ગ્રંથ પાઠ

ગીતગોવિન્દ · અધ્યાય 1

મેઘૈઃ મેદુરમ્ અમ્બરમ્ વન-ભુવઃ શ્યામાઃ તમાલ-દ્રુમૈઃ
નક્તમ્ ભીરુઃ અયમ્ ત્વમ્ એવ તત્ ઇમમ્ રાધે ગૃહમ્ પ્રાપય ।
ઇત્થમ્ નન્દ-નિદેશતઃ ચલિતયોઃ પ્રતિ-અધ્વ-કુઞ્જ-દ્રુમમ્
રાધા-માધવયોઃ જયન્તિ યમુના-કૂલે રહઃ-કેલયઃ ॥

1.2

વાક્-દેવતા-ચરિત-ચિત્રિત-ચિત્ત-સદ્મા
પદ્માવતી-ચરણ-ચારણ-ચક્રવર્તી
શ્રી-વાસુદેવ-રતિ-કેલિ-કથા-સમેતમ્
એતમ્ કરોતિ જયદેવ-કવિઃ પ્રબન્ધમ્ ॥

1.3

વાચઃ પલ્લવયતિ ઉમાપતિધરઃ સંદર્ભ-શુદ્ધિમ્ ગિરામ્
જાનીતે જયદેવઃ એવ શરણઃ શ્લાઘ્યઃ દુરૂહ-દ્રુતે ।
શૃઙ્ગાર-ઉત્તર-સત્-પ્રમેય-રચનૈઃ આચાર્યગોવર્ધન-
સ્પર્ધી કઃ અપિ ન વિશ્રુતઃ શ્રુતિધરઃ ધોયી કવિ-ક્ષ્માપતિઃ ॥

1.4

યદિ હરિ-સ્મરણે સરસમ્ મનઃ
યદિ વિલાસ-કલાસુ કુતૂહલમ્ ।
મધુર-કોમલ-કાન્ત-પદ-આવલીમ્
શૃણુ તદા જયદેવ-સરસ્વતીમ્ ॥

1.5

પ્રલય-પયોધિ-જલે ધૃતવાન્ અસિ વેદમ્।
વિહિત-વહિત્ર-ચરિત્રમ્ અખેદમ્ ॥
કેશવ ધૃત-મીન-શરીર
જય જગદીશ હરે ॥

1.6

ક્ષિતિઃ અતિવિપુલતરે તવ તિષ્ઠતિ પૃષ્ઠે ।
ધરણિ-ધરણ-કિણ-ચક્ર-ગરિષ્ઠે ॥
કેશવ ધૃત-કચ્છપ-રૂપ
જય જગદીશ હરે ॥

1.7

વસતિ દશન-શિખરે ધરણી તવ લગ્ના ।
શશિનિ કલઙ્ક-કલા ઇવ નિમગ્ના ॥
કેશવ ધૃત-શૂકર-રૂપ
જય જગદીશ હરે ॥

1.8

તવ કર-કમલ-વરે નખમ્ અદ્ભુત-શૃઙ્ગમ્ ।
દલિત-હિરણ્યકશિપુ-તનુ-ભૃઙ્ગમ્ ॥
કેશવ ધૃત-નરહરિ-રૂપ
જય જગદીશ હરે ॥

1.9

છલયસિ વિક્રમણે બલિમ્ અદ્ભુત-વામન ।
પદ-નખ-નીર-જનિત-જન-પાવન ॥
કેશવ ધૃત-વામન-રૂપ
જય જગદીશ હરે ॥

1.10

ક્ષત્રિય-રુધિર-મયે જગત્ અપગત-પાપમ્ ।
સ્નપયસિ પયસિ શમિત-ભવ-તાપમ્ ॥
કેશવ ધૃત-ભૃગુપતિ-રૂપ
જય જગદીશ હરે ॥

1.11

વિતરસિ દિક્ષુ રણે દિક્પતિ-કમનીયમ્ ।
દશમુખ-મૌલિ-બલિમ્ રમણીયમ્ ॥
કેશવ ધૃત-રામ-શરીર
જય જગદીશ હરે ॥

1.12

વહસિ વપુષિ વિશદે વસનમ્ જલદ-આભમ્ ।
હલ-હતિ-ભીતિ-મિલિત-યમુના-આભમ્ ॥
કેશવ ધૃત-હલધર-રૂપ
જય જગદીશ હરે ॥

1.13

નિન્દસિ યજ્ઞ-વિધેઃ અહહ શ્રુતિ-જાતમ્ ।
સદય-હૃદય દર્શિત-પશુ-ઘાતમ્ ॥
કેશવ ધૃત-બુદ્ધ-શરીર
જય જગદીશ હરે ॥

1.14

મ્લેચ્છ-નિવહ-નિધને કલયસિ કરવાલમ્ ।
ધૂમ-કેતુમ્ ઇવ કિમ્ અપિ કરાલમ્ ॥
કેશવ ધૃત-કલ્કિ-શરીર
જય જગદીશ હરે ॥

1.15

શ્રીજયદેવ-કવેઃ ઇદમ્ ઉદિતમ્ ઉદારમ્ ।
શૃણુ સુખદમ્ શુભદમ્ ભવ-સારમ્ ॥
કેશવ ધૃત-દશ-વિધ-રૂપ
જય જગદીશ હરે ॥

1.16

વેદાન્ ઉદ્ધરતે જગત્ નિવહતે ભૂગોલમ્ ઉદ્બિભ્રતે
દૈત્યમ્ દારયતે બલિમ્ છલયતે ક્ષત્ર-ક્ષયમ્ કુર્વતે ।
પૌલસ્ત્યમ્ જયતે હલમ્ કલયતે કારુણ્યમ્ આતન્વતે
મ્લેચ્છાન્ મૂર્ચ્છયતે દશ-આકૃતિ-કૃતે કૃષ્ણાય તુભ્યમ્ નમઃ ॥

1.17

શ્રિત-કમલા-કુચ-મણ્ડલ ધૃત-કુણ્ડલ એ ।
કલિત-લલિત-વન-માલ જય જયદેવ હરે ॥

1.18

દિન-મણિ-મણ્ડલ-મણ્ડન ભવ-ખણ્ડન એ ।
મુનિ-જન-માનસ-હંસ જય જયદેવ હરે ॥

1.19

કાલિય-વિષ-ધર-ગઞ્જન જન-રઞ્જન એ ।
યદુ-કુલ-નલિન-દિનેશ જય જયદેવ હરે ॥

1.20

મધુ-મુર-નરક-વિનાશન ગરુડ-આસન એ ।
સુર-કુલ-કેલિ-નિદાન જય જયદેવ હરે ॥

1.21

અમલ-કમલ-દલ-લોચન ભવ-મોચન એ ।
ત્રિભુવન-ભવન-નિધાન જય જયદેવ હરે ॥

1.22

જનક-સુતા-કૃત-ભૂષણ જિત-દૂષણ એ ।
સમર-શમિત-દશકણ્ઠ જય જયદેવ હરે ॥

1.23

અભિનવ-જલધર-સુન્દર ધૃત-મન્દર એ ।
શ્રી-મુખ-ચન્દ્ર-ચકોર જય જયદેવ હરે ॥

1.24

શ્રીજયદેવ-કવેઃ ઇદમ્ કુરુતે મુદમ્ એ ।
મઙ્ગલમ્ ઉજ્જ્વલ-ગીતમ્ જય જયદેવ હરે ॥

1.25

પદ્મા-પયોધર-તટી-પરિરમ્ભ-લગ્ન-કાશ્મીર-મુદ્રિતમ્
ઉરઃ મધુસૂદનસ્ય ।
વ્યક્ત-અનુરાગમ્ ઇવ ખેલત્-અનઙ્ગ-ખેદ-સ્વેદ-અમ્બુ-પૂરમ્
અનુપૂરયતુ પ્રિયમ્ વઃ ॥

1.26

વસન્તે વાસન્તી-કુસુમ-સુકુમારૈઃ અવયવૈઃ
ભ્રમન્તીમ્ કાન્તારે બહુ-વિહિત-કૃષ્ણ-અનુસરણામ્ ।
અમન્દમ્ કન્દર્પ-જ્વર-જનિત-ચિન્તા-આકુલતયા
વલત્-બાધામ્ રાધામ્ સરસમ્ ઇદમ્ ઊચે સહચરી ॥

1.27

લલિત-લવઙ્ગ-લતા-પરિશીલન-કોમલ-મલય-સમીરે ।
મધુકર-નિકર-કરમ્બિત-કોકિલ-કૂજિત-કુઞ્જ-કુટીરે ॥
વિહરતિ હરિઃ ઇહ સરસ-વસન્તે
નૃત્યતિ યુવતિ-જનેન સમમ્ સખિ વિરહિ-જનસ્ય દુરન્તે ॥

1.28

ઉન્મદ-મદન-મનોરથ-પથિક-વધૂ-જન-જનિત-વિલાપે ।
અલિ-કુલ-સંકુલ-કુસુમ-સમૂહ-નિરાકુલ-બકુલ-કલાપે ॥
વિહરતિ હરિઃ ઇહ સરસ-વસન્તે
નૃત્યતિ યુવતિ-જનેન સમમ્ સખિ વિરહિ-જનસ્ય દુરન્તે ॥

1.29

મૃગમદ-સૌરભ-રભસ-વશંવદ-નવ-દલ-માલ-તમાલે ।
યુવ-જન-હૃદય-વિદારણ-મનસિજ-નખ-રુચિ-કિંશુક-જાલે ॥
વિહરતિ હરિઃ ઇહ સરસ-વસન્તે
નૃત્યતિ યુવતિ-જનેન સમમ્ સખિ વિરહિ-જનસ્ય દુરન્તે ॥

1.30

મદન-મહીપતિ-કનક-દણ્ડ-રુચિ-કેશર-કુસુમ-વિકાસે ।
મિલિત-શિલીમુખ-પાટલિ-પટલ-કૃત-સ્મર-તૂણ-વિલાસે ॥
વિહરતિ હરિઃ ઇહ સરસ-વસન્તે
નૃત્યતિ યુવતિ-જનેન સમમ્ સખિ વિરહિ-જનસ્ય દુરન્તે ॥

1.31

વિગલિત-લજ્જિત-જગત્-અવલોકન-તરુણ-કરુણ-કૃત-હાસે ।
વિરહિ-નિકૃન્તન-કુન્ત-મુખ-આકૃતિ-કેતક-દન્તુરિત-આશે ॥
વિહરતિ હરિઃ ઇહ સરસ-વસન્તે
નૃત્યતિ યુવતિ-જનેન સમમ્ સખિ વિરહિ-જનસ્ય દુરન્તે ॥

1.32

માધવિકા-પરિમલ-લલિતે નવમાલિક-જાતિ-સુગન્ધૌ ।
મુનિ-મનસામ્ અપિ મોહન-કારિણિ તરુણ-અકારણ-બન્ધૌ ॥
વિહરતિ હરિઃ ઇહ સરસ-વસન્તે
નૃત્યતિ યુવતિ-જનેન સમમ્ સખિ વિરહિ-જનસ્ય દુરન્તે ॥

1.33

સ્ફુરત્-અતિમુક્ત-લતા-પરિરમ્ભણ-મુકુલિત-પુલકિત-ચૂતે ।
વૃન્દાવન-વિપિને પરિસર-પરિગત-યમુના-જલ-પૂતે ॥
વિહરતિ હરિઃ ઇહ સરસ-વસન્તે
નૃત્યતિ યુવતિ-જનેન સમમ્ સખિ વિરહિ-જનસ્ય દુરન્તે ॥

1.34

શ્રીજયદેવ--ભણિતમ્ ઇદમ્ ઉદયતિ હરિ-ચરણ-સ્મૃતિ-સારમ્ ।
સરસ-વસન્ત-સમય-વન-વર્ણનમ્ અનુગત-મદન-વિકારમ્ ॥
વિહરતિ હરિઃ ઇહ સરસ-વસન્તે
નૃત્યતિ યુવતિ-જનેન સમમ્ સખિ વિરહિ-જનસ્ય દુરન્તે ॥

1.35

દર-વિદલિત-મલ્લી-વલ્લિ-ચઞ્ચત્-પરાગ-
પ્રકટિત-પટ-વાસૈઃ વાસયન્ કાનનાનિ ।
ઇહ હિ દહતિ ચેતઃ કેતકી-ગન્ધ-બન્ધુઃ
પ્રસરત્-અસમબાણ-પ્રાણવત્-ગન્ધવાહઃ ॥

1.36

ઉન્મીલત્-મધુ-ગન્ધ-લુબ્ધ-મધુપ-વ્યાધૂત-ચૂત-અઙ્કુર-
ક્રીડત્-કોકિલ-કાકલી-કલકલૈઃ ઉદ્ગીર્ણ-કર્ણ-જ્વરાઃ ।
નીયન્તે પથિકૈઃ કથમ્ કથમ્ અપિ ધ્યાન-અવધાન-ક્ષણ-
પ્રાપ્ત-પ્રાણ-સમા-સમાગમ-રસ-ઉલ્લાસૈઃ અમી વાસરાઃ ॥

1.37

અનેક-નારી-પરિરમ્ભ-સમ્ભ્રમ-સ્ફુરત્-મનોહારિ-વિલાસ-લાલસમ્ ।
મુરારિમ્ આરાત્ ઉપદર્શયન્તી અસૌ સખી સમક્ષમ્ પુનઃ આહ રાધિકામ્ ॥

1.38

ચન્દન-ચર્ચિત-નીલ-કલેવર-પીત-વસન-વનમાલી ।
કેલિ-ચલત્-મણિ-કુણ્ડલ-મણ્ડિત-ગણ્ડ-યુગ-સ્મિત-શાલી ॥
હરિઃ ઇહ મુગ્ધ-વધૂ-નિકરે વિલાસિનિ વિલસતિ કેલિપરે ॥

1.39

પીન-પયોધર-ભારેણ હરિમ્ પરિરભ્ય સરાગમ્ ।
ગોપ-વધૂઃ અનુગાયતિ કાચિત્ ઉદઞ્ચિત-પઞ્ચમ-રાગમ્ ॥
હરિઃ ઇહ મુગ્ધ-વધૂ-નિકરે વિલાસિનિ વિલસતિ કેલિપરે ॥

1.40

કાપિ વિલાસ-વિલોલ-વિલોચન-ખેલન-જનિત-મનોજમ્ ।
ધ્યાયતિ મુગ્ધ-વધૂઃ અધિકમ્ મધુ-સૂદન-વદન-સરોજમ્ ॥
હરિઃ ઇહ મુગ્ધ-વધૂ-નિકરે વિલાસિનિ વિલસતિ કેલિપરે ॥

1.41

કાપિ કપોલ-તલે મિલિતા લપિતુમ્ કિમપિ શ્રુતિ-મૂલે ।
ચારુ ચુચુમ્બ નિતમ્બવતી દયિતમ્ પુલકૈઃ અનુકૂલે ॥
હરિઃ ઇહ મુગ્ધ-વધૂ-નિકરે વિલાસિનિ વિલસતિ કેલિપરે ॥

1.42

કેલિ-કલા-કુતુકેન ચ કાચિત્ અમુમ્ યમુના-જલ-કૂલે ।
મઞ્જુલ-વઞ્જુલ-કુઞ્જ-ગતમ્ વિચકર્ષ કરેણ દુકૂલે ॥
હરિઃ ઇહ મુગ્ધ-વધૂ-નિકરે વિલાસિનિ વિલસતિ કેલિપરે ॥

1.43

કર-તલ-તાલ-તરલ-વલય-આવલિ-કલિત-કલ-સ્વન-વંશે ।
રાસ-રસે સહ-નૃત્ય-પરા હરિણા યુવતિઃ પ્રશશંસે ॥
હરિઃ ઇહ મુગ્ધ-વધૂ-નિકરે વિલાસિનિ વિલસતિ કેલિપરે ॥

1.44

શ્લિષ્યતિ કામપિ ચુમ્બતિ કામપિ કામપિ રમયતિ રામામ્ ।
પશ્યતિ સસ્મિત-ચારુ-પરામ્ અપરામ્ અનુગચ્છતિ વામામ્ ॥
હરિઃ ઇહ મુગ્ધ-વધૂ-નિકરે વિલાસિનિ વિલસતિ કેલિપરે ॥

1.45

શ્રીજયદેવ-કવેઃ ઇદમ્ અદ્ભુત-કેશવ-કેલિ-રહસ્યમ્ ।
વૃન્દાવન-વિપિને લલિતમ્ વિતનોતુ શુભાનિ યશસ્યમ્ ॥
હરિઃ ઇહ મુગ્ધ-વધૂ-નિકરે વિલાસિનિ વિલસતિ કેલિપરે ॥

1.46

વિશ્વેષામ્ અનુરઞ્જનેન જનયન્ આનન્દમ્ ઇન્દીવર-
શ્રેણી-શ્યામલ-કોમલૈઃ ઉપનયન્ અઙ્ôઐઃ અનઙ્ગ-ઉત્સવમ્ ।
સ્વચ્છન્દમ્ વ્રજ-સુન્દરીભિઃ અભિતઃ પ્રતિ-અઙ્ગમ્ આલિઙ્ગિતઃ
શૃઙ્ગારઃ સખિ મૂર્તિમાન્ ઇવ મધૌ મુગ્ધઃ હરિઃ ક્રીડતિ ॥

1.47

અદ્ય ઉત્સઙ્ગ-વસત્-ભુજઙ્ગ-કવલ-ક્લેશાત્ ઇવ ઈશ-અચલમ્
પ્રાલેય-પ્લવન-ઇચ્છયા અનુસરતિ શ્રીખણ્ડ-શૈલ-અનિલઃ ।
કિમ્ ચ સ્નિગ્ધ-રસાલ-મૌલિ-મુકુલાનિ આલોક્ય હર્ષ-ઉદયાત્
ઉન્મીલન્તિ કુહૂઃ કુહૂઃ ઇતિ કલ-ઉત્તાલાઃ પિકાનામ્ ગિરઃ ॥

મૂળ પાઠ: Gītagovinda · Edition: Barbara Stoler-Miller (New York 1977), with occasional amendments. · Data entry Jakub Cejka · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0