ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 3.19

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે તૃતીયાંશે બ્રહ્મકાણ્ડે રુદ્રરોદનહેત્વાનનન્તાનન્દતારતમ્યનિરૂપણં નામાષ્ટાદશોધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 19
ગરુડ ઉવાચ ।
ત્વયોક્તં કૃષ્ણ ગોવિન્દ રુદ્રાચ્છતગુણાદપિ ।
બ્રહ્માણી ભારતી ચોભે અધિકે દેવસત્તમ

મયા શ્રુતં વિરિઞ્ચેન ઉમાપર્યન્તમેવ ચ ।
અનન્તાંશૈર્વિહીનત્વં વિરિઞ્ચોક્તં સુરાધિપ

સહસ્રાંશૈર્વિહીનત્વં ત્વયોક્તં કૃષ્ણ માધવ ।
સર્વેષાં ચૈવ પૂર્વેષામવેક્ષ્યૈવ હરે વિભો

જ્ઞાનાનન્દબલાદીનાં વાયુપર્યન્તમેવ ચ ।
સહસ્રાંશૈર્વિહીનત્વં જ્ઞાનાદીનાં મહેશ્વર

નિર્ણયં બ્રૃહિ ગોવિન્દ સર્વજ્ઞોસિ ન સંશયઃ ।
ગરુડેનૈવમુક્તસ્તુ વાસુદેવોબ્રવીદ્ધ્રુવમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
આનન્દાંશૈર્વિહીનત્વમપેક્ષ્યૈવ ખગાધિપ ।
ઉત્તરેષામુત્તરેષાં યોગાદેવમિતિ સ્ફુટમ્

પરિમાણે શતગુણે આનન્દે સ્ફુટતાવશાત્ ।
અનન્તગુણવત્ત્વં ચ બ્રહ્મણા સમુદીરિતમ્

સહસ્રગુણિતત્વં ચ વાયુના સમુદીરિતમ્ ।
યથાનન્દે તથા જ્ઞાને વિષ્ણૌ ભક્તૌ બલાધિકે

સર્વે ગુણૈઃ શતગુણાઃ ક્રમેણોક્તા નુ તે ઽખિલાઃ ।
ભારત્યાશ્ચ શતં જ્ઞાનં સુખં ભક્તિબલાધિકે

એવં જ્ઞાનં સુવિજ્ઞેયં મારુતેસ્તુ બલાદિકમ્ ।
એવં જ્ઞાનં શતં જ્ઞેયં મારુતે નાત્ર સંશયઃ

ભારત્યાશ્ચ શતં જ્ઞાનં બલં ચ સમુદાહૃતમ્ ।
એવમેવ ચ વાયોશ્ચ જ્ઞાનં ચૈવમિતિ સ્ફુટમ્

યથા દીપાચ્છતગુણા અગ્નિજ્વાલા ન દીપવત્ ।
સ્ફુટીભવેદ્યથૈવાગ્નિર્બહુલોપિ ન સૂર્યવત્

યથૈવ સૂર્યાદ્દ્વિગુણશ્ચન્દ્રો નૈવ સ્ફુટીભવેત્ ।
આનન્દતારતમ્યં ચ યથોક્તં તુ મયા તવ

તથૈવ જાનીહિ ખગ નાન્યથા તુ કથઞ્ચન ।
અહં વિજાનામિ મયિ સ્થિતાન્ ગુણાન્સર્વૈર્વિશેષૈશ્ચ ખગેન્દ્ર સંયુતાન્

સુસૂક્ષ્મરૂપાંશ્ચ સદા ખગેન્દ્ર મયાપ્યદૃષ્ટો નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ કશ્ચિત્

સર્વાવતારેષ્વપિ વિદ્યમાનં હરિં વિજાનાતિ રમાપિ દેવી

હરેર્ગુણાન્સર્વવિશેષસંયુતાનખણ્ડરૂપાન્સા વિજાનાતિ દેવી ।
સુસૂક્ષ્મરૂપાન્સા વિજાનાતિ દેવી બ્રહ્માદિભ્યો મત્પ્રસાદાધિકં ચ

સ્વાત્મસ્વરૂપં પ્રવિજાનાતિ દેવી સુસૂક્ષ્મરૂપં સુવિશેષૈશ્ચ યુક્તમ્ ।
સ્વાન્યં પ્રપઞ્ચં પ્રવિજાનાતિ લક્ષ્મીસ્તથાપ્યશેષૈઃ સુવિશેષૈશ્ચ યુક્તમ્

બ્રહ્માપિ પશ્યેત્સર્વગં વાસુદેવં વાય્વાદિભ્યો હ્યધિકાન્સદ્ગુણાંશ્ચ ।
શ્રોત્રં ન જાનાતિ હરેર્ગુણાંશ્ચ સુસૂક્ષ્મરૂપાંશ્ચ વિશેષસંયુતાન્

સ્પષ્ટસ્વરૂપેણ યથા વિદુઃ સુરા મુક્ત્વા બ્રહ્માણં ન તથા તેપ્યમુક્તાઃ ।
સ્વાત્માનમન્યચ્ચ સદા વિશેષર્યુક્તં વિજાનાતિ વિધિશ્ચ મારુતઃ

વાણી વિજાનાતિ હરેર્ગુણાંશ્ચ સ્વયંભુવો નૈવ તાવદ્વિશેષાન્ ।
ત્રૈગુણ્યરૂપાત્પરતઃ સદૈવ પશ્યેદ્વિષ્ણું કૃષ્ણરૂપં ખગેન્દ્ર

શેષો રુદ્રો વીન્દ્ર એતૈશ્ચ સર્વે તમો માત્રે પ્રવિજાનન્તિ સંસ્થમ્ ।
વાણીદૃષ્ટાન્સવિશેષાન્ ગુણાંસ્તે જાનન્તિ નો સત્યમેવોક્તમઙ્ગ

ઉમા સુપર્ણા વારુણી ચેતિ તિસ્રઃ સહૈવ તઃ પ્રવિજાનન્તિ સુસ્થમ્ ।
હરેર્વિશેષાનરુદ્ર દૃષ્ટાન્ખગેન્દ્ર જાનન્તિ નૈતાઃ ક્વાપિ દેશે ચ કાલે

ઇન્દ્રાદયઃ પ્રવિજાનન્તિ વીન્દ્ર અહઙ્કારે વ્યાપ્તરૂપં હરિં ચ ।
દક્ષાદ્યા વૈ બુદ્ધિતત્ત્વે સ્થિતં તં જાનન્તિ તે સોમસૂર્યાદયશ્ચ

વિષ્ણું હરિં ભૂતતત્ત્વે સ્થિતં ચ યે ચાન્યે ચ પ્રવિજાનન્તિ નિત્યમ્ ।
અન્યે ચ પશ્યન્તિ યથા સ્વયોગ્યમણ્ડાન્તરસ્થં હરિરૂપં ખગેન્દ્ર

કેચિત્પ્રપશ્યન્તિ હરેશ્ચ રૂપં ત્વદીયહૃત્સ્થં હૃદિ કેચિત્સદૈવ ।
એવંપ્રકારં પ્રવિજાનીહિ વીન્દ્ર હ્યથો શૃણુ ત્વંમમ ભાર્યાઃ ષડેતાઃ

રુક્મિણ્યાદ્યાઃ ષણ્મહિષ્યો મમશ્રીર્નીલા ચ યા મમ ભાર્યા ખગેન્દ્ર ।
સર્ગે પૂર્વસ્મિન્હવ્યવાહસ્ય પુત્રી તાસ્તા ભજે સદ્ય એવા વિશેષાત્

કન્યૈવ સા કૃષ્ણપત્ની ચ કામાંસ્તાંસ્તાન્ ભજેન્મનસા ચિન્તિતાંશ્ચ ।
અતીવ યત્નં કવ્યવાહં ખગેન્દ્ર પિતૃષ્વેકઃ સર્વદા વૈ ચકાર

તથૈવ સા નૈવ ભર્તારમાપ યતસ્તુ સા કૃષ્ણનિષ્ઠૈકચિત્તા

તદાબ્રવીત્કવ્યવાહશ્ચ પુત્રરિં પતિં કિમર્થં નેચ્છસિ મૂઢબુદ્ધે ।
તદાબ્રવીત્કવ્યવાહં ચ પુત્ત્રી હરિં વિના સર્વગુણોપપન્ને ।
જન્મન્યસ્મિન્ ભર્તૃતા નાસ્તિ દેવ યતો ભર્તા હરિરવૈક એવ

યતો લોકે સુસ્ત્રિયઃ સર્વ એવ સંદા જ્ઞેયા વિધવાસ્તે હિ નિત્યમ્ ।
અનાદિ નિત્યં ભુવનૈકસારં સુસુંદરં મોક્ષદં કામદં ચ

એતાદૃશં ન વિજાનન્તિ યાસ્તુ સર્વાસ્તા વૈ વિધવાઃ સર્વદૈવ ।
નિમિત્તભૂતં ભર્તૃરૂપં ચ જીવં દૈવોપેતં હરિભક્ત્યા વિહીનમ્

સુકશ્મલં નવરન્ધ્રૈઃ સ્ત્રવન્તં દુર્ગન્ધયુક્તં સર્વદા કુત્સિતં ચ ।
એતાઃ દૃશે ભર્તૃજીવે નુ તાત પ્રયોજનં નાસ્તિ કૃષ્ણં વિહાય

દેવસ્ત્રિયો નિજભર્તૄન્વિહાયુ તત્ર સ્થિતં પ્રીણયન્ત્યેવ નિત્યમ્ ।
અતશ્ચ તાઃ સધવાઃ સર્વદૈવ લોકૈર્વન્દ્યા નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ

ભર્તાસ્તે હરિભક્તા યદિ સ્યુરાસાં સ્ત્રીણાં જન્મસાફલ્યમેવ ।
અનેકજન્માર્જિતપુણ્યસંચયૈસ્તદ્ભર્તારો હરિભક્તા ભવેયુઃ

યદ્ભર્તારો હરિભક્તા ન સંતિ તાભિસ્ત્યાજ્યં સ્વીયગાત્રં ભૃશં હિ ।
સ્વભર્તૃતં કૃષ્ણરૂપં હરિં ચ સ્મૃત્વા સમ્યગ્ યદિ ગાત્રં ત્યજેયુઃ

તદા નૈવ હ્યાત્મહત્યાદિદોષાઃ સ્ત્રીણામેવં નિર્ણયોયં હિ શાસ્ત્રે ।
યદ્ભર્તારો ન વિજાનન્તિ વિષ્ણું તાસાં સંગો નૈવ કાર્યઃ કદાપિ

અનેક જન્માર્જિતપુણ્યસંચયાત્તદ્ભર્તારો વિષ્ણુભક્તા ભવેયુઃ ।
કલૌ યુગે દુર્લભા વિષ્ણુભક્તા હરેભક્તિર્દુર્લભા સર્વદૈવ

હરેઃ કથા દુર્લભા મર્ત્યલોકે હરેર્દીક્ષા દુર્લભા દુર્લભા ચ ।
હરેસ્તત્ત્વે નિર્ણયો દુર્લભો હિ હરેર્દાસૈઃ સંગમો દુર્લભશ્ચ

પ્રદક્ષિણં દુર્લભં વૈ મુરારેર્નમસ્કારો દુર્લભો વૈ કલૌ ચ ।
તદ્ભક્તાનાં પાલનં દુર્લભં ચ સદ્વૈષ્ણવાનાં દુર્લભં હ્યન્નદાનમ્

તન્ત્રોક્તપૂજા દુર્લભા વૈ મુરારેર્નામગ્રહો દુર્લભશ્ચવ વિષ્ણોઃ ।
સુવૈષ્ણવાનાં પુજનં દુર્લભં હિ સદ્વૈષ્ણવાનાં ભાષણં દુર્લભં ચ

શાલગ્રામસ્પર્શનં દુર્લભં ચ સદ્વૈષ્ણવાનાં દર્શનં દુર્લભં હિ ।
ગોસ્પર્શનં દુર્લભં મર્ત્યલોકે સદ્ગાયનં દુર્લભં સદ્ગુરુઞ્ચ

સદ્ભાર્યાઃ સત્પુત્રકા દુર્લભા હિ શેષાચલસ્થસ્ય હરેશ્ચ દર્શનમ્ ।
સુદુર્લભં રઙ્ગનાથસ્ય તીરે કાવેર્યા વૈ દર્શનં વિષ્ણુપદ્યાઃ

કાઞ્ચીક્ષેત્રે વરદરાજસ્ય સેવા સુદુર્લભા દર્શનં ચૈવ લોકે ।
સુદુર્લભં દર્શનં રામસેતોઃ સુદુર્લભા મધ્વશાસ્ત્રે ચ શક્તિઃ

ભીમાતીરે સંસ્થિતસ્યાપિ વિષ્ણોઃ સુદુર્લભં દર્શનં ચાહુરાર્યાઃ ।
રેવાતીરે સંસ્થિતસ્યાપિ વિષ્ણોર્ગયાક્ષેત્રે વિષ્ણુપાદસ્ય ચૈવ

તથા બદ્રૌ સંસ્થિત સ્યાપિ વિષ્ણોઃ સુદુર્લભં મર્ત્યલોકે સ્થિતાનામ્ ।
શેષાચલે શ્રીનિવાસાશ્રમે ચ તપસ્વિનો દુર્લભા મર્ત્યલોકે

પ્રયાગાખ્યે માધવસ્યાપિ નિત્યં સુદર્શનં દુર્લભં વૈ નૃણાં હિ

અતો નેચ્છામિ ભર્તારં કૃષ્ણાદન્યં કદાચન ।
એવમુક્ત્વા સા પિતરં યયૌ શેષાચલં પ્રતિ

કપિલાખ્યમહાતીર્થે આરુરોહ મહાગિરિમ્ ।
તત્રસ્થં શ્રીનિવાસં ચ દૃષ્ટ્વા નત્વા મહાસતી

ત્રિદિનં સમુપોષ્યાથ ગત્વા પાપવિનાશનમ્ ।
તત્રસ્નાત્વા વિવાહાર્થમેકાન્તં પ્રયયાવથ

તસ્યા ઉત્તરદિગ્ભાગે ક્રોશયુગ્મે મહાતલે ।
ગર્તભૂતે ચ એકાન્તે ચચાર તપ ઉત્તમમ્

ધ્યાત્વા નારાયણં દેવં તત્રાસીચ્ચ કુમારિકા ।
દિવ્યવર્ષસહસ્રાન્તે સ્તોતું સમુપચક્રમે

કુમાર્યુવાચ ।
ત્વમેવ માતા ચ પિતા ત્વમેવ ભર્તા ચ સખાત્વમેવ ।
ત્વમેવ પુત્રશ્ચ ગુરુર્ગરીયાન્મિત્રં સ્વસા ત્વં મમ વલ્લભશ્ચ

અનાદ્યનન્તેષ્વપિ જન્મસુ પ્રભો વિચાર્યમાણા ન વિજાનેપ્યહં ચ ।
એતૈ હિ સર્વે ચ નિમિત્તમાત્રતઃ પિત્રાદયસ્ત્વં હ્યનિમિત્તમાત્રતઃ

અતો મુરારેશ્ચ તવૈવ ભાર્યા ભૂયાસમિત્યેવ તદા વ્રતં મે ।
દુઃ સંગમાત્રાદિસમાગમં ન સંસિદ્ધિરિત્યેવ વદાન્યમૂર્તે

ત્વદ્દૂષકાણાં તવ દાસવર્ય વિદૂષકાણાં દર્શનં છિન્ધિ દેવ ।
ગુરુદ્રુહાં દર્શનં છિન્ધિ વિષ્ણો ભક્તદ્રુહાં મિત્રતાં છિન્ધિ કૃષ્ણ

તવ ધ્રુગ્ભિર્ભાષણં છિન્ધિ દેવ ત્વં સંગમં દેહિ પદારવિન્દે ।
શ્રીશૈલવાસાય નમોનમસ્તે નમોનમઃ શ્રીનિવાસાય તુભ્યમ્

સ્વામિન્ પરાવર રમેશ નિદાનમૂર્તે કાલો મહાનપિ ગતશ્ચ નિદર્શનન્તે ।
અનન્તજન્માર્જિતસાધનૈશ્ચ ત્વદ્દર્શનં સ્યાચ્ચ ચતુર્ભુજસ્ય

કથં મમ સ્યાત્તવ દર્શનં પ્રભો સર્વૈશ્ચ દોષૈશ્ચ સુસંગતાયાઃ ।
દાસ્યાસ્પદાયાસ્તવ દાસદાસ્યાઃ પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ

એવં સ્તુતસ્તથા વિષ્ણુઃ શ્રીનિવાસો દયાનિધિઃ ।
પ્રાદુરાસીદ્વરદરાટ્ ભક્ત્યા તસ્યા જનાર્દનઃ

વરં વરય ભદ્રં તે વરદોહમિહાગતઃ ।
હરિણોદીરિતં વાક્યં શ્રુત્વા પ્રાહ સ્મિતાનના

ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા શ્રીનિવાસં જગત્પ્રભુમ્ ।
અહં હિ ભાર્યા ભૂયાસં તવ માધવ સુંદર

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા શ્રીનિવાસો ઽબ્રવીદ્વચઃ ।
શ્રીભગવાનુવાચ ।
અહં કુમારિ સુભગે કૃષ્ણજન્મનિ ભૂતલે

ભવામિ તવ ભર્તાહં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
એવમુક્તા સુતા કન્યા પુરણ્યરાશિં હરિં પરમ્

ઉવાચ પરમપ્રીતા હર્ષગદ્ગદયા ગિરા ।
કન્યોવાચ ।
કૃષ્ણજન્મન્યહં પત્ની ભૂયાસં પ્રથમેહનિ

સંસ્કારાત્પ્રથમં ચાહમં ગનાભ્યઃ સમાવૃણે ।
ઓમિત્યુક્તઃ પુનર્વાક્યમુવાચ મધુસૂદનઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
કુમાર્યા વિધૃતત્વાચ્ચ મત્પ્રદાનાચ્ચ ભામિનિ ।
તેષાં મનોભીષ્ટસિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

ઇતિ તસ્યૈ વરં દત્ત્વા તત્રૈવાન્તરધીયત ।
દેહં તત્રૈવ સંત્યજ્ય કુમારી ચૈવ પુત્રિકા

કુમ્ભ કસ્ય ગૃહે જાતા નીલા નામ્ના તુ સા સ્મૃતા ।
કુંભકસ્તુ મહાભાગ નન્દશોભસ્ય શાલકઃ

કલ્પવાહઃ સ વિજ્ઞેયઃ પિતૄણાં પ્રથમઃ સ્મૃતઃ ।
તસ્ય ગત્વા ગૃહમહં વૃષભાચલવાસિનઃ ।
શિવસ્ય વરતશ્ચૈવ ત્વજેયઃ ખગસત્તમ

દિતિજાન્વિનિહત્યૈવ નીલા પ્રાપ્તા ખગેશ્વર ।
તતો નાગ્નિજિતો રાજ્ઞો ગૃહે જાતા કુમારિકા

નાગ્નિજિત્કવ્યવાહોભૂત્કન્યા નીલાહ્વયાભવત્ ।
તસ્યાઃ સ્વયંવરે ચાહં ગોવૃષાન્સપ્તસંખ્યકાન્

શિવસ્ય વરતશ્ચૈવાપ્યવધ્યાન્દેવમાનુષૈઃ ।
બદ્ધ્વા વૃષાન્નૃપાઞ્જિત્વા પ્રાપ્તા નીલા મહાખગ

કુંભકસ્ય સુતા નીલા દેહસ્થાઃ પ્રાવિશન્ ભૃશમ્ ।
એકાવયવતો યસ્માત્તસ્માત્તત્રૈવ સાવિશત્

ભૂમૌ દ્વિધા સંપ્રજાતા કુમાર્યેવ ન સંશયઃ ।
ભદ્રાજન્મ પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ