ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 3.2

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે સૂતશૌનકસંવાદે ઉત્તરખણ્ડે તૃતીયાંશે બ્રહ્મકાણ્ડે સાત્ત્વિકાદિપુરાણવિભાગનમ્યાનમ્યદેવવિભાગાદિવિષયનિરૂપણં નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 2
શ્રીશૌનક ઉવાચ ।
કથં સસર્જ ભગવાંસ્તત્તત્તત્ત્વાભિમાનિનઃ ।
સૃષ્ટિક્રમં ન જાનામિ દેવાનાં હ્યન્તરં મુને

શૌનકેનૈવ મુક્તસ્તુ સૂતો વચનમબ્રવીત્ ।
શૂત ઉવાચ ।
સમ્યગ્વ્યવસિતા બુદ્ધિસ્તવ બ્રહ્મર્ષિસત્તમ

એવમેવ કૃતઃ પ્રશ્રો હરૌ તુ ગરુડેન વૈ ।
યદુક્તવાન્હરિસ્તસ્મૈતદ્વક્ષ્યામિ તવાનઘ ।
ગરુડ ઉવાચ ।
સૃષ્ટિં વ્રૂહિ મહાભાગ સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહ

સૃષ્ટૌ જ્ઞાતે તવોત્કર્ષો જ્ઞાતપ્રાયો ભવિષ્યતિ ।
બ્રહ્માદીનાં તારતમ્યજ્ઞાનં મમ ભવિષ્યતિ

મોક્ષોપાયમ્યઃ સ વોક્ત મિતતરત્તસ્ય સાધનમ્ ।
ગરુડેનૈવ મુક્તસ્તુ કૃષ્ણો વચનમબ્રવીત્

શૃકૃષ્ણ ઉવાચ મૂલરૂપે હ્યતો જ્ઞેયો વિષ્ણુત્વાદ્વિષ્ણુરવ્યયઃ

અવતારમિદં પ્રોક્તં પૂર્ણત્વાદેવ સુવ્રત ।
અનેકો હ્યેકતાં પ્રાપ્ય સંશેતે પ્રલયાય વૈ

તત્રાપિ ચ વિશેષોસ્તિ જ્ઞાતવ્યં તત્વમેવ સઃ

ભેદેન દર્શનાદ્વાપિ ભેદાભેદેન દર્શનાત્ ।
વિષ્ણોર્ગુણાનાં રૂપાણાં તદઙ્ગાનાં સુખાદિનામ્ ।
તત્રૈવ દશનાદ્વાપિ ક્ષિપ્રમેવ તમો વ્રજેત્

પુરુષાન્તરમારભ્ય કલ્પિતા યે દ્વિજોત્તમ ।
હરિરૂપાસ્તુ તે જ્ઞેયા એકીભૂતા હિ તેન તે

પ્રલેય સમનુપ્રાપ્તે જીવાઃ સ યાન્તિ મામકાઃ ।
વિરાજૃપે હરેઃ સંતિ તદા તે ચ હ્યનેકધા

એકીભાવં પ્રાપ્નુવન્તિ મૂલેન પ્રલયે દ્વિજ ।
બિંબેન તુ સ્વયં વિષ્ણુરેકીભાવં વ્રજેદ્યદિ

પ્રતિબિંબઃ કથં જીવો ભવેન્નારાયણસ્ય ચ ।
તદધીનસ્તત્સદૃશો હરેર્જીવો ન સંશયઃ

પ્રતિબિંબસ્ય શબ્દાર્થો હ્યયમેવમુદાહૃતઃ ।
તસ્માચ્ચ બિંબરૂપાણામેકીભાવં ન ચિન્તયેત્

કૃષ્ણરામાદિવચ્ચૈવ ત્વેકી ભાવો વિવક્ષિતઃ ।
બિંબાનાં મૂલરૂપસ્ય ભેદો નાત્ર વિવક્ષિતઃ

તત્રાપિ ચ વિશેષોસ્તિ જ્ઞાતવ્યસ્તત્ત્વમિચ્છુભિઃ ।
એકાંશેન તુ બિંબૈસ્તુ ચૈકીભાવં વ્રજન્તિ તે

એકાંશેન તુ જીવત્વે સંસ્થિતા નાત્ર સંશયઃ ।
બિંબમૂલં ન જાનન્તિ તે જના હ્યસુરાઃ સ્મૃતાઃ

એક એવ હરિઃ પૂર્વં હ્યવિદ્યાવશતઃ સ્વયમ્ ।
અનેકો ભવતિ હ્યારાદાદર્શપ્રતિર્બિબવત્

એવં વદન્તિ યે મૂઢા સ્તેપિ યાન્ત્યધરં તમઃ ।
ઉપાધિર્દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ સ્વરૂપો બાહ્ય એવ ચ

બાહ્યોપાધિર્લયે યાતિ મુક્તાવન્યસ્ય સંશ્થિતિઃ ।
સર્વોપાધિવિ નાશે હિ પ્રતિબિંબઃ કથં ભવેત્

ચિદ્રૂપાખ્યો હ્યુપાધિસ્તુ મોક્ષે યેપ્યધિકારિણઃ ।
દુઃ ખરૂપો હ્યુપાધિસ્તુ તમસો યેધિકારિણઃ

મિશ્રરૂપો હ્યુપાધિસ્તુ નિત્યસંસારિણાં મતઃ ।
બાહ્યોપાધિર્લિઙ્ગદેહઃ સર્વેષાં નાત્ર સંશયઃ

દૈત્યાઃ દુઃ ખાયતે યસ્માત્તસ્માદુઃ ખી હરિઃ સ્વયમ્ ।
તત્તદ્દુઃ ખસ્વરૂપત્વાદ્દૈત્યાનાં બિંબરૂપકઃ

દૈત્યસ્થિતાનાં બિંબાનાં મૂલરૂપસ્ય વૈ પ્રભોઃ ।
પરસ્પરં તથા ભેદં હ્યન્તરં વા ન ચિન્તયેત્

શ્રીભૂદુર્ગાદિરૂપાણાં તથા સીતાદિરૂપિણામ્ ।
અન્યોન્યં નાણુમાત્રં ચ ભેદો બાહ્યાન્તરેપિ ચ

ચિન્તનીયઃ કથમપિ જ્ઞાત્વા યાન્ત્યધરં તમઃ ।
પ્રતિબિંબસ્થિતો બિંબઃ સ્ત્રીરૂપો હ્યસ્તિ સર્વદા

પ્રલયે સમનુપ્રાપ્તે લક્ષ્મ્યા સહ ખગોત્તમ ।
એકીભાવં નાપ્નુવન્તિ વિંબેન સહ સંસ્થિતાઃ

બિંવસ્થિતાનાં રૂપાણાં લક્ષ્મ્યાશ્ચ વિનતાસુત ।
ભેદસ્તુ નાણુમાત્રં ચ શઙ્કનીયઃ કથઞ્ચન

યદા હિ શેતે પ્રલયાર્ણવે વિભુર્જીવાંશ્ચ સર્વાનુદરે નિવેશ્ય ।
મુક્તાંશ્ચ બ્રહ્મેન્દ્રમરુદ્ગણાદીન્પ્રાત્પવ્યમુક્તીંશ્ચ સુતૌ? ચ સંસ્થિતાન્

પ્રાપ્તાન્ધકૂપાદિસમસ્તજીવાંસ્તથૈવ પ્રાપ્તવ્યકલીનથાપરાન્ ।
તથૈવ નિત્યં સૃતિસંસ્થિતાઞ્જનાનચેતનાનૃક્ષરૂપાદિજીવાન્

એવં જનાઞ્જઠરે સંનિધાય સમ્યકૂશેતે હ્યંભસિ વૈ સ કલ્પે ।
લક્ષ્મીસ્તુ સા સર્વવેદાત્મિકા ચ ભક્ત્યા હરૌ નિત્યસંવર્ધિતાપિ

અત્યાદરં દર્શયતીવ સા તુ ઈડે વિષ્ણું ભક્તિસંવર્ધિતાપિ ।
ચેષ્ટાદિરૂપેણ તદા ન કિઞ્ચિદાસીદ્વિના વિષ્ણુમથ શ્રિયં ચ

પર્યઙ્કરૂપેણ વભૂવ દેવી વાસસ્વરૂપેણ રમા વિરેજે ।
સર્વં રમા સૈવ તદૈવ ચાસીત્સૈકા દેવી બહુરૂપા બભાષે

ત્વમુત્કૃષ્ટઃ સર્વદેવોત્તમત્વાન્ન ત્વત્સમઃ કશ્ચિદેવાધિકો વા ।
ત્વં બ્રહ્મ એકો ન ચતુર્મુખશ્ચ નાહં રુદ્રો ન બૃહસ્પતિશ્ચ

વિષ્ણાવેવ બ્રહ્મશબ્દો હિ મુખ્યો હ્યન્યેષ્વમુખ્યો બ્રહ્મરુદ્રાદિકેષુ ।
અનન્તગુણપૂર્ણત્વાદ્બ્રહ્મેતિ હરિરુચ્યતે

ગુણાદિપૂર્ણતાભાવાન્નાન્યે બ્રહ્મેત્યુદાહૃતાઃ ।
દેશાનન્ત્યં ગુણતઃ કાલતો વા નાસ્ત્યાનન્ત્યં ક્વાપિ દેશે ચ કાલે

યદા નન્ત્યં કિમુ વક્તવ્યમત્ર ગુણાનન્ત્યં નાસ્તિ બ્રહ્માદિકેષુ ।
યદ્યપ્યહં દેશતઃ કાલતશ્ચ સમસ્તદા વાસુદેવેન સાર્ધમ્

તથાપિ મે ગુણતો નાસ્ત્યનન્તં તતો ધર્મા ગુણતોનન્તતશ્ચ ।
સંતિ શ્રુતાવવિરુદ્ધાશ્ચ દેવે ચિન્ત્યા હ્યચિન્ત્યા બહુધા તે હ્યનન્તાઃ

અતો ગુણાંસ્તવ દેવસ્ય વિષ્ણો સ્તોતું સદા સ્મો ન હરેઃ કદાપિ ।
નાહં ન કેશૌ ન ચ ગીર્ન રુદ્રો ન દક્ષકન્યા ન ચ મેનકાસુતા

ન વૈ બિડૌજા ન ચ વા પુલોમજા ન ચેધ્મવાહો ન યમો ન ચાન્યઃ ।
ન નારદો નાપિ ભૃગુર્વસિષ્ઠો ન વિઘ્નપો નાપિ બલ્યાદયશ્ચ

ન વૈ વિરાટો નાપિ ભીમઃ શનિશ્ચ ન પુષ્કરો ન કશેરુસ્તથૈવ ।
ન કિન્નરાઃ પિતરો નૈવ દેવા ગન્ધર્વમુખ્યા નાપિ વા તુષ્યસંજ્ઞાઃ

ન વૈ ક્ષિતીશા ન ચ માનુષાશ્ચ વિષ્ણોર્ન જાનન્તિ કિમત્ર ચાન્યે ।
મત્તોધમઃ કોચિગુણેન બ્રહ્મા સમો હિ તસ્ય બ્રહ્મણો માતરિશ્વ

તૌ વૈ વિરાગે હરિભક્તિભાવે ધૃતિસ્તિતિપ્રાણબલેષુયોગે ।
બુદ્ધૌ સમાનૌ સંસૃતૌ મોક્ષકાલે પરસ્પરાધારસમન્વિતૌ ચ

અન્નાભિમાનં બ્રહ્મ ચાહુર્મુરારિં જીવાભિમાનં વાયુમાહુર્મહાન્તઃ ।
ન શક્તોસૌ બ્રહ્મદેવો વિવસ્તું વાયું વિના સંસૃતાવેવ નિત્યમ્

ન તં વિના માતરિશ્વા ચ વસ્તુમન્યોન્યમાપ્તિઃ કાલતો ન્યૂનતા ચ ।
યદા મહત્તત્ત્વનિ યામકોભૂદ્બ્રહ્માણ્ડાન્તસ્થૂલસૃષ્ટૌ મહાત્મા

તદા વાયુર્નાશકદ્વૈ મહાત્મા બાહ્યે સૃષ્ટૌ કાલભેદેન ચાસ્તિ ।
સરસ્વતી ભારતી બ્રહ્મણસ્તુ સંવત્સરાનન્તરં સંબભૂવ

યદા દશાબ્દાઃ સમતીતા મહાત્મા તદા વાયુઃ સમભૂલ્લોકપૂજ્યઃ ।
કિઞ્ચિન્ન્યૂનત્વં સ્થૂલસૃષ્ટૌ મહાત્મન્નૈતાવતા વાનયોઃ સૌમ્યહાનિઃ

સરસ્વતી વત્સરાત્સંબભૂવ હ્યનન્તરં બ્રહ્મણો જન્મકાલાત્ ।
ગિરઃ સકાશાત્કાલતો ન્યૂનતાસ્તિ વાયોસ્તદા હ્યધમત્ત્વે ક્ષતિઃ કા

વાયોરનન્તરં વાણી હ્યભૂત્સંવત્સરાત્પરમ્ ।
યાવત્પશ્ચાજ્જનિસ્તાવત્પૂર્વદેહક્ષયો ભવેત્

શેષસ્ત્વિન્દ્રો રુદ્ર એતે ત્રયશ્ચ સમા હ્યેતે જ્ઞાનબલાદિકેષ્વપિ તથાપિ તેષાં કાલતો ન્યૂનતાસ્તિ કાલોપિ તેષાં દ્વિવ્યેસહસ્રવર્ષમ્

અનન્તરુદ્રો બ્રહ્મવાયૂ યથા વા તથા જ્ઞેયો નૈવ હાનિઃ સ્વરૂપે ।
સ્થૂલસ્ય સૃષ્ટૌ બાહ્યસૃષ્ટૌ મહાત્મન્કાલાન્ન્યૂનત્વં સ મયા નૈવ ચિન્ત્યઃ

તેષાં સકાશાદ્વારુણી પાર્વતી ચ સૌપર્ણીનામ્ની તિસ્ત્ર એતા મહાત્મન્ ।
દશાબ્દેભ્યોનન્તરં સંબભૂવુઃ સરસ્વતી ભારતીવચ્ચ બોધ્યા

ઇન્દ્રો વરો રુદ્રભાર્યાદિકેભ્ય એવં જ્ઞાનં સર્વદા દેહ્યમન્દમ્ ।
એવં જ્ઞાનં યસ્ય ભવેચ્ચ લોકે સ વૈ જ્ઞાની વેદવેદ્યઃ સ એવ

ન વૈ જ્ઞાનીત્યન્તરં યો ન વેદ સ વેદવાદી ન ચ વેદપાઠકઃ

વેદાક્ષરાણિ યાવન્તિ પઠિતાનિ દ્વિજાતિભિઃ ।
તાવન્તિ હરિનામાનિ પ્રિયાણિ ચ હરેઃસદા

મમ સ્વામી હરિર્નિત્યં દાસોહં સર્વદા હરેઃ ।
બ્રહ્માદ્યા દેવતાઃ સર્વા ગુરવો મે યથાક્રમમ્

એતેષાં ચ હરિઃ સ્વામી વેદે સર્વત્ર ગીયતે ।
એવં જાનંસ્તુ યો વેદાન્સંપઠેત્સ દ્વિજોત્તમઃ

સ વેદપાઠકો જ્ઞેયસ્તદન્યે વેદવાદિનઃ ।
વેદભારભરાક્રાન્તઃ સ વૈ બ્રાહ્મણગર્દભઃ

જ્ઞાનાભિમાની વેદમાની ઉભૌ તુ પરસ્પરં હ્યૂચતુઃ સર્વદૈવ ।
જલં વેદો યત્ર વાસો મુરારેરાચાર્યાણાં સંગદોષાદ્દ્વિજાનામ્

મહાપરાધાઃ સંતિ લોકે મહાત્મન્સહસ્રશઃ શતશઃ કોટિશશ્ચ ।
હરિશ્ચ તાન્ક્ષમતે સર્વદૈવ નામત્રયસ્મરણાદ્વૈ કુપાલુઃ

સર્વાપરાધાદ્રહિતં દાનમાનૈર્યુક્તં સદા તારતમ્યાચ્ચ હીનમ્ ।
દૃષ્ટ્વાપરાધં તસ્ય વિષ્ણુર્મહાત્મા હાહાકારં કુરુતે ક્રોધબુદ્ધ્યા

ઉત્તિષ્ઠ ગોવિન્દ સુવેદવેદ્ય સોવ્યાત્કૃતાખ્યો મયિ સમ્યક્ પ્રસીદ ।
ભો કેશવોત્તિષ્ઠ સુખસ્વરૂપ સૃષ્ટૌ વ્યયે વર્તયિતું સમર્થઃ

સૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણં પ્રેરયેત્પૂજ્યસૃષ્ટૌ સૃષ્ટ્વા રુદ્રં પ્રેરયેત્સંહૃતૌ ચ ।
પ્રાપ્તવ્યયોગ્યાન્બ્રહ્મશેષાદિદેવાન્દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા દેહિ મોક્ષં ચ સમ્યક્

હરે મુરારે સ્વાપહીનાદ્ય તિષ્ઠ કલ્પા દિકાનન્તરજ્ઞાન (રં બુદ્ધિ) (જાન) હીનાત્ ।
સમ્યગ્ દૃષ્ટ્વા કર્મદૃષ્ટ્યા મહાત્મલ્લંબ્ધં તમો દાહિ દુઃ ખસ્વરૂપમ્

દૈત્યાદિકાન્દુઃ ખમતીન્હ યસ્માત્તમસ્યન્ધેસર્વદા ચિત્સ્વરૂપી ।
તસ્માદાહુર્દુઃ સ્વરૂપી હરિસ્ત્વં દુઃ ખસ્વરૂપાત્ત્વં ચ દુઃ ખી હરે ત્વમ્

ઉત્તિષ્ઠ નારાયણ વાસુદેવ હ્યુત્તિષ્ઠ કૃષ્ણાચ્યુત માધવેતિ ।
ઉત્તિષ્ઠ વૈકુણ્ઠ દયાર્દ્રમૂર્તે ઉત્તિષ્ઠ લક્ષ્મીશ નમોનમસ્તે

ઉત્તિષ્ઠ મધ્વેશ સરસ્વતીશ ઉત્તિષ્ઠ રુદ્રેશ તથાંબિકેશ ।
ઉત્તિષ્ઠ ચન્દ્રેશ તથા શચીશ વિપ્રેશ ભક્તેશ ગવેશ નિત્યમ્

શાસ્ત્રપ્રિયોત્તિષ્ઠ ઋચિ પ્રિયસ્ત્વં યજુઃ પ્રિયોત્તિષ્ઠ નિદાનમૂર્તે ।
સામપ્રિયસ્ત્વં ચ તથા મુરારે અથર્વવેદપ્રિય સર્વદા ત્વમ્

ગદ્યપ્રિયસ્ત્વં ચ પુરાણમૂર્તે સ્તુતિપ્રિયોત્તિષ્ઠ વિચિત્રમૂર્તે ।
સુગાયનપ્રીતિકરસ્ત્વમેવ હ્યુતિષ્ઠ શીઘ્રં કમલા પતિસ્ત્વમ્

એવં સ્તુતો વિષ્ણુરજઃ પુરાણો હ્યતિત્વરાવાનુત્થિતો નિત્યબદ્ધઃ