ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 3.5

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે કૃષ્ણ ગરુડસંવાદે તૃતીયાંશે બ્રહ્મકાણ્ડે ગુણવૈષમ્યભેદબ્રહ્મદેહસ્વરૂપગુણસામ્યનિરૂપણં નામ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 5
એતાદૃશે મહત્તત્ત્વે લક્ષ્મ્યા સહ હરિઃ સ્વયમ્ ।
પ્રવિવેશ મહાભાગ ક્ષોભયામાસ વૈ હરિઃ

અહન્તત્ત્વમભૂત્તસ્માજ્જ્ઞાનદ્રવ્યક્રિયાત્મકમ્ ।
અહઙ્કારસમુત્પત્તાવેકાંશસ્તમસિ સ્મૃતઃ

તદ્દશાંશાધિકરજસ્તદ્દશાંશાધિકં પ્રભો ।
સત્ત્વમિત્યુચ્યતે સદ્ભિર્હ્યેતદાત્મા ત્વહં સ્મૃતમ્

અહન્તત્ત્વાભિમાની તુ આદૌ શેષો બભૂવહ ।
સહસ્રાબ્દાચ્ચ પશ્ચાત્તૌ જાતૌ ખગહરૌ દ્વિજ

અહન્તત્ત્વે ખગ હ્યેષુ પ્રવિષ્ટો હરિરવ્યયઃ ।
ક્ષોભયામાસ ભગવાલ્લઙ્ક્ષ્મ્યા સહ હરિઃ સ્વયમ્

વૈકારિકસ્તામસશ્ચ તૈજસશ્ચેત્યહં ત્રિધા ।
ત્રિધા બભૂવ રુદ્રોપિ યતસ્તેષાં નિયામકઃ

વૈકારિકસ્થિતો રુદ્રો વૈકારિક ઇતિ સ્મૃતઃ ।
તામસે તુ સ્થિતો રુદ્રસ્તામસો હ્યભિધીયતે

તૈજસે તુ સ્થિતો રુદ્રો લોકે વૈ તૈજસઃ સ્મૃતઃ ।
તૈજસે તુ હ્યહન્તત્ત્વે લક્ષ્મ્યા સહ હરિઃ સ્વયમ્

વિશિત્વા ક્ષોભયામાસ તદાસૌ દશધા ત્વભૂત્ ।
શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમેવ ચ

વાક્પાણિપાદં પાયુશ્ચ ઉપસ્થેતિ દશ સ્મૃતાઃ ।
વૈકારિકે હ્યહન્તત્ત્વે પ્રવિશ્ય ક્ષોભયદ્ધરિઃ

મહત્તત્ત્વાદિમા અદાવિન્દ્રિયાણાં ચ દેવતાઃ ।
એકાદશવિધા આસન્ક્રમેણ તુ ખગેશ્વર

મનોભિમાનિ ની હ્યાદૌ વારુણી ત્વભવત્તદા ।
અનન્તરં ચ સૌપર્ણી ગૌરોજાપિ તથૈવ ચ

શેષાદનન્તરાસ્તાસાં દશવર્ષાદનંરમ્ ।
ઉત્પત્તિરિતિ વિજ્ઞેયં ક્રમેણ તુ ખગેશ્વર

મનોભિમાનિનાવન્યાવિન્દ્રકામૌ પ્રજજ્ઞતુઃ ।
તાર્ક્ષ્ય હ્યનન્તરૌ જ્ઞેયૌ મુક્તૌ સંસાર એવ ચ

તતસ્ત્વગાત્મા હ્યભવત્સોહં કારિક ઈરિતઃ ।
તતઃ પાણ્યાત્મકાશ્ચૈવ જજ્ઞિરે પક્ષિસત્તમ

શચી રતિશ્ચાનિરુદ્ધસ્તથા સ્વાયંભુવો મનુઃ ।
બૃહસ્પતિસ્તથા દક્ષ એતે પાણ્યાત્મકાઃ સ્મૃતાઃ

દક્ષસ્યાનન્તરં જજ્ઞે પ્રવાહો નામ ચાણ્ડજ ।
સ એવોક્તશ્ચાતિંવાહો યાપયત્યાત્મચોદિતઃ

હસ્તાદનન્તરં જ્ઞેયો ન તુ શચ્યાદિવત્સ્મૃતઃ ।
તતોભવન્મહાભાગ ચક્ષુરિદ્રિયમાત્મનઃ

સ્વાયંભુવમનોર્ભાર્યા શતરૂપા યમસ્તથા ।
ચન્દ્રસૂર્યૌ તુ ચત્ત્વારશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયમાનિનઃ

ચન્દ્રઃ શ્રોત્રાભિમાનીતિ તથા જ્ઞેયઃ ખગેશ્વર ।
જિહ્વેન્દ્રિયાત્મા વરુણઃ સૂર્યસ્યાનન્તરોભવત્

વાગિન્દ્રિયાભિમાનિન્યો હ્યભવન્વરુણાદનુ ।
દક્ષપત્ની પ્રસૂતિશ્ચ ભૃગુરગ્નિસ્તર્થવ ચ

તત્ર વૈતે મહાત્માનો વાગિન્દ્રિયનિયામકાઃ ।
યે ક્રવ્યાદાદયશ્ચોક્તાસ્તેનન્તત્ત્વનિયામકાઃ

સામ્યત્વાચ્ચ તથૈવોક્તિર્ન તુ તત્ત્વાભિમાનિતઃ ।
ઉપસ્થમાનિનો વીન્દ્ર બભૂવુસ્તદનન્તરમ્

વિશ્વામિત્રો વસિષ્ટોત્રિર્મરીચિઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
પુલસ્ત્યોઙ્ગિરસશ્ચૈવ તથા વૈવસ્વતો મનુઃ

મન્વાદયોનન્તસંખ્યા ઉપસ્થાત્માન ઈરિતાઃ ।
પાયોશ્ચ માનિનો વીન્દ્ર જજ્ઞિરે તદનન્તરમ્

સૂર્યેષુ દ્વાદશસ્વેકો મિત્રસ્તારા ગુરોઃ પ્રિયા ।
કોણાધિપો નિરૃતિશ્ચ પ્રવહપ્રિયા

ચત્ત્વાર એતે પક્ષીન્દ્ર વાયુતત્ત્વાભિમાનિનઃ ।
ઘ્રાણાભિમાનિનઃ સર્વે જજ્ઞિરે દ્વિજસત્તમ

વિષ્વવસેનો વાયુપુત્રૌ હ્યશ્વિનૌ ગણપસ્તથા ।
વિત્તપઃ સપ્ત વસવ ઉક્તો હ્યાગ્નિસ્તથાષ્ટમઃ

સત્યાનાં શૃણુ નામાનિ દ્રોણઃ પ્રાણો ધ્રુવસ્તથા ।
અર્કે દોષસ્તથા વસ્કઃ સપ્તમસ્તુ વિભાવસુઃ

દશરુદ્રાસ્તથા જ્ઞેયા મૂલરુદ્રો ભવઃ સ્મૃતઃ ।
દશ રુદ્રસ્ય નામાનિ શૃણુષ્વ દ્વિજસત્તમ

રૈવન્તેયસ્તથા ભીમો વામદેવો વૃષાકપિઃ ।
અજૈકપાદહિર્વુધ્ન્યો બહુરૂપો મહાનિતિ

દશ રુદ્રા ઇતિ પ્રોક્તાઃ ષડાદિત્યાઞ્છૃણુ દ્વિજ ।
ઉરુક્રમસ્તથા શક્રો વિવસ્વાન્વરુણસ્તથા

પર્જન્યોતિબાહુરેત ઉક્તાઃ પૂર્વં દ્વિજોત્તમ ।
પર્જન્યવ્યતિરિક્તાસ્તુ પઞ્ચૈવોક્તા ન સંશયઃ

ગઙ્ગાસમસ્તુ પર્જન્ય ઇતિ ચોક્તઃ ખગેશ્વર ।
સવિતા હ્યર્યમા ધાતા પૂષા ત્વષ્ટા તથા ભગઃ

ચત્વારિંશત્તથા સપ્ત મહતઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
દ્વાવુક્તાવિતિ વિજ્ઞેયો પ્રવહોતિવહસ્તથા

તથા દશવિધા જ્ઞેયા વિશ્વેદેવાઃ ખગેશ્વર ।
શૃણુ નામાનિ તેષાં તુ પુરૂરવાર્દ્રવસંજ્ઞકૌ

ધૂરિલોચનસંજ્ઞૌ દ્વૌ ક્રતુદક્ષેતિસંજ્ઞકૌ ।
દ્વૌ સત્યવસુસંજ્ઞૌ ચ કામકાલકસંજ્ઞકૌ

એવં દશવિધા જ્ઞેયા વિશ્વેદેવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
તથા ઋભુગણશ્ચોક્તસ્તથા ચ પિતરસ્ત્રયઃ

દ્યાવા પૃથિવ્યૌ વિજ્ઞેયૌ એતે ચ ષડશીતયઃ ।
દેવાઃ પ્રજજ્ઞિરે સર્વે નાસિકદ્રિયમાનિનઃ

આકાશસ્યાભિમાની તુ ગણપઃ સુદાહૃતઃ ।
ઉભયત્રાભિ માનીતિ જ્ઞેયં તત્ત્વાર્થવેદિભિઃ

વિષ્વક્સેનં વિના સર્વે જયાદ્યા વિષ્ણુપાર્ષદાઃ ।
અભવન્સમહીનાશ્ચ વિષ્વક્સેનાદનન્તરમ્

એતેપિ નાસિકાયાશ્ચ અવાન્તરનિયામકાઃ ।
અતસ્તે તત્ત્વમાનિભ્યો હ્યવરાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ

સ્પર્શતત્ત્વાભિમાની તુ અપાનશ્ચેત્યુદાહૃતઃ ।
રૂપાભિમાની સંજજ્ઞે વ્યાનો નામ મહાન્પ્રભો

રસાત્મક ઉદાનશ્ચ સમાનો ગન્ધનામકઃ ।
અપાં નાથાશ્ચ ચત્વારો મરુતઃ પરિકીર્તિતાઃ

જયાદ્યનન્તરાન્વક્ષ્યે સમુત્પન્નાન્ખગેશ્વર ।
પ્રધાનાગ્રે પ્રથમજઃ પાવકઃ સમુદાહૃતઃ

ભૃગોર્મહર્ષેઃ પુત્રશ્ચ ચ્યવનઃ સમુદાહૃતઃ ।
બૃહસ્પતેશ્ચ પુત્રસ્તુ ઉતથ્યઃ પરિકીર્તિતઃ

રૈવતશ્ચાક્ષુષશ્ચૈવ તથા સ્વારોચિષઃ સ્મૃતઃ ।
ઉત્તમો બ્રહ્મસાવર્ણી રુદ્રસાવર્ણિરેવ ચ

દેવસાવર્ણિસાવર્ણિરિન્દ્રસાવર્ણિરેવચ ।
તથૈવ દક્ષસાવર્ણિર્ધર્મભાવર્ણિરેવ ચ

એકાદશવિધા હ્યેવં મનવઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
પિતૄણાં સપ્તકં ચૈવેત્યાદ્યાઃ સંજજ્ઞિરે ખગ

તદનન્તરમુત્પન્નાસ્તેભ્યો નીચાઃ શૃણુ દ્વિજ ।
વરુણસ્ય પત્ની ગઙ્ગા પર્જન્યાખ્યો વિભાવસુઃ

યમભાર્યા શ્યામલા તુ હ્યનિરુદ્ધપ્રિયા વિરાટ્ ।
બ્રહ્માણ્ડમાનિની સૈવ હ્યુષાનામ્ના સુશબ્દિતા

રોહિણી ચન્દ્રભાર્યોક્તા સૂર્યભાર્યા તુ સંજ્ઞકા ।
એતા ગઙ્ગાદિષટૂસંખ્યા જજ્ઞિરે વિનતાસુત

ગઙ્ગાદ્યનન્તરં જજ્ઞે સ્વાહા વૈ મન્ત્રદેવતા ।
સ્વાહાનામાગ્નિભાર્યોક્તા ગઙ્ગાદિભ્યોધમા શ્રુતા

સ્વાહાનન્તરજો જ્ઞેયો જ્ઞાનાત્મા બુધનામકઃ ।
બુધસ્તુ ચન્દ્રપુત્રો યઃ સ્વાહાયા અધમઃ સ્મૃતઃ

ઉષા નામ તથા જજ્ઞે બુધસ્યાનન્તરં ખગ ।
ઉષાનામા ભિમાની તુ હ્યશ્વિભાર્યા પ્રકીર્તિતા

બુધાધમા સા વિજ્ઞેયા નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
તતઃ શનૈશ્ચરો જજ્ઞે પૃથિવ્યાત્મેતિ વિશ્રુતઃ

ઉષાધમસ્તુ વિજ્ઞેયસ્તતો જજ્ઞેથ પુષ્કરઃ ।
કર્માભિમાની વિજ્ઞેયઃ શનૈશ્ચર ઇતીરિતઃ

તત્ત્વાભિમાનિનો દેવાનેવં સૃષ્ટ્વા હરિઃ સ્વયમ્ ।
પ્રવિવેશ સ દેવેશસ્તત્ત્વેષુ રમયા સહા