ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 3.7

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણગરુડસંવાદે ઉત્તર- તૃતીયાંશે બ્રહ્મકાણ્ડે તત્ત્વાભિમાનિતત્તદ્દેવતાકૃતવિષ્ણુસ્તુતિતત્તદ્દેવતાતારતમ્યનિરૂપણં નામ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 7
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
પાર્વત્યાનન્તરોત્પન્ન ઇન્દ્રો વચનમબ્રવીત્ ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।
તવ સ્વરૂપં હૃદિ સંવિજાનન્ સમુત્સુકઃ સ્યાત્સ્તવને યસ્તુ મૂઢઃ ।
અજાનતઃ સ્તવનં દેવદેવ તદેવાહુર્હેલનં ચક્રપાણે

તથાપિ તદ્વૈ તવ નામ પૂર્વં ભવેત્તદા પુણ્યકરં ભવેદિતિ ।
રુદ્રાદિ કાનાં સ્તવને નાસ્તિ શક્તિસ્તદા વક્તવ્યં મમ નાસ્તીતિ કિં વા

ગુણાંશતો દશભી રુદ્રતો વૈ સદા ન્યૂનો મત્સમઃ કામદેવઃ ।
જ્ઞાને બલે સમતા સર્વદાસ્તિ તથાઃ કામઃ કિં ચ દૂતઃ સદૈવ

એવં સ્તુત્વા દેવદેવો હરિં ચ તૂષ્ણીં સ્થિતઃ પ્રાઞ્જલિર્નમ્રભૂર્ધા ।
તદનન્તરજો બ્રહ્મા અહઙ્કારિક ઊચિવાન્

અહઙ્કારિક ઉવાચ ।
નમસ્તે ગણપૂર્ણાય નમસ્તે જ્ઞાનમૂર્તયે ।
નમો ઽજ્ઞાનવિદૂરાય બ્રહ્મણેનં તમૂર્તયે

ઇન્દ્રાદહં દશગુણૈઃ સર્વદા ન્યૂન ઉક્તો ન જનિ ત્વાં સર્વદા હ્યપ્રમેય ।
તથાપિ માં પાહિ જગદ્ગુરો ત્વં દત્ત્વા દિવ્યં હ્યાયતનં ચ વિષ્ણો

આહઙ્કારિક એવં તુ સ્તુત્વા તૂષ્ણીંબભૂવ હ ।
તદનન્તરજા સ્તોતું શચી વચનમબ્રવીત્

શચ્યુવાચ ।
સંચિન્તયામિ અનિશં તવ પાદપદ્મં વજ્રાઙ્કુશધ્વજસરોરુહલાઞ્છનાઢ્યમ્ ।
વાગીશ્વરૈરપિ સદા મનસાપિ ધર્તું નો શક્યમીશ તવ પાદરજઃ સ્મરામિ

આહઙ્કારિકપ્રાણાચ્ચ ગુણૈશ્ચ દશભિઃ સદા ।
ન્યૂનભૂતાં ચ માં પાહિ કૃપાલો ભક્તવત્સલ

એવં સ્તુત્વા શચી દેવી તૂષ્ણીં ભગવતી હ્યભૂત્ ।
તદનન્તરજા સ્તોતું રતિઃ સમુપચક્રમે

રતિરુવાચ ।
સંચિન્તયામિ નૃહરેર્વદનારવિન્દં ભૃત્યાનુકંપિતધિયા હિ ગૃહીતમૂર્તિમ્ ।
યચ્છ્રીનિકેતમજરુદ્રરમાદિકૈશ્ચ સંલાલિતં કુટિલઙ્કુન્તલવૃન્દજુષ્ટમ્

એતાદૃશં તવ મુખં નુવિતું ન શક્તિઃ શચ્યા સમાપિ ભગવન્પરિપાહિ નિત્યમ્ ।
કૃત્વા સ્તુતિં રતિરિયં પરમાદરેણ તૂષ્ણીં સ્થિતા ભગવતશ્ચ સમીપ એવ

રત્યનન્તરજો દક્ષઃ સ્તોતું સમુપચક્રમે

દક્ષ ઉવાચ ।
સંચિન્તયે ભગવતશ્ચરણોદતીર્થં ભક્ત્યા હ્યજેન પરિષિક્તમજાદિવન્દ્યમ્ ।
યચ્છૌચનિઃ સૃતમજપ્રવરાવતારં ગઙ્ગાખ્યતીર્થમભવત્સરિતાં વરિષ્ઠમ્

રુદ્રોપિ તેનવ વિધૃતેન જટાકલાપપૂતેન પાદરજસા હ્યશિવઃ શિવોભૂત્ ।
એતાદૃશં તે ચરણં કરુણેશ વિષ્ણો સ્તોતું શક્તિર્મમ નાસ્તિ કૃપાવતાર ।
રત્યા સમઃ શ્રુતિગતો ન ગતોસ્મિ મોક્ષમેતાદૃશં ચ પરિપાહિ નિદાનમૂર્તે

એવં સ્તુત્વા સ દક્ષસ્તુ તૂષ્ણી મેવ બભૂવ હ ।
તદનન્તરજઃ સ્તોતું બૃહસ્પતિરુપાક્રમીત્

બૃહસ્પતિરુવાચ ।
સંચિન્તયામિ સતતં તવ ચાનનાબ્જં ત્વં દેહિ દુષ્ટવિષયેષુ વિરક્તિમીશ

એતેષુ શક્તિર્યદિ વૈ સ જીવો કર્તા ચ ભોક્તા ચ સદા ચ દાતા ।
યોષાં ચ પુત્રસુહૃદૌ ચ પશૂંશ્ચ સર્વમેવં વિનશ્યતિ યતો હિ તદાશુ છિન્ધિ

સંસારચક્રભ્રમણેનૈવ દેવ સંસારદુઃ ખમનુભૂયેહાગતોસ્મિ ।
શક્તિર્ન ચાસ્તિ નવને મમ દેવદેવ સત્યા સમં ચ સતતં પરિપાહિ નિત્યમ્

એવં શ્રુત્વા ચ પરમં તૂષ્ણીમેવ સ્થિતો મુનિઃ ।
તદનન્તરજસ્તોતું હ્યનિરુદ્ધોપચક્રમે

અનિરુદ્ધ ઉવાચ ।
એવં હરેસ્તવ કથાં રસિકાં વિહાય સ્ત્રીણાં ભગે ચ વદને પરિમુહ્ય નિત્યમ્ ।
વિષ્ઠાન્ત્રપૂરિતબિલે રસિકો હિ નિત્યં સ્થાયી ચ સૂકરવદેવ વિમૂઢબુદ્ધિઃ

મજ્જાસ્થિપિત્તકફરફલાદિપૂર્ણે ચર્માન્ત્રવેષ્ટિતમુખે પતિતં હ પીતમ્ ।
આસ્વાદને મમ ચ પાપગતેર્મુરારે માયાબલં તવ વિભો પરમં નિમિત્તમ્

સંસારચક્રે ભ્રમતશ્ચ નિત્યં સુદુઃ ખરૂપે સુખલેશવર્જિતે ।
મલં વમન્તં નવભિશ્ચ દ્વારૈઃ શરીરમારુહ્ય સુમૂઢબુદ્ધિઃ

નમામિ નિત્યં તવ તત્કથામૃતં વિહાયદેવ શ્રુતિમૂલનાશનમ્ ।
કુટુંબપોષં ચ સદા ચ કુર્વન્દાનાદ્યકુર્વન્નિવસન્ ગૃહે ચ

દૂરે ચ સંસારમલં ત્વિદં કુરુ દેહિ હ્યદો દિવ્યકથામૃતં સદા ।
એતાદૃશોહં તવ સદ્ગુણૌઘં સ્તોતું સમર્થો નાસ્મિ શચીસમશ્ચ

એવં સ્તુત્વાનિરુદ્ધસ્તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર ।
તદનન્તરજઃ સ્તોત્રં મનઃ સ્વાયંભુવોબ્રવીત્

સ્વાયંભુવ ઉવાચ ।
સ્તોતું હ્યનુપ્રવિશતોપિ ન ગર્ભદુઃ ખં તસ્માદહં પરમપૂજ્યપદં ગતસ્તે

મનોર્ભાર્યા માનવી ચ યમઃ સંયમિનીપતિઃ ।
દિશાભિમાની ચન્દ્રસ્તુ સૂર્યશ્ચક્ષુર્નિયામકઃ ।
પરસ્પરસમા હ્યેતે મુક્ત્વા સંસારમેવ ચ

પ્રવાહાદ્વિગુણોનશ્ચેત્યેવં જાનીહિ ચાણ્ડજ ।
સૂર્યાનન્તરજઃ સ્તોતું વરુણઃ સંપ્રચક્રમે

વરુણ ઉવાચ ।
ત્વદ્વિચ્છયા રચિતે દેહગેહે પુત્ત્રે કલત્રેપિ ધને દ્રવ્યજાતૌ ।
મમાહમિત્યલ્પધિયા ચ મૂઢા સંસારદુઃ ખે વિનિમજ્જન્તિ સર્વે

અતો હરે તાદૃશીં મે કુબુદ્ધિં વિનાશ્ય મે દેહિ તે પાદદાસ્યમ્ ।
અહં મનોઃ પાદપાદાર્ધભૂતગુણેન હીનઃ સર્વદા વૈ મુરારે

એવં સ્તુત્વા તુ વરુણઃ પ્રાઞ્જલિઃ સમુપસ્થિતઃ ।
વરુણાનન્તરોત્પન્નો નારદો હ્યસ્તુવદ્ધરિમ્

નારદ ઉવાચ ।
યન્નામધેયશ્રવણાનુકીર્તનાત્સ્વાદ્વન્યતત્ત્વં મમ નાસ્તિ વિષ્ણો ।
પુનીહ્યતશ્ચૈવ પરોવરાયાન્યજ્જિહ્વાગ્રે વર્તતે નામ તસ્ય

યજ્જિહ્વાગ્રે હરિનામૈવ નાસ્તિ સ બ્રાહ્મણો નૈવ સ એવ ગોખરઃ ।
અહં ન જાને ચ તવ સ્વરૂપં ન્યૂનો હ્યહં વરુણાત્સર્વદૈવ

એવં સ્તુત્વા નારદો વૈ ખગેન્દ્રસ્તૂષ્ણીમભૂદ્દેવદેવસ્ય ચાગ્રે ।
યો નારદાનન્તરં સંબભૂવ ભૃગુર્મહાત્મા સ્તોતુમુપપ્રચક્રમે

ભૃગુરુવાચ ।
કિમાસનં તે ગરુડાસનાય કિં ભૂષણં કૌસ્તુભભૂષણાય ।
લક્ષ્મીકલત્રાય કિમસ્તિ દેયં વાગીશ કિં તે વચનીયમસ્તિ ।
અતો ન જાને તવ સદ્ગુણાંશ્ચ હ્યહં સદા વરુણા ત્પાદહીનઃ

એવં સ્તુત્વા હરિં દેવં ભૃગુસ્તૂષ્ણીં બભૂવ હ ।
તદનન્તરજો હ્યગ્નિરસ્તાવીત્પુરુષોત્તમમ્

અગ્નિરુવાચ ।
યત્તેજસાહં સુસમિદ્ધતેજા હવ્યં વહામ્યધ્વરે આજ્યસિક્તમ્

યત્તેજસાહં જઠરે સંપ્રવિશ્ય પચન્નન્નં સર્વદા પૂર્ણશક્તિઃ ।
અતો ન જાને તવ સદ્ગુણાંશ્ચ ભૃગોરહં સર્વદૈવં સમોસ્મિ

તદનન્તરજા સ્તોતું પ્રસૂતિરુપચક્રમે

પ્રસૂતિરુવાચ ।
યન્નામાર્થવિચારણેપિમુનયો મુહ્યતિ વૈ સર્વદા ત્વદ્ભીતા અપિ દેવતા હ્યવિરતં સ્ત્રીભિઃ સહૈવ સ્થિતાઃ ।
માન્ધાતૃધ્રુવનારદાશ્ચ ભૃગવો વૈવસ્વતાદ્યાખિલાઃ પ્રેમ્ણા વૈ પ્રણમામ્યહં હિતકૃતે તસ્મૈ નમો વિષ્ણવે

અતો ન જાને તવ સદ્ગુણાન્સદા એવં વિધા કા મમ શક્તિરસ્તિ ।
સ્તુત્વા હ્યેવં પ્રસૂતિસ્તુ તૂષ્ણીમાસીત્ખગેશ્વર

અગ્નિર્વાગાત્મકો બ્રહ્મપુત્રો ભૃગુ ઋષિસ્તથા ।
તદ્ભાર્યા વૈ પ્રસૂતિસ્તુ ત્રય એતે સમાઃ સ્મૃતાઃ

વરુણાત્પાદહીનાશ્ચ પ્રવહાદ્વિગુણાધમાઃ ।
દક્ષાચ્છતાવરા જ્ઞેયા મિત્રાત્તુ દ્વિગુણાધિકાઃ

પ્રસૂત્યનન્તરં જાતો વસિષ્ઠો બ્રહ્મનન્દનઃ ।
વિનયાવનતો ભૂત્વા સ્તોતું સમુપચક્રમે

વસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નમોસ્તુ તસ્મૈ પુરુષાય વેધસે નમોનમો ઽસદ્વૃજિનચ્છિદે નમઃ ।
નમોનમો સ્વાઙ્ગભવાય નિત્યં નતોસ્મિ હેનાથ તવાઙ્ઘ્રિપઙ્કજમ્

માં પાહિ નિત્યં ભગવન્વાસુદેવ હ્યગ્નેરહં સર્વદા ન્યૂન એવ ।
મિત્રાદહં સર્વદા કિઞ્ચિદૂનઃ સ્તુત્વા દેવ સોભવત્તત્ર તૂષ્ણીમ્

યો વસિષ્ઠાનન્તરજો મરીચિર્બ્રહ્મનન્દનઃ ।
હરિન્તુષ્ટાવ પરયા ભક્ત્યા નારાયણં ગુરુમ્

મરીચિરુવાચ ।
દેવેન ચાહં હતધીર્ભવનપ્રસઙ્ગાત્સર્વાશુભોપગમનાદ્વિમુખેદ્રિયશ્ચ ।
કુર્વે ચ નિત્યં સુખલેશલવાદિના ત્વદ્દરં મનસ્ત્વશુભકર્મ સમાચરીષ્યે

એતાદૃશોહં ભગવાનનન્તઃ સદા વસિષ્ઠસ્ય સમાન એવ

એવં સ્તુત્વા મરીચિસ્તુ તૂષ્ણીમાસ તદા ખગ ।
તદતન્તરજોહ્યત્રિરસ્તાવીત્પ્રાઞ્જલિર્હરિમ્

આવિર્ભવજ્જગત્પ્રભવાયાવતીર્ણં તદ્રક્ષણાર્થમનવદ્યઞ્ચ તથાવ્યયાય ।
તત્ત્વાર્થમૂલમવિકારિ તવ સ્વરૂપં હ્યાનન્દસારમત એવ વિકારશૂન્યમ્

ત્રૈગુણ્યશૂન્યમખિલેષુ ચ સંવિભક્તં તત્ર પ્રવિશ્ય ભગવન્ન હિ પશ્યતીવ ।
અતો મરારેસ્તવ સદ્ગુણાંશ્ચ સ્તોતું ન શક્રોમિ મરીચેતુલ્યઃ

એવં સ્તુત્વા હ્યત્રિરપિતૂષ્ણીમાસ તદા ખગ ।
તદનન્તરજઃ સ્તોતુમઙ્ગિરા વાક્યમબ્રવીત્

અઙ્ગિરા ઉવાચ ।
દ્રષ્ટું ન શક્રોમિ તવ સ્વરૂપં હ્યનન્તબાહૂદરમસ્તકં ચ ।
અનન્તસાહસ્રકિરીટજુષ્ટં મહાર્હનાનાભરણૈશ્ચ શોભિતમ્ ।
એતાદૃશં રૂપમનન્તપારં સ્તોતું હ્યશક્તસ્તુ સમોસ્મિ ચાત્રેઃ

એવં સ્તુત્વા હ્યઙ્ગિરાશ્ચ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર ।
તદનન્તરજઃ સ્તોતું પુલસ્ત્યો વાક્યમવ્રવીત્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
યો વા હરિસ્તુ ભગવાન્સ (સ્વ) ઉપાસકાનાં સંદર્શયેદ્ભુવનમઙ્ગલમઙ્ગલં ચ ।
(લશ્ચ) યસ્મૈ નમો ભગવતે પુરુપાય તુભ્યં યો વાવિતા નિરયભાગગમપ્રસઙ્ગે

એતાદૃશાંસ્તવ ગુણાન્નવિતું ન શક્તં માં પાહિ ભગવન્સદૃશો હ્યઙ્ગિરસા ચ

એવં સ્તુત્વા પુલસ્ત્યોપિ સ્તૂષ્ણીમેવ વભૂવ હ ।
તદનન્તરજઃ સ્તોતું પુલહો વાક્યમબ્રવીત્

પુલહ ઉવાચ ।
નિષ્કામરૂપરિહિતસ્ય સમર્પિતં ચ સ્નાનાવરોત્તમપયઃ ફલપુષ્પભોજ્યમ્ ।
આરાધનં ભગવતસ્તવ સત્ક્રિયાશ્ચ વ્યર્થં ભવેદિતિ વદન્તિ મહાનુભાવાઃ

તસ્મૈ સદા ભગવતે પ્રણમામિ નિત્યં નિષ્કામયા તવ સમર્પણમાત્રવુદ્ધ્યા ।
વૈકુણ્ઠનાથ ભગવન્સ્તવને ન શક્તિઃ સોહં પુલસત્યસદૃશોસ્મિ ન સંશયોત્ર

એવં સ્તુત્વા તુ પુલહસ્તૂષ્ણીમાસ તદા ખગ ।
તદનન્તરજઃ સ્તોતું ક્રતુઃ સમુપચક્રમે

ક્રતુરુવાચ ।
પ્રાણપ્રયાણસમયે ભગવંસ્તવૈવ નામાનિ સંસૃતિજદુઃ ખવિનાશકાનિ ।
યેનૈકજન્મશમલં સહસૈવ હિત્વા સંયાતિ મુક્તિમમલાં તમહં પ્રપદ્યે

યે ભક્ત્યા વિવશા વિષ્ણો નામમાત્રૈકદજલ્પકાઃ ।
તેપિ મુક્તિં પ્રયાન્ત્યાશુ કિમુત ધ્યાયિનઃ સદા

એવં સ્તુત્વા ક્રતુરપિ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર ।
તદનન્તરજઃ સ્તોતું મનુર્વૈવસ્વતોબ્રવીત્

વૈવલસ્વત ઉવાચ ।
સોહં હિ કર્મકરણે નિરતઃ સદૈવ સ્ત્રીણાં ભોગે ચ નિરતશ્ચ ગુદે પ્રમત્તઃ ।
જિહ્વેન્દ્રિયે ચ નિરતસ્તવ દર્શને ચ સમ્યગ્વિરાગસહિતઃ પરમો દરેણ

માંસાસ્થિમજ્જરુધિરૈઃ સહિતે ચ દેહે ભક્તિં સદૈવ ભગવન્નપિ તસ્કરે ચ ।
ગુર્વગ્નિબાડબગવાદિષુ સત્સુ દુઃ ખાત્સમ્યગ્વિરક્તિમુપયામિ સહસ્વ નિત્યમ્

લોકાનુવાદશ્રવણે પરમા ચ શક્તિર્નારાયણસ્ય નમને ન ચ મેસ્તિ શક્તિઃ ।
લોકાનુયાનકરણે પરમા ચ શક્તિઃ ક્ષેત્રાદિમાર્ગગમને પરમા હ્યશક્તિઃ

વૈશ્યાદિકેષુ ધનિકેષુ પરા ચ શક્તિઃ સદ્બ્રાહ્મણેષ્વપિ ન શક્તિરહો મુરારે

વૈવસ્વતમનુર્દેવં સ્તુત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ ।
તદનન્તરજઃ સ્તોતું વિશ્વામિત્રોપચક્રમે

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।
ન ધ્યાતે ચરણાંબુજે ભગવતો સંધ્યાપિ નાનુષ્ઠિતા જ્ઞાનદ્વારકપાટપાટનપટુર્ધર્મોપિનોપાર્જિતઃ ।
અન્તર્વ્યાફમલાભિઘાતકરણે પટ્વી શ્રુતા તે કથા નો દેવ શ્રવણેન પાહિ ભગવન્મામત્રિતુલ્યં સદા

વિશ્વામિત્રઋષિસ્ત્વેવં સ્તુત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ ।
ભૃગુનારદક્ષાંશ્ચ વિહાય બ્રહ્મપુત્રકાઃ

સપ્તસંખ્યા વસિષ્ઠાદ્યા વિશ્વામિત્રસ્તથૈવ ચ ।
વૈવસ્વતમનુસ્ત્વેતે પરસ્પરસમાઃ સ્મૃતાઃ

વહ્નેરપ્યવરા નિત્યં કિઞ્ચિન્મિત્રાદ્ગુણાધિકાઃ ।
તદનન્તજસ્તોત્રં વક્ષ્યે શૃણુ ખગેશ્વર