ગીતગોવિન્દ (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1

શ્રી-જયદેવ-ગોસ્વામિ-વિરચિતં
ગીત-ગોવિન્દ-કાવ્યમ્
શ્રી-ગીત-ગોવિન્દ-કાવ્યમ્
(1)
પ્રથમઃ સર્ગઃ
સામોદ-દામોદરઃ
મેઘૈર્ મેદુરં અમ્બરં વન-ભુવઃ શ્યામાસ્ તમાલ-દ્રુમૈર્ નક્તં ભીરુર્ અયં ત્વમ્ એવ તદ્ ઇમં રાધે ગૃહં પ્રાપય ।
ઇત્થં નન્દ-નિદેશતશ્ ચલિતયોઃ પ્રત્ય્-અધ્વ-કુઞ્જ-દ્રુમં રાધા-માધવયોર્ જયન્તિ યમુના-કૂલે રહઃ-કેલયઃ

વાગ્-દેવતા-ચરિત-ચિત્રિત-ચિત્ત-સદ્મા પદ્માવતી-ચરણ-ચારણ-ચક્રવર્તી ।
શ્રી-વાસુદેવ-રતિ-કેલિ-કથા-સમેતં એતં કરોતિ જયદેવ-કવિઃ પ્રબન્ધં

યદિ હરિ-સ્મરણે સરસં મનો યદિ વિલાસ-કલાસુ કુતૂહલં ।
મધુર-કોમલ-કાન્ત-પદાવલીં શૃણુ તદા જયદેવ-સરસ્વતીમ્

વચઃ પલ્લવયત્ય્ ઉમાપતિધરઃ સન્દર્ભ-શુદ્ધિં ગિરાં જાનીતેજયદેવ એવ શરણઃ શ્લાઘ્યો દુરૂહ-દ્રુતેઃ ।
નોતે: {દુરૂહાદ્ભુતેઃ ઇતિ નિ- પાથાન્તરઃ । }
શૃઙ્ગારોત્તર-સત્-પ્રમેય-રચનૈર્ આચાર્ય-ગોવર્ધન-સ્પર્ધી કોઽપિ ન વિશ્રુતઃ સ્રુતિધરો ધોયી કવિ-ક્ષ્માપતિઃ

॥ પ્રથમ-પ્રબન્ધઃ ॥
માલવ-ગૌડ-રાગેણ રૂપક-તલેન ગિયતે । અષ્ટાપદી ।
પ્રલય-પયોધિજલે ધૃતવાન્ અસિ વેદં વિહિત-વહિત્ર-ચરિત્રમ્ અખેદમ્ ।
કેશવ ધૃત-મીન-શરીર જય જગદીશ હરે [ધ્રુવ-પદમ્]

(1.1)
ક્ષિતિર્ અતિવિપુલતરે તવ તિષ્ઠતિ પૃષ્ઠે ધરણી-ધરણ-કિણ-ચક્ર-ગરિષ્ઠે ।
કેશવ ધૃત-કચ્છપ-રૂપ જય જગદીશ હરે

(1.2)
વસતિ દશન-શિખરે ધરણી તવ લગ્ના શશિનિ કલઙ્ક-કલેવ નિમગ્ના ।
કેશવ ધૃત-સૂકર-રૂપ જય જગદીશ હરે

(1.3)
તવ કર-કમલ-વરે નખં અદ્ભુત-શૃઙ્ગં દલિત-હિરણ્યકશિપુ-તનુ-ભૃઙ્ગં ।
કેશવ ધૃત-નર-હરિ-રૂપ જય જગદ્-ઈશ હરે

(1.4)
છલયસિ વિક્રમણે બલિમ્ અદ્ભુત-વામન પદ-નખ-નીર-જનિત-જન-પાવન ।
કેશવ ધૃત-વામન-રુપ જય જગદ્-ઈશ હરે

(1.5)
ક્ષત્રીય-રુધિર-મયે જગદ્ અપગત-પાપં સ્નપયસિ પયસિ શમિત-ભવ-તાપમ્ ।
કેશવ ધૃત-ભૃગુ-પતિ-રૂપ જય જગદ્-ઈશ હરે

(1.6)
વિતરસિ દિક્ષુ રણે દિક્-પતિ-કમનીયં દશ-મુખ-મૌલિ-બલિ રમણીયમ્ ।
કેશવ ધૃત-રામ-શરીર જય જગદ્-ઈશ હરે

(1.7)
નોતે: {રઘુપતિ-રૂપં ઇતિ હ-સંસ્કરણ-પાઠઃ.}
વહસિ વપુષિ વિશદે વસનં જલદાભં હલ-હતિ-ભીતિ-મિલિત-યમુનાભમ્ ।
કેશવ ધૃત-હલ-ધર-રૂપ જય જગદ્-ઈશ હરે

(1.8)
નિન્દસિ યજ્ઞ-વિધેર્ અહહ શ્રુતિ-જાતમ્ સદય-હૃદય દર્શિત-પશુ-ઘાતમ્ ।
કેશવ ધૃત-બુદ્ધ-શરીર જય જગદ્-ઈશ હરે

(1.9)
મ્લેચ્છ-નિવહ-નિધને કલયસિ કરવાલં ધૂમ-કેતુમ્ ઇવ કિમ્ અપિ કરાલમ્ ।
કેશવ ધૃત-કલ્કિ-શરીર જય જગદ્-ઈશ હરે

(10)
શ્રી-જયદેવ-કવેર્ ઇદમ્ ઉદિતમ્ ઉદારં શૃણુ સુખદં શુભદં ભવ-સારમ્ ।
કેશવ ધૃત-દશ-વિધ-રૂપ જય જગદ્-ઈશ હરે

(11)
* * * * *
વેદાન્ ઉદ્ધરતે જગન્તિ વહતે ભૂગોલમ્ ઉદ્બિભ્રતે દૈત્યં દારયતે બલિં છલયતે ક્ષત્ર-ક્ષયં કુર્વતે ।
પૌલસ્ત્યં જયતે હલં કલયતે કારુણ્યમ્ આતન્વતે મ્લેચ્છાન્ મૂર્ચ્છયતે દશાકૃતિ-કૃતે કૃષ્ણાય તુભ્યં નમઃ

(5)
॥ પ્રબન્ધઃ 2 ॥
ગુર્જરી-રાગ-નિઃસાર- તાલાભ્યાં ગીયતે ।
શ્રિત-કમલા-કુચ-મણ્ડલ ધૃત-કુણ્ડલ એ
કલિત-લલિત-વન-માલ
જય જય દેવ હરે

[ધ્રુવ-પદમ્]
દિન-મણિ-મણ્ડલ-મણ્ડન
ભવ-ખણ્ડન એ
મુનિ-જન-માનસ-હંસ
જય જય દેવ હરે

કાલિય-વિષ-ધર-ગઞ્જન
જન-રઞ્જન એ
યદુકુલ-નલિન-દિનેશ
જય જય દેવ હરે

મધુ-મુર-નરક-વિનાશન
ગરુડાસન એ ।
સુર-કુલ-કેલિ-નિદાન
જય જય દેવ હરે

અમલ-કમલ-દલ-લોચન
ભવ-મોચન એ
ત્રિભુવન-ભુવન-નિધાન
જય જય દેવ હરે

જનક-સુતા-કૃત-ભૂષણ
જિત-દૂષણ એ
સમર-શમિત-દશ-કણ્ઠ
જય જય દેવ હરે

અભિનવ-જલ-ધર-સુન્દર
ધૃત-મન્દર એ
શ્રી-મુખ-ચન્દ્ર-ચકોર
જય જય દેવ હરે

તવ ચરણં પ્રણતા વયમ્
નોતે: {ચરણે}
ઇતિ ભાવય એ
કુરુ કુશલં પ્રણતેષુ
જય જય દેવ હરે

શ્રી-જયદેવ-કવેર્ ઇદં
કુરુતે મુદમ્ એ
મઙ્ગલમ્ ઉજ્જ્વલ-ગીતં
જય જય દેવ હરે

* * * * *
પદ્મા-પયોધર-તટી-પરિરમ્ભ-લગ્ન-કાશ્મીર-મુદ્રિતમ્ ઉરો મધુસૂદનસ્ય ।
વ્યક્તાનુરાગમ્ ઇવ ખેલદ્-અનઙ્ગ-ખેદ-સ્વેદામ્બુ-પૂરમ્ અનુપૂરયતુ પ્રિયં વઃ

વસન્તે વાસન્તી-કુસુમ-સુકુમારૈર્ અવયવૈર્ ભ્રમન્તીં કાન્તારે બહુ-વિહિત-કૃષ્ણાનુસરણામ્ ।
અમન્દં કન્દર્પ-જ્વર-જનિત-ચિન્તાકુલતયા વલદ્-બાધાં રાધાં સરસમ્ ઇદમ્ ઊચે સહચરી

નોતે: {ચલદ્ ઇતિ નિ- પાઠાન્તરઃ.}
॥ પ્રબન્ધઃ 3 ॥
વસન્ત-રાગ-યતિ-તાલાભ્યાં ગીયતે ।
લલિત-લવઙ્ગ-લતા-પરિશીલન-કોમલ-મલય-સમીરે ।
મધુકર-નિકર-કરમ્બિત-કોકિલ-કૂજિત-કુઞ્જ-કુટીરે

વિહરતિ હરિર્ ઇહ સરસ-વસન્તે
નૃત્યતિ યુવતી-જનેન સમં સખિ વિરહિ-જનસ્ય દુરન્તે ॥ધ્ર્॥
ઉન્મદ-મદન-મનોરથ-પથિક-વધૂ-જન-જનિત-વિલાપે ।
અલિ-કુલ-સઙ્કુલ-કુસુમ-સમૂહ-નિરાકુલ-બકુલ-કલાપે

મૃગ-મદ-સૌરભ-રભસ-વશંવદ-નવ-દલ-માલ-તમાલે ।
યુવ-જન-હૃદય-વિદારણ મનસિજ-નખ-રુચિ-કિંશુક-જાલે

મદન-મહીપતિ-કનક-દણ્ડ-રુચિ-કેશર-કુસુમ-વિકાશે ।
મિલિત-શિલિ-મુખ-પાટલ-પટલ-કૃત-સ્મર-તૂણ-વિલાસે

વિગલિત-લજ્જિત-જગદ્-અવલોકન-તરુણ-કરુણ-કૃત-હાસે ।
વિરહિ-નિકૃન્તન-કુન્ત-મુખાકૃતિ-કેતક-દન્તુરિતાશે

માધવિકા-પરિમલ-લલિતે નવ-માલતિ-જાતિ-સુગન્ધૌ ।
નોતે: {માલિકયાતિસુગન્ધૌ ઇતિ નિ- પાઠાન્તરઃ.}
મુનિ-મનસામ્ અપિ મોહન-કારીણિ તરુણ॥-કરણ-બન્ધૌ

સ્ફુરદ્-અતિમુક્ત-લતા-પરિરમ્ભન-મુકુલિત-પુલકિત-ચૂતે ।
વૃન્દાવન-વીપિને પરીસર-પરિગત-યમુના-જલ-પૂતે

શ્રી-જયદેવ-ભણિતમ્ ઇદમ્ ઉદયતિ હરિ-ચરણ-સ્મૃતિ-સારમ્ ।
સરસ-વસન્ત-સમય-વન-વર્ણનમ્ અનુગત-મદન-વિકારમ્

* * * * *
દર-વિદલિત-મલ્લી-વલ્લિ-ચઞ્ચત્-પરાગ-પ્રકટિત-પટ-વાસૈર્ વાસયન્ કાનનાનિ ।
ઇહ હિ દહતિ ચેતઃ કેતકી-ગન્ધ-બન્ધુઃ પ્રસરદ્-અસમ-બાણ-પ્રાણવદ્ ગન્ધવાહઃ

નોતે: {અત્ર હરિદાસ-દાસસ્ય પ્રબોધાનન્દ-ટીકા-સંવલિત-સંસ્કરણે 48-સઙ્ખ્યક-પદ્યં દૃશ્યતે }
ઉન્મીલન્-મધુ-ગન્ધ-લુબ્ધ-મધુપ-વ્યાધૂત-ચૂતાઙ્કુર-ક્રીડત્-કોકિલ-કાકલી-કલકલૈર્ ઉદ્ગીર્ણ-કર્ણ-જ્વરઃ ।
નોતે: {કલ-રવૈર્ ઇતિ નિ- પાઠાન્તરઃ.}
નીયન્તે પથિકૈઃ કથં કથમ્ અપિ ધ્યાનાવધાન-ક્ષણ પ્રાપ્ત-પ્રાણ-સમાગમ-રસોલ્લાસૈર્ અમી વાસરાઃ

અનેક-નારી-પરિરમ્ભ-સમ્ભ્રમ-સ્ફુરણ્-મનોહારિ-વિલાસ-લાલસમ્ ।
મુરારિમ્ આરાદ્ ઉપદર્શયન્ત્ય્ અસૌ સખી સમક્ષં પુનર્ આહ રાધિકામ્

॥ પ્રબન્ધઃ 4 ॥
રામકરી-રાગ-યતિ-તાલાભ્યાં ગીયતે ।
ચન્દન-ચર્ચિત-નીલ-કલેવર-પીત-વસન-વન-માલી ।
કેલિ-ચલન્-મણિ-કુણ્ડલ-મણ્ડિત-ગણ્ડ-યુગ-સ્મિત-શાલી

હરિર્ ઇહ મુગ્ધ-વધૂ-નિકરે વિલાસિનિ વિલાસતિ કેલી-પરે ॥ધ્ર્॥
પીન-પયોધર-ભાર-ભરેણ હરિં પરિરભ્ય સરાગમ્ ।
ગોપ-વધૂર્ અનુગાયતિ કાચિદ્ ઉદઞ્ચિત-પઞ્ચમ-રાગમ્

કાપિ વિલાસ-વિલોલ-વિલોચન-ખેલન-જનિત-મનોજમ્ ।
ધ્યાયતિ મુગ્ધ-વધૂર્ અધિકં મધુસૂદન-વદન-સરોજમ્

કાપિ કપોલ-તલે મિલિતા લપિતું કિમ્ અપિ શ્રુતિ-મૂલે ।
ચારુ ચુચુમ્બ નિતમ્બવતી દયિતં પુલકૈર્ અનુકૂલે

કેલિ-કલા-કુતુકેન ચ કાચિદ્ અમું યમુના-જલ-કૂલે ।
મઞ્જુલ-વઞ્જુલ-કુઞ્જ-ગતં વિચકર્ષ કરેણ દુકૂલે

કર-તલ-તાલ-તરલ-વલયાવલિ-કલિત-કલસ્વન-વંશે ।
રાસ-રસે સહ-નૃત્ય-પરા હરિણા યુવતી પ્રશશંસે

શ્લિષ્યતિ કામ્ અપિ ચુમ્બતિ કામ્ અપિ કામ્ અપિ રમયતિ રામામ્ ।
પશ્યતિ સ સ્મિત-ચારુ-તરામ્ અપરામ્ અનુગચ્છતિ વામામ્

શ્રી-જયદેવ-ભણિતમ્ ઇદમ્ અદ્ભુત-કેશવ-કેલિ-રહસ્યમ્ ।
વૃન્દાવન-વિપિને લલિતં વિતનોતુ શુભાનિ યશસ્યમ્

નોતે: {વલિતમ્ ઇતિ ચ પાઠઃ.}
* * * * *
વિશ્વેષામ્ અનુરઞ્જનેન જનયન્ન્ આનન્દમ્ ઇન્દીવર-શ્રેણી-શ્યામલ-કોમલૈર્ ઉપનયન્ન્ અઙ્ગૈર્ અનઙ્ગોત્સવમ્ ।
સ્વચ્છન્દં વ્રજ-સુન્દરીભિર્ અભિતઃ પ્રત્ય્-અઙ્ગમ્ આલિઙ્ગિતઃ શૃઙ્ગારઃ સખિ મૂર્તિમાન્ ઇવ મધૌ મુગ્ધો હરિઃ ક્રીડતિ

નિજોત્સઙ્ગ-વસદ્-ભુજઙ્ગ-કવલ-ક્લેશાદ્ ઇવેશાચલં પ્રાલેય-પ્લવનેચ્છયાનુસરતિ શ્રી-ખણ્ડ-શૈલાનિલઃ ।
નોતે: {અદ્ર્યોત્સઙ્ગઅદ્યોત્સઙ્ગ- ઇતિ નિ- પાઠાન્તરઃ.}
કિં ચ સ્નિગ્ધ-રસાલ-મૌલિ-મુકુલાન્ય્ આલોક્ય હર્ષોદયાદ્ ઉન્મીલન્તિ કુહૂઃ કુહૂર્ ઇતિ કલોત્તાલાઃ પિકાનાં ગિરઃ

નોતે: {અયં શ્લોકઃ પ્રબોધાનન્દેન ન પઠિતઃ }
રાસોલ્લાસ-ભરેણ વિભ્રમ-ભૃતામ્ આભીર-વામ-ભ્રુવામ્ અભ્યર્ણં પરિરભ્ય નિર્ભરમ્ ઉરઃ પ્રેમાન્ધયા રાધયા ।
સાધુ ત્વદ્-વદનં સુધા-મયમ્ ઇતિ વ્યાહૃત્ય ગીત-સ્તુતિ-વ્યાજાદ્ ઉદ્ભટ-ચુમ્બિતઃ સ્મિત-મનોહારિ હરિઃ પાતુ વઃ