હરિનામચિન્તામણિ · અધ્યાય 1

શ્રી-હરિનામ-ચિન્તામણિ
શ્રી-ગોદ્રુમ-ચન્દ્રાય નમઃ
(1)
પ્રથમ-પરિચ્છેદ
શ્રી-નામ-માહાત્મ્ય-સૂચના
ગદાઇ ગૌરાઙ્ગ જય જાહ્નવા જીવન ।
સીતાદ્વૈત જય શ્રીવાસાદિ ભક્ત ગણ

લવણ જલધિ તીરે નીલાચલે શ્રી મન્દિરે
દારુ બ્રહ્મ પુરુષ પ્રધાન ।
જીવે નિસ્તારિતે હરિ અર્ચા રૂપે અવતરિ
ભોગ મોક્ષ કરેન પ્રદાન

સેઇ ધામે શ્રી ચૈતન્ય માનવે કરિતે ધન્ય
સન્ન્યાસી રૂપેતે ભગવાન્ ।
કલિતે યે યુગ ધર્મ બુઝાઇતે તાર મર્મ
કાશી મિશ્ર ઘરે અધિષ્ઠાન

નિજ ભક્ત વૃન્દ લયે નિજે કલ્પ તરુ હયે
કૃષ્ણ પ્રેમ દેન સર્વ જને ।
નાના મતે ભક્ત મુખે ભક્ત કથ શુનિ સુખે
જીવ શિક્ષા દેન સુયતને

એક દિન ભગવાન્ સમુદ્રે કરિયા સ્નાન
શ્રી સિદ્ધ બકુલે હરિ દાસે ।
મિલિ આનન્દિત મને જિજ્ઞાસિલા સ-યતને
કિસે જીવ તરે અનાયાસે

પ્રભુર ચરણ ધરિઽ અનેક વિનય કરિઽ
ગલદ્-અશ્રુ પુલક શરીર ।
હરિ-દાસ મહાશય કાઙ્દિતે કાઙ્દિતે કય
પ્રભુ તવ લીલા સુગભીર

આમિ અતિ અકિઞ્ચન નાહિ મોર વિદ્યા ધન
તવ પદ આમાર સમ્બલ ।
એ હેન અયોગ્ય જને પ્રશ્ન કરિઽ અકારણે
બલ પ્રભુ હબે કિબા ફલ

તુમિ કૃષ્ણ સ્વયં પ્રભો જીવ ઉદ્ધારિતે વિભો
નવદ્વીપ ધામે અવતાર ।
કૃપા કરિઽ રાઙ્ગા પાય રાખ મોરે ગૌર રાય
તબે ચિત્ત પ્રફુલ્લ આમાર

તોમાર અનન્ત નામ તવાનન્ત ગુણ ગ્રામ
તવ રૂપ સુખેર સાગર ।
અનન્ત તોમાર લીલા કૃપા કરિઽ પ્રકાશિલા
તાઇ આસ્વાદયે એ પામર

ચિન્મય ભાસ્કર તુમિ કિરણેર કણ આમિ
તુમિ પ્રભુ, આમિ નિત્ય દાસ ।
ચરણ પીયૂષ તવ મમ સુખ સુવૈભવ
તવ નામામૃતે મોર આશ

એ મત અધમ આમિ કિ બલિતે જાનિ સ્વામી
તબુ આજ્ઞા કરિબ પાલન ।
યા બલાબે મોર મુખે તોમારે બલિબ સુખે
દોષ ગુણ ના કરિ ગણન

કૃષ્ણ-તત્ત્વ
એક-માત્ર ઇચ્છામય કૃષ્ણ સર્વેશ્વર ।
નિત્ય શક્તિ-યોગે કૃષ્ણ વિભુ પરાત્પર

કૃષ્ણ કૃષ્ણ-શક્તિ
કૃષ્ણ-શક્તિ કૃષ્ણ હૈતે ના હય સ્વતન્ત્ર ।
યેઇ શક્તિ સેઇ કૃષ્ણ કહે વેદ-મન્ત્ર

કૃષ્ણ વિભુ, શક્તિ તાઙ્ર વૈભવ સ્વરૂપ ।
અનન્ત વૈભવે કૃષ્ણ હય એક રૂપ

ત્રિવિધ વૈભવ
શક્તિર પ્રકાશ યેઇ સેઇ ત વૈભવ ।
વિભુર વૈભવ માત્ર હય અનુભવ

વૈભવ ત્રિવિધ તવ ગૌરાઙ્ગ સુન્દર
ચિદ્ અચિત્ જીવ તિન શાસ્ત્રેર ગોચર

ચિદ્-વૈભવ
અનન્ત વૈકુણ્ઠ આદિ યત કૃષ્ણ ધામ ।
ગોવિન્દ શ્રી-કૃષ્ણ હરિ આદિ યત નામ

દ્વિભુજ મુરલીધર આદિ યત રૂપ ।
ભક્તાનન્દ-પ્રદ આદિ ગુણ અપરૂપ

વ્રજ રસ-લીલા નવદ્વીપે સઙ્કીર્તન ।
એઇ રૂપ કૃષ્ણ લીલા વિચિત્ર ગણન

એ સમસ્ત ચિદ્-વૈભવ અપ્રાકૃત હય ।
આસિયા-ઓ એ પ્રપઞ્ચે પ્રાપઞ્ચિક નય

ચિદ્-વ્યાપાર સમુદય વિષ્ણુ-તત્ત્વ-સાર ।
વિષ્ણુ-પદ બલિ વેદે ગાય બાર બાર

કૃષ્ણેર ચિદ્-વિભુતા-ઇ વિષ્ણુ-તત્ત્વ શુદ્ધ-તત્ત્વ
નાહિ તાહે જડ-ધર્મ માયાર વિકાર ।
જડાતીત વિષ્ણુ-તત્ત્વ શુદ્ધ-સત્ત્વ-સાર

શુદ્ધ-સત્ત્વ રજસ્-તમો-ગન્ધ-વિરહિત ।
રજસ્-તમો-મિશ્ર મિશ્ર-સત્ત્વ સુવિદિત

ગોવિન્દ વૈકુણ્ઠ-નાથ કારણોદશાયી ।
ગર્ભોદશાયી આર ક્ષીર-સિન્ધુ-શાયી

આર યત સ્વાંશ પરિચિત અવતાર ।
સેઇ સબ શુદ્ધ-સત્ત્વ વિષ્ણુ-તત્ત્વ-સાર

ગોલોકે વૈકુણ્ઠે આર કારણ-સાગરે ।
અથવા એ જડે થાકે, વિષ્ણુ-નામ ધરે

પ્રવેશિ એ જડ વિશ્વ માયાર અધીશ ।
વિષ્ણુ-નામ પ્રાપ્ત વિભુ સર્વ-દેવ ઈશ

માયાર ઈશ્વર માયી શુદ્ધ-સત્ત્વ-મય ।
મિશ્ર-સત્ત્વ
મિશ્ર-સત્ત્વ બ્રહ્મા શિવ આદિ સબ હય

ચિદ્-વૈભવેર વિસ્તૃતિ
એ સમસ્ત વિષ્ણુ-તત્ત્વ આર વિષ્ણુ-ધામ ।
તવ ચિદ્-વૈભવ નાથ તવ લીલા-ગ્રામ

અચિદ્-વૈભવ માય-તત્ત્વ
વિરજાર એઇ પારે યત વસ્તુ હય ।
અચિત્ વૈભવ તવ ચૌદ્દ-લોક-મય

માયાર વૈભવ બલિ બલે દેવી-ધામ ।
પઞ્ચ-ભૂત મનો બુદ્ધિ અહઙ્કાર નામ

એ ભૂર્લોક, ભુવર્લોક આર સ્વર્ગ-લોક ।
મહર્લોક, જન-તપ-સત્ય-બ્રહ્મલોક

અતલ-સુતલ-આદિ નિમ્ન લોક સાત ।
માયિક વૈભવ તવ શુન જગન્નાથ

ચિદ્-વૈભવ પૂર્ણ-તત્ત્વ માયા છાયા તાર ।
જીવ-વૈભવ
ચિદ્-અણુ-સ્વરૂપ જીવ વૈભવ પ્રકાર

ચિદ્-ધર્મ-વશતઃ જીવ સ્વતન્ત્ર ગઠન ।
સઙ્ખ્યાય અનન્ત સુખ તાર પ્રયોજન

મુક્ત જીવ
સેઇ સુખ હેતુ યારા કૃષ્ણેરે બરિલ ।
કૃષ્ણ-પારિષદ મુક્ત-રૂપેતે રહિલ

બદ્ધ વા બહિર્મુખ જીવ
યારા પુનઃ નિજ-સુખ કરિયા ભાવના ।
પાર્શ્વ-સ્થિતા માયા પ્રતિ કરિલ કામના

સેઇ સબ નિત્ય-કૃષ્ણ-બહિર્મુખ હૈલ ।
દેવી-ધામે માયા-કૃત શરીર પાઇલ

પુણ્ય પાપ કર્મ ચક્રે પડિયા એખન ।
સ્થૂલ લિઙ્ગ દેહે સદા કરેન ભ્રમણ

કભુ સ્વર્ગે ઉઠે, કભુ નિરયે પડિયા ।
ચૌરાશિ લક્ષ યોનિ ભોગે ભ્રમિયા ભ્રમિયા

તથાપિ કૃષ્ણ-દયા
તુમિ વિભુ, તોમાર વૈભવ જીવ હય ।
દાસેર મઙ્ગલ ચિન્તા તોમાર નિશ્ચય

દાસ યાહા સુખ માનિ કરે અન્વેષણ ।
તુમિ તાહા કૃપા કરિ કર વિતરણ

પ્રાકૃત શુભ-કર્મ કર્મ-કાણ્ડ
માયાર વૈભવે યે અનિત્ય સુખ ચાય
તોમાર કૃપાય સે અનાયાસે પાય

સેઇ સુખ પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાય શુભ-કર્મ યત ।
નિરમિલે ધર્મ-યજ્ઞ-યોગ-હોમ-વ્રત

સેઇ સબ શુભ-કર્મ સદા જડ-મય ।
ચિન્મયી પ્રવૃત્તિ તાહે કભુ ના મિલય

તાહાર સાધને સાધ્ય જડમય ફલ ।
ઉચ્ચ-લોક ભોગ સુખ તાહાતે પ્રબલ

સેઇ સબ કર્મ-ભોગ નાહિ આત્મ-શાન્તિ ।
તાહાતે પ્રયાસ કરા અતિશય ભ્રાન્તિ

સેઇ સબ શુભ કર્મ ઉપાય હૈયા ।
અનિત્ય ઉપેય સાધે લોક સુખ દિયા

સેઇ અવસ્થા હૈતે ઉદ્ધારેર ઉપાય
કભુ યદિ સાધુ સઙ્ગે જાનિતે સે પારે ।
આમિ જીવ કૃષ્ણ-દાસ, યાય માયા પારે

સે વિરલ ફલ માત્ર સુકૃતિ-જનિત ।
તુચ્છ કર્મ-કાણ્ડ નાહિ કરિલે વિહિત

જ્ઞાન-કાણ્ડ, બ્રહ્મ-લય સુખ
આર યિનિ માયાર યન્ત્રણા માત્ર જાનિ ।
મુક્તિ લાભે યત્નવાન્ તિનિ હન જ્ઞાની

સે સબ લોકેર જન્ય તુમિ દયામય ।
જ્ઞાન-કાણ્ડ બ્રહ્મ-વિદ્યા દિયાછ નિશ્ચય

સેઇ વિદ્યા માયાવાદ કરિયા આશ્રય ।
જડ મુક્ત હયે બ્રહ્મે જીવ હય લય

બ્રહ્મ-વસ્તુ કિ?
સેઇ બ્રહ્મ તવ અઙ્ગ-કાન્તિ જ્યોતિર્મય ।
વિરજાર પારે સ્થિત તાતે હય લય

યે સબ અસુરે વિષ્ણુ કરેન સંહાર ।
તાહારા-ઓ સેઇ બ્રહ્મે યાય માયા-પાર

કૃષ્ણ-બહિર્મુખ
કર્મી જ્ઞાની ઉભયે-ઇ કૃષ્ણ-બહિર્મુખ ।
કભુ નાહિ આસ્વાદય કૃષ્ણ-દાસ્ય-સુખ

ભક્ત્ય્-ઉન્મુખી સુકૃતિ
ભક્તિર ઉન્મુખી સેઇ સુકૃતિ પ્રધાન ।
તાર ફલે જીવ ભક્ત-સાધુ-સઙ્ગ પાન

શ્રદ્ધાવાન્ હયે કૃષ્ણ-ભક્ત-સઙ્ગ કરે ।
નામે રુચિ, જીવે દયા, ભક્તિ-પથ ધરે

કર્મી ઓ જ્ઞાનીર પ્રતિ કૃપાય ગૌણ-પથ વિધાન
દયાર સાગર તુમિ જીવેર ઈશ્વર ।
કર્મી જ્ઞાની બહિર્મુખ ઉદ્ધારે તત્પર

કર્મ-પથે જ્ઞાન-પથે પથિક યે જન ।
તાહાર ઉદ્ધાર લાગિ તોમાર યતન

સેઇ સેઇ પથિકેર મઙ્ગલ ચિન્તિયા ।
ગૌણ-ભક્તિ પથ એક રાખિલ કરિયા

કર્મીર પક્ષે કર્મેર ગૌણ-ભક્તિ પથ
કર્મી વર્ણાશ્રમે થાકિ સાધુ-સઙ્ગ કરિ ।
કર્મ માઝે ભક્તિ કરે ગૌણ-પથ ધરિ

તાર કૃત કર્મ સબ હૃદય શોધિયા ।
તિરોહિત હય શ્રદ્ધા બીજે સ્થાન દિયા

જ્ઞાનીર ગૌણ-પથ
જ્ઞાની સુકૃતિર બલે ભક્તેર કૃપાય ।
અનન્ય ભક્તિતે શ્રદ્ધા બીજે સ્થાન દિયા

તુમિ બલ મોર દાસ માયાર વિપાકે ।
ચાહે અન્ય તુચ્છ ફલ છાડિયા આમાકે

આમિ જાનિ તાર યાતે હય સુમઙ્ગલ ।
ભુક્તિ મુક્તિ છાડાઇયા દિ-ઇ ભક્તિ ફલ

ગૌણ-પથેર પ્રક્રિયા
તાર કામ અનુસારે ચાલાઞા તાહારે
ગૌણ-પથ ભક્તિ-માર્ગે શ્રદ્ધા દિ-ઇ તારે

એ તોમાર કૃપા પ્રભુ તુમિ કૃપામય ।
કૃપા ના કરિલે કિસે જીવ શુદ્ધ હય

કલિતે ગૌણ-પથેર દુર્દશા
સત્ય-યુગે ધ્યાન-યોગે કત ઋષિ-ગણે ।
શુદ્ધ કરિઽ દિલે પ્રભુ નિજ-ભક્તિ-ધને

ત્રેતા-યુગે યજ્ઞ-કર્મે અનેક શોધિલે ।
દ્વાપરે અર્ચન-માર્ગે ભક્તિ બિલાઇલે

કલિ આગમને નાથ જીવેર દુર્દશા ।
દેખિ જ્ઞાન કર્મ યોગ છાડિલ ભરસા

અલ્પ આયુ, બહુ પીડા, બલ-બુદ્ધિ-હ્રાસ ।
એઇ સબ ઉપદ્રવ જીવે કૈલ ગ્રાસ

વર્ણાશ્રમ ધર્મ આર સાઙ્ખ્ય યોગ જ્ઞાન ।
કલિ-જીવે ઉદ્ધારિતે નહે બલવાન્

જ્ઞાન-કર્મ-ગત યે ભક્તિર ગૌણ-પથ ।
કણ્ટકે સઙ્કીર્ણ હઞા હૈલ વિપથ

પૃથક્ ઉપાય ધરિ ઉપેય સાધને ।
વિઘ્ન બહુતર હૈલ જીવેર જીવને

નામાલોચનાર મુખ્ય-પથ
પ્રભુ તુમિ જીવેર મઙ્ગલ ચિન્તા કરિ ।
કલિ યુગે નામ સઙ્ગે સ્વયં અવતરિ

યુગ ધર્મ પ્રચારિલે નામ સઙ્કીર્તન ।
મુખ્ય પથે જીવ પાય કૃષ્ણ પ્રેમ ધન

નામેર સ્મરણે આર નામ-સઙ્કીર્તન ।
એઇ માત્ર ધર્મ જીવ કરિબે પાલન

સાધ્ય-સાધન ઓ ઉપાય ઉપેયેર અભેદતા-ક્રમે નામેર મુખ્યતા
યેઇ ત સાધન સેઇ સાધ્ય યબે હૈલ ।
ઉપાય ઉપેય મધ્યે ભેદ ના રહિલ

સાધ્યેર સાધને આર નાહિ અન્તરાય ।
અનાયાસે તરે જીવ તોમાર કૃપાય

આમિ ત અધમ અતિ મજિયા વિષયે ।
ના ભજિનુ નામ તવ અતિ મૂઢ હયે

દર દર ધારા ચક્ષે બ્રહ્મ-હરિદાસ ।
પડિલ પ્રભુર પદે છાડિયા નિઃશ્વાસ

હરિ ભક્ત ભક્તિ માત્રે વિનોદ યાહાર ।
હરિનામ ચિન્તામણિ જીવન તાહાર