક્ષયે શુદ્ધ નામ હય ।
તખન-ઇ શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રેમ લભયે નિશ્ચય

વ્યવહિત વા વ્યવધાને દોષે જન્મે
કિન્તુ વ્યવહિત હલે હય અપરાધ ।
સેઇ અપરાધે હય પ્રેમ-લાભ બાધ

નામ-નામી ભેદ-બુદ્ધિ વ્યવધાન હય ।
વ્યવહિત થાકિલે કદાપિ પ્રેમ નય

વ્યવધાન દુઇ પ્રકાર
વર્ણ-વ્યવધાન આર તત્ત્વ-વ્યવધાન ।
વ્યવધાન દ્વિ-પ્રકાર વેદેર વિધાન

માયાવાદ-ઇ નામે તત્ત્વ-વ્યવધાન કરે
તત્ત્વ-વ્યવધાન માયાવાદ દુષ્ટ મત ।
કલિર જઞ્જાલ એઇ શાસ્ત્ર અસમ્મત

વ્યવધાનાબિદ્ધ નામ-ઇ શુદ્ધ નામ
અતએવ શુદ્ધ કૃષ્ણ નામ યાઙ્ર મુખે ।
તાઙ્હાકે વૈષ્ણવ જાનિ સદા સેવિ સુખે

અનર્થ યત નષ્ટ હય તત-ઇ નામાભાસત્વ દૂર હય ઓ ચિન્મય નામ પ્રકાશ પાય
નામાભાસ ભેદિ શુદ્ધ-નામ લભિબારે ।
સદ્-ગુરુ સેવિબે જીવ યત્ન સહકારે

ભજને અનર્થ નાશ યેઇ ક્ષણે પાય ।
ચિત્-સ્વરૂપ નામે નાચે ભક્તેર જીહ્વાય

નામ સે અમૃત ધારા નાહિ છાડે આર ।
નામ રસે મત્ત જીવ નાચે અનિવાર

નામ નાચે જીવ નાચે નાચે પ્રેમ ધન ।
જગત્ નાચાય માયા કરે પલાયન

યાહાર નામે શ્રદ્ધા હય તાહાર-ઇ નામે અધિકાર હૈયા થાકે નામે સર્વ-શક્તિ આછે
નામે અધિકાર નર-માત્રે કૈલે દાન ।
સર્વ-શક્તિ નામે પ્રભુ કરિલે વિધાન

યાર શ્રદ્ધા હય નામે સેઇ અધિકારી ।
યાર મુખે કૃષ્ણ-નામ સેઇ સે આચારી

દેશ-કાલ અશૌચાદિર બાધા નામે નાઇ
દેશ કાલ અશૌચાદિ નિયમ સકાલ ।
શ્રી-નામ-ગ્રહણે નાઇ નામ સે પ્રબલ

કલિ-જીવેર નામે નિષ્કપટ વિશ્વાસ હૈલે-ઇ નામે અધિકાર હૈલ
દાને યજ્ઞે સ્નાને જપે આછે ત વિચાર ।
કૃષ્ણ-સઙ્કીર્તને માત્ર શ્રદ્ધા અધિકાર

યુગ-ધર્મ હરિ-નામ અનન્ય શ્રદ્ધાય ।
યે કરે આશ્રય તાર સર્વ-લાભ હય

કલિ જીવ નિષ્કપટે કૃષ્ણેર સંસારે ।
અવસ્થિત હયે કૃષ્ણ-નામ સદા કરે

નામેર અનુકૂલ વિષય ગ્રહણ ઓ પ્રતિકૂલ વિસય વર્જન
ભજનેર અનુકૂલ સર્વ કાર્ય્ય કરિઽ ।
ભજનેર પ્રતિકૂલ સબ પરિહરિઽ

કૃષ્ણેર સંસારે થાકિઽ કાટાયે જીવન ।
નિરન્તર હરિ-નામ કરેન સ્મરણ

અનન્ય બુદ્ધિતે નામ ગ્રહણ કરિબે
આર કોન ધર્મ કર્મ કભુ ના કરિબે ।
સ્વતન્ત્ર ઈશ્વર-જ્ઞાને અન્યે ના પૂજિબે

કૃષ્ણ-નામ ભક્ત-સેવા સતત કરિબે ।
કૃષ્ણ-પ્રેમ લાભ તાર અવશ્ય હ-ઇબે

હરિદાસ કાઙ્દિ પ્રભુ ચરણે પડિયા ।
નામે અનુરાગ માગે ચરણ ધરિયા

હરિદાસ પદે ભક્તિવિનોદ યાહાર ।
હરિનામ ચિન્તામણિ જીવન તાહાર