ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 3.3

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે કૃષ્ણગરુડસંવાદે ઉત્તરખણ્ડે તૃતીયાંશે બ્રહ્મકાણ્ડે બ્રહ્માવિષ્ણુમહેશ્વરાદિદેવતાતારમ્યનિરૂપણં નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 3
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
બભૂવેચ્છા મમ દેવસ્ય વિષ્ણોઃ સ્રષ્ટું સૃજ્યાન્મોક્ષયોગ્યાંશ્ચ મોક્તુમ્ ।
ઇચ્છાશક્તિઃ સર્વદૈવાસ્તિ વિષ્ણોસ્તથાપિ તદ્વ્યાહરણં ચ લૌકિકમ્

તદા હરિર્જગૃહે લૌકિકં ચ તમઃ પાનં તેન રૂપેણ ચક્રે ।
તદ્રૂપમાહુઃ પ્રાકૃતં વૈ તદજ્ઞા હ્યન્ધં તમઃ પ્રવિશન્ત્યેવ સર્વે

અવતારા મહાવિષ્ણોઃ સર્વે પૂર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
પૂર્ણં ચ તત્પરં રૂપં પૂર્ણાત્પૂર્ણાઃ સમુદ્ગતાઃ

પરાવરત્વં તેષાં તુ વ્યક્તિમાત્રવિશેષતઃ ।
ન દેશકાલસામર્થ્યાત્પારાવર્યં કથઞ્ચન

પૂર્વરૂપં ચ પૂર્ણં ચ પૂર્ણં પદવિતારગમ્? ।
રૂપં તદાત્મન્યાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે

લૌકિકવ્યવહારોયં ભૂભારક્ષપણાદિકઃ ।
તસ્ય દૃર્ષ્ટિ વિના નાન્યો લયઃ કૃષ્ણાદિના ક્વચિત્

તત્ત્વે પીડા ન કર્તવ્યા તયા દુઃ ખાનિ વિન્દતિ ।
અત્યન્તપીડનાત્તસ્ય રોગસ્તસ્ય ન સંશયઃ

જ્ઞાતવ્યાંશે તુ પીડા તુ કર્તવ્યા ગુરુણા સહ ।
તમન્તેવાસિનં ચાહુઃ સ એવ ચુ ગુરુઃ સ્મૃતઃ

યે કુર્વન્તિ હરેસ્તત્ત્વવિચારં તુ પરસ્પરમ્ ।
તાવેવ ગુરુશિષ્યૌ તુ વિનતાનન્દસંયુત

ગુરુણાપિ સમં હાસ્યં કર્તવ્યં કુટિલં વિના ।
હર્ષામર્ષયુતઃ શિષ્યો ગુરુઃ કૌટિલ્યસંયુતઃ

ઉભૌ તૌ નિરયં યાતો યાવદાચન્દ્રતારકમ્ ।
સાક્ષાદ્ધરિઃ પુરુષઃ પિઙ્ગલાક્ષઃ સ્વમાયાયાં ગુણમય્યાં મહાત્મા ।
સ્વપૌરુષેણૈવ સુમઙ્ગલેન અધાત્તુ વીર્યં ભગવાન્વીર્યવાંશ્ચ

ગરુડ ઉવાચ ।
વીર્યસ્વરૂપં બ્રૂહિ મે વાસુદેવ વીર્યે ત્વદીયે સંશયો મે વિભાતિ ।
કિં વીર્યમીશસ્ય સ્વરૂપભૂતં કિં વા વિભિન્નં વદ સાધુ વેત્સિ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
યદ્વીર્યમાધત્ત હરિઃ સ્વયં પ્રભુર્માયાભિધાયાં વિનતાતનૂજ ।
તદ્વીર્યમાહુર્નૃહરેઃ સ્વરૂપં વિપશ્ચિતો નિશ્ચિતતત્ત્વદર્શિનઃ

ભિન્નં તદાહુઃ પ્રાકૃતમેવ ચાહુઃ સ્વનાભિપદ્માદિકવચ્ચ બોધ્યમ્ ।
નૈતાવતા જ્ઞાનરૂપસ્ય વિષ્ણોર્ન વીર્યહાનિરિતિ ચિન્તનીયમ્

વીર્યસ્વરૂપી ભગવાન્વા સુદેવઃ સર્વત્ર દેશેપિ ચ સર્વકાલે ।
સર્વાર્થવાન્યદિ ન સ્યાત્ખગેન્દ્ર તર્હીશ્વરઃ પુરુષો નૈવ સ સ્યાત્

અચિન્ત્યવીર્યૈશ્ચિન્ત્યવીર્યૈર્દ્વિરૂપઃ સ્ત્રીરૂપમેકં પુરુષં તથા પરમ્ ।
ઉભે રૂપે વીર્યવતી ખગેન્દ્ર તયોરભેદશ્ચિન્તનીયો હિ સમ્યકૂ

સ્ત્રીરૂપવાન્યદિ ન સ્યાત્ખર્ગેદ્રસ્ત્રીણાં કથં પ્રતિબિંબત્વમેવ

સ્ત્રીરૂપમસ્માદ્બ્રહ્મજં (દ્વાસ્તવં) ચિન્તનીયં સ્વરૂપમેતન્નાન્યથા ચિન્તનીયમ્ ।
સ્ત્રીરૂપવન્નૈવ વિચિન્તનીયં નપુંસકં ત્બસ્ય જન્યં હિ વિદ્ધિ

નપુંસકં નવૈવ સ્વરૂપભૂતમતો હરૌ નાસ્તિ વિચિન્તનીયમ્ ।
સ્ત્રીબિંબભૂતે હરિરૂપે ખગેન્દ્ર શ્રીરૂપમસ્તીતિ વિચિન્તનીયમ્

ગરુડ ઉવાચ ।
સ્ત્રિયા સ્ત્રિયશ્ચ સંયોગં વ્યર્થમહુર્મનીષિણઃ ।
સ્ત્રીરૂપભૂતે વિંબે તુ સ્ત્રીરૂપાઃ સન્તિ સર્વદા

સ્થિતૌ તત્ર નિમિત્તં ચ બ્રૂહિ કૃષ્ણ મમ પ્રભો

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
સ્ત્રીબિંબભૂતસ્ત્રીરૂપે લક્ષ્મીર્ન સ્યાત્ખગેશ્વર ।
નિત્યાવિયોગિની દેવી કથં સ્યાત્પરમાત્મનઃ

હરેરનન્તરૂપાણાં સ્ત્રીરૂપાણાં ખગેશ્વર ।
અનન્તાનન્તરૂપેણ નિત્યં શુશ્રૂષણે રતા

અતો લક્ષ્મ્યા વિયોગસ્તુ શઙ્કનીયઃ કથઞ્ચન ।
નારાયણો નામ હરિઃ સ્વતન્ત્રઃ શ્રિયા વિના નાસ્તિ કદાપિ તાર્ક્ષ્ય ।
હરેર્મુકુન્દસ્ય પદારવિન્દે શુશ્રૂષમાણા પરમાદરેણ

હરિં વિના શ્રીરપિ દેશકાલે નાસ્તીતિ મોક્ષેચ્છુભિરેવ વેદ્યમ્ ।
યસ્યામધાદ્વીર્યમનુક્ષણં ચ સા મામિકા ચેન્દ્રજાલા ત્મિકેતિ

વદન્તિ યે અસુરા મૂઢરૂપા અધંમતઃ પ્રવિશન્ત્યેવ સર્વે ।
માયા નામ પ્રકૃતિસ્ત્વેમાહુઃ સુસૂક્ષ્મરૂપા ન તુ ચેન્દ્રજાલિકા

તસ્યાભિમાનઃ શ્રીરિતિ વેદિતવ્યો વીર્યાધાનં તત્ર તેષાં ચ મેલઃ ।
કાર્યોન્મુખં મેલનં ચાહુરાર્યા ઇતો રૂપં નાહુરાય્યાશ્ચ વિષ્ણોઃ

સાનાદિ નિત્યા સત્યરૂપા ચ વિષ્ણોર્મિથ્યા રૂપા સા કથં સ્યાત્ખગેન્દ્ર ।
સત્યા તનુઃ પ્રકૃતેસ્તન્નિગૂઢા સત્યત્વમાહુર્વ્યવહારાર્થરૂપમ્

વ્યવહારરૂપા સત્યતા ચેત્પ્રકૃત્યાસ્તદા કથં સ્યાદ્યદનાદિભૂતા ।
અનાદિનિત્યા યદિ ન સ્યાત્ખગેન્દ્ર સુશૂક્ષ્મરૂપેણ ન કારણં સ્યાત્

સૂક્ષ્મેણ રૂપેણ ચ કારણં સ્યાત્ તર્હિ પ્રપઞ્ચસ્ય ચ કારણં વદ ।
અવિદ્યાયા વશતો વિષ્ણુરેવ નાનારૂપૈર્દૃશ્યતે વિષ્ણુરેવ

શાસ્ત્રજ્ઞાનાન્નાશમેતિ હ્યવિદ્યા ન સંશયો હરિણા ચૈક્યમેતિ ।
એવં બ્રૂષે યદિ વાદત્ખગેન્દ્ર વક્ષ્યેહં તે તત્ર યુક્તિં શૃણુ ત્વમ્

સર્વજ્ઞરૂપસ્ય હિ મે મુરારેઃ કથં હરેર્ઘટતે હ્યજ્ઞતા ચ ।
સૂર્યે યથા તમો નાસ્તિ તથા નારાયણે હરૌ ।
અજ્ઞાનં નાસ્તિ પક્ષીદ્ર કથં તત્વં બ્રવીષ્યહો

અતો નાહં બ્રાહ્મણસ્ત્વાદિકાલાદુપાધિસંબન્ધવશાદજ્ઞતાચેત્ ।
સર્વજ્ઞોસૌ કુત્ર પક્ષીન્દ્ર વિષ્ણુરલ્પજ્ઞજીવો જ્ઞાનશૂન્યશ્ચ કુત્ર

વિરુદ્ધયોશ્ચાનયોઃ સર્વદૈવ કથં ચૈક્યં સંવાદિષ્યન્તિ વેદાઃ ।
દેશે કાલે સર્વદા દ્દુઃ ખહીનો જગત્કર્તા પૂર્ણશક્તિઃ સદૈવ

જીવઃ સદા સ્વલ્પકર્તાસ્તિ પૂર્ણઃ સંસારરૂપે દુઃ ખરૂપે ચ નિત્યમ્ ।
વિરુદ્ધયોશ્ચાનયોરૈક્યમાહુરીશસ્ય માયાવશતો માયિનશ્ચ

યે વૈષ્ણવા વૈષ્ણવદાસવશ્યાસ્તેષાં દ્રોહં સર્વદા સંચરેદ્યઃ ।
હરિપ્રીતિસ્તેન ભવેન્ન નિત્યમાનન્દવૃદ્ધિસ્તેન ભવેન્ન મુક્તૌ

માયી સદા માયિભૃત્યસ્તથાપિ ભેદજ્ઞાનાન્નિન્દ્યતે કાર્યતે ચ ।
તેનાપિ તેષાં દુઃ ખવૃદ્ધિર્ભવેચ્ચ હ્યધં તમઃ પુનરાવૃત્તિહીનમ્

ખગેન્દ્રાતઃ પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મરૂપા સા નિત્યા સા સત્યભૂતા સદૈવ ।
એવં સ્વયં કાલવાય્વાદિકાનાં પરા (રમા)ણવઃ સત્યરૂપાશ્ચ સન્તિ

પરા (માણૂ)નાં લક્ષણં વેદિતવ્યં જ્ઞાનેચ્છુભિર્નાન્યથા વેદિતવ્યમ્ ।
પદાર્થાનાં પાર્થિવાનાં ખગેન્દ્ર વિશેષાણાં ચરમાખ્યો વિશેષઃ

સ એવઃ સ્યાત્પરમાણુર્દ્વિજેન્દ્ર યોન્ત્યોવિ (વ) શેષોવયવશ્ચ સ સ્મૃતઃ

ગરુડ ઉવાચ ।
હે કૃષ્ણ હે માધવ સાત્ત્વતાં પતે પદાર્થાનાં ચરમાંશઃ પરાણુ

ઇતિ પ્રોક્તં તત્ર મે સંશયોસ્તિ યોન્ત્યો વિશેષઃ સ તુ નાંશયુક્તઃ ।
યો હ્યંશયુક્તો ન તુ સોંત્યો વિશેષ એવં મમાભાતિ વચસ્તુ તથ્યમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
ય એવ લોકે સંસ્થિતા માનુષાસ્તુ વિશેષાણાં દર્શને શક્તિયુક્તાઃ ।
તથાપિ તે યસ્ય ચાંશિત્વમેવ વિશેષં વૈ નૈવ દ્રષ્ટું સમર્થાઃ

તમેવાહુશ્ચરમાંશં વિશેષં યે ચૈવમાહુર્મુનયસ્તેન ચાન્યે ।
યે કાણાદા ગૌતમાદ્યાઃ ખગેન્દ્ર નિરંશકં પરમાણું વદન્તિ

અનન્તાંશૈઃ સંયુતત્વેપિ તાંશ્ચ નિરંશિનો ભ્રાન્તિદૃષ્ટ્યા વદન્તિ ।
તસ્માત્પરા (રમા) ણોઃ પરમાણુત્વમસ્તિ તદંશાનાં વિનતાગર્ભજાત

પરા (રમા) ણૂનામેકદેશે ખગેન્દ્ર તન્નો સંતિ પ્રાણિનાં રાશયશ્ચ ।
પ્રત્યેકશ સંતિ રૂપા હરેશ્ચ હ્યતશ્ચ તત્પરમાણોરણીયઃ

યો વા ત્વણીયાન્પરમસ્ય વિષ્ણોઃ સ એવ રૂપો મહતો મહીયાન્ ।
તેષામન્યોન્યં ન વિશેષોસ્તિ કશ્ચિદચિન્ત્યરૂપે ચ વિચિન્તનીયઃ

કાલકોટિવિહીનત્વં કાલાનન્ત્યં વિદુર્બુધાઃ ।
દેશકોટિવિહીનત્વં દેશાનન્ત્યં વિદુર્બુધાઃ

ગુણાનામપ્રમેયત્વે ગુણાનન્ત્યં વિદુર્બુધાઃ ।
આનન્ત્યં ત્રિવિધં નિત્યં હરેર્નાન્યસ્ય કસ્યચિત્

તસ્ય સર્વસ્વરૂપેષુ ચાનન્ત્યં તુ ત્રિલક્ષણમ્ ।
તથાપિ દેશતસ્તસ્ય પરિચ્છેદોપિ યુજ્યતે

પરિચ્છેદસ્તથા વ્યાપ્તેરેકરૂપેપિ યુજ્યતે ।
તસ્યાચિન્ત્યાદ્ભુતૈશ્વર્યં વ્યવહારાર્થમેવ ચ

ગુણતઃ કાલતશ્ચૈવ પરિચ્છેદો ન કુત્રચિત્ ।
વ્યાપ્તત્વં દેશતો હ્યસ્તિ સર્વભૂતેષુ યદ્યાપિ

ન ચ ભેદઃ ક્વચિત્તસ્ય હ્યણુમાત્રેપિ યુજ્યતે ।
તથાપિ વિદ્યતેણુત્વં તસ્માદૈશ્વર્યયોગતઃ

તસ્માદ્વિદ્ધ્યવતારાર્થં વ્યાપ્તત્વં ચાપિ ભણ્યતે ।
યત્તસ્ય વ્યાપકં રૂપં પરં નારાયણં વિદુઃ

અતશ્ચ પરમાણૂનાં પાર્થિવાઽનન્ત્યવાદિનામ્ ।
ભેદઃ પરસ્પરં જ્ઞેયસ્તથેશસ્ય મહાત્મનઃ

જડેશયોર્જડાનાં ચ જીવાનાં ચ પરસ્પરમ્ ।
તથૈવ જડજીવાનાં નિત્યં ભેદો જડેશયોઃ

પઞ્ચ ભેદા ઇમે નિત્યં સર્વાવસ્થાસુ સર્વશઃ ।
એતાદૃશ્યાં તુ માયાયાં વીર્યમાધત્ત વીર્યવાન્

પુરુષાખ્યો હરિસ્તસ્માત્ત્રિગુણાનસૃજત્પ્રભુઃ