ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 3.18

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે તૃતીયાંશે બ્રહ્મકાણ્ડે ભારત્યા વિશિષ્ટદેહ સંપ્રાપ્ત્યૈ કારણનિરૂપણં નામ સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 18
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
અથાનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ।
શૃણુ તાન્સાવધાનેન શ્રુત્વા તાનવધારય

પુરુષાખ્યવિરિઞ્ચાનુજાતઃ શેષો મહાબલઃ ।
હરે રમાયાશ્ચ યસ્ય સ્વસ્મિન્નિદ્રાં પ્રકુર્વતઃ

શયનાર્થમભૂદેષ તેન કૃત્યં હરેર્ન તુ ।
સર્વદા હરિદાસોહં સર્વદા હરિપૂજકઃ

હરે સદા નમામિ ત્વાં બહુ જન્મનિ જન્મનિ ।
એવં બુદ્ધા તુ ગરુડો હ્યભૂચ્ચ શયનં હરેઃ

સૂત્રનામ્નસ્તથા વાયોઃ સદાયં વિનતાસુત ।
કાલનામા ચ ગરુડો વાહનાર્થં હરેરભૂત્

તતો મહત્તત્ત્વતનોર્વિરિઞ્ચાત્તુ ખગેશ્વર ।
અહં કારાત્મકો રુદ્રઃ સમભૂત્સોવિતું હરિમ્

ત્રય એતે મહાભાગ પરસ્પરસમાઃ સ્મૃતાઃ ।
ગાયત્રીભારતીભ્યાં તે ત્રયઃ શતગુણા વરાઃ

શેષઃ સ એવ વિજ્ઞેયો ભક્તો નારાયણસ્ય ચ ।
વિષ્ણોર્વાયોરનન્તસ્ય ત્રિભિરંશૈર્યુતઃ સદા

સુમિત્રાંશો દશરથાજ્જાતો યો લક્ષ્મણઃ ખગ ।
સોપિ શેષસ્તુ વિજ્ઞેયો વાય્વનન્તાંશસંયુતઃ

રામસ્ય સેવાં કર્તું સા સીતા ભૂમ્યાં ખગાધિપ ।
બલભદ્રસ્તુ રોહિણ્યાં વસુદેવાદભૂત્ખગ

સોયમેપ તુ વિજ્ઞેયસ્ત્વંશદ્વયસમન્વિતઃ ।
આવિષ્ટઃ શુક્લકૃષ્ણે હરિણા રોહિણીસુતઃ

ત્રય એતે માહાભાગાવતારાઃ ફણિનઃ સ્મૃતાઃ ।
ન વીન્દ્રાસ્યાવતારોસ્તિ ભૂમ્યાં ચાજ્ઞા તથા હરેઃ

રુદ્રાવતારાન્વક્ષ્યેહં તાઞ્છૃણુ ત્વં સમાહિતઃ ।
યોહઙ્કારાત્મકો રુદ્રઃ સ એવાભૂત્ખગેશ્વર

સદાશિવ ઇતિ ત્વાખ્યામવાપ સ વિનાશકઃ ।
તમોભિમાની સ જ્ઞેયસ્ત્વશિવત્વાત્સદાશિવઃ

કપાલમાલામશિવાં સદા ધારયતે યતઃ ।
અતઃ સદાશૈવો જ્ઞેયો ન ચ ભાગવતઃ શિવઃ

ગજાજિનં ચાપવિત્રં યતો ધારયતે હરઃ ।
લોકાનમઙ્ગલાન્સર્વાન્હરતે ચ સદા હરઃ

હર્યાજ્ઞયા સદા લોકાન્વિપયાસક્તચેતસઃ ।
વિમુખાન્કુરુતે યસ્માદ્વિષ્ણોસ્તસ્માત્સદાશિવઃ

કદાચિદસુરાવેશાદ્વિરુદ્ધં કુરુતે હરઃ ।
અતઃ સદાશિવો જ્ઞેયો ન ચ ભાગવતઃ શિવઃ

સોયં શ્મશાનવસતિં કર્તુમૈચ્છદ્યતો હરઃ ।
અતઃ સદાશિવો જ્ઞેયો ન ચ ભાગવતઃ શિવઃ

દશવર્ષં તપઃ કર્તું વિવેશ લવણાંભસિ ।
અતો રુદ્રસ્તપઃ સંજ્ઞામવાપ ચ ખગોત્તમ

વ્યાસપુત્રઃ શુકઃ પ્રોક્તો વાયોરાવેશસંયુતઃ ।
રુદ્રાવતારો વિજ્ઞેયો જ્ઞાનાર્થમભવદ્ભુવિ

અત્રિપત્ન્યનુસૂયાયાં જજ્ઞે રુદ્રો મહાતપાઃ ।
દુર્વાસાસ્તુ સ વિજ્ઞેયો માનભઙ્ગાય ભૂભૃતામ્

દ્રોણાજ્જાતો દ્રૌણિસંજ્ઞો રુદ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ ।
પ્રારબ્ધં ભોક્તુકામોસૌ પરપક્ષપ્રકાશકઃ

ઈશાનકોણે સંસ્થિતો યસ્તુ રુદ્રો હ્યવાપ વૈ વામદેવેતિ સંજ્ઞામ્ ।
સ્વવામભાગે સંસ્થિતં ચૈવ વાયુસ્તં યોગ્યભક્તં સેવતે સર્વદૈવ

અતો રુદ્રો વામદેવેતિ સંજ્ઞા મવાપ શિષ્ટત્વમથોત્તમત્વમ્ ।
કાલાત્મકત્વં ચ બલાત્મકત્વમવાપ રુદ્રો ન તુ સુંદરત્વતઃ

સદા રુદ્રો ત્રિપુરસ્થાંશ્ચ દૈત્યાન્વિષ્ણુદુહો હન્તુ કામો મહાત્મા ।
અઘોરરૂપં ધૃપવાન્રુદ્ર એવ તતસ્ત્વઘોરેતિ સ આપ સંજ્ઞામ્

સેવાં કર્તું ત્વિચ્છતો દૈત્યસંઘાન્કિઞ્ચિત્કાલં તપસા ક્લિશ્યમાનાન્ ।
વરાન્દાતું સદ્ય એવાભિજાતઃ સદ્યોજાતેત્યેવ સંજ્ઞામવાપ

ઉરોઃ પુત્રસ્તુ ઔર્વશ્ચ રુદ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ ।
ઇત્યકૃષ્ટવાચિત્વાદ્રુસ્તુરોદનવાચકઃ

ઉરૂ રુદ્રો હ્યતઃ પ્રોક્તસ્તત્પુત્રશ્ચૌર્વસંજ્ઞકઃ ।
રુદ્રમુર્વરિતં કર્તુમૌર્વોભૂદ્રુદ્ર એવ સઃ

ગરુડ ઉવાચ ।
રોદનં કુરુતે કસ્માદુરુસંજ્ઞો હરે હરઃ ।
રુદમુર્વરિતં કસ્માત્કુરુતે ઔર્વાકારકઃ

એતદ્વિસ્તાર્ય મેબ્રૂહિ પૌત્રાય તવ સુવ્રત ।
ઇત્યુક્તસ્તેન સ હરિરુવાચ કરુણાનિધિઃ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
દૃષ્ટ્વા સ્વબિંબં સુગુણૈસ્તુ પૂર્ણં સંકર્ષણાખ્યં નતપાદપદ્મ્ ।
શ્રીબ્રહ્મશેષૈર્જિષ્ણુકામૈસ્તથાન્યૈર્ભારત્યા વૈ સ્વસ્તિ પૈશ્ચાપિ નિત્યમ્

દૃષ્ટ્વા હરિં પુલકાઙ્ગસ્તુ રુદ્રઃ સભાષ્પચક્ષૂ રુદ્ધકણ્ઠશ્ચ હૃષ્ટઃ ।
અનાદ્યનન્તબ્રહ્મકલ્પેષુ નૈવ કૃતં યયા સ્મરણં સર્વદૈવ

પાદારવિન્દે સુનખૈર્વિભૂષિતે દૃષ્ટે મયા કેન પુણ્યેન દેવ ।
દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા પાદપદ્મં મુરારેઃ પુનઃ પુના રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ

રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગઃ કથં પુનર્દર્શનં મે પ્રભોઃ સ્યાત્ ।
મુકુન્દ નારાયણ વિશ્વમૂર્તે વાગિન્દ્રિયેણ સ્તવનં મે કથં સ્યાત્

મદ્દર્શનં સર્વદા પાપુયુક્તં તથા મદ્વાક્ સર્વદા પાપયુક્તા ।
મદ્દર્શનં સર્વદા સ્ત્રીષુ સક્તમભૂચ્ચ તે દર્શનં મે હ્યસક્તમ્

આસક્તતા પુત્રદારાદિકાનાં સમ્યક્ શક્તિસ્તવને નાસ્તિ વિષ્ણોઃ ।
વિષ્ણુસ્તુતૌ નાવકાશોસ્તિ વાચો દૃષ્ટોહં ત્વં કેન પુણ્યેન દેવ

અનન્તકર્ણેશ સુચન્દ્રસંજ્ઞ શ્રોત્રેણ નિત્યં ન કથા શ્રુતા તે ।
શ્રુતા મયા બહુધા લોકવાર્તા દૃષ્ટો મયા ત્વં કેન પુણ્યેન દેવ

દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા પાદપીઠં હરેશ્ચ પુનઃ પુના રુદ્ધઙ્કઠો બભૂવ ।
રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગઃ કથં પુનઃ શ્રવણં સ્યાત્કથાયાઃ

ત્વમીશ વૈકુણ્ઠ સુવાયુસંજ્ઞસ્ત્વદર્પિતં ગન્ધપુષ્પાદિકં ચ ।
સદા ન લિપ્તં ચ ભુજૈર્વિલિપ્તં તન્મૂત્રવિષ્ઠાદિમકર્દમામ્બુભિઃ

સ્ત્રીણાં કુચોદૈશ્ચ કચોદકૈશ્ચકક્ષોદકૈર્ ગાત્રજલૈર્મુકુન્દ ।
અનર્પિતૈર્વસ્ત્રગન્ધાદિકૈશ્ચ દૃષ્ટો મયા કેન પુણ્યેન દેવ

સ્પૃષ્ટ્વાસ્પૃષ્ટ્વા હરિનિર્માલ્યગન્ધં પુનઃ પુના રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ ।
રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગઃ કથં પુનઃ સ્પર્શનં સ્યાત્સદા મે

નૃસિંહ નાસાસ્થિત નાસિકેશ મન્નાસયા ક્વાપિ સુપદ્મસૌરભમ્ ।
નાઘ્રાતમિત્થં પુનરાઘ્રાતમેવ હ્યનર્પિતં ગન્ધપુષ્પાદિકં ચ

સુનાસિકં સુષ્ઠુદન્તં મુરારે દૃષ્ટં મુખં કેન પુણ્યેન દેવ ।
ઘ્રાત્વા ઘ્રાત્વા વિષ્ણુનિર્માલ્યગન્ધં પુનઃ પુના રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ

રુરોદ રુદ્રો ભયકંપિતાઙ્ગો જિઘ્રામિ નિર્માલ્યમિદં કથં તે ।
જિહ્વાસ્થિતો જિહ્વ સંજ્ઞો મુરારે જિહ્વેન્દ્રિયેણાપિ તથાર્પિતં ચ

નૈવેદ્યશેષં તુલસીવિમિશ્રિતં વિશેષતઃ પાદજલેન સિક્તમ્ ।
યો સ્નાતિ નિત્યં પુરતો મુરારેઃ પ્રાપ્નોતિ યજ્ઞાયુતકોટિપુણ્યમ્

એતાદૃશં તવ નૈવેદ્યશેષં ન ભુક્તં વૈ સર્વદાદિત્યરૂપમ્ ।
અનર્પિતં તવ દેવસ્ય વિષ્ણોર્ભુક્તં મયા બહુવારં મુકુન્દ

પાદારવિન્દે નાર્પિતં ભક્ષ્યભોજ્યં દૃષ્ટો મયા કેન પુણ્યેન દેવ ।
ભુક્ત્વાભુક્ત્વા હરિનૈરવેદ્યજાતં સુખં ત્વદીયં રમયા લાલિતં ચ

દ્યુભ્વાશ્રયં તવ મૂર્ધાનમાહુઃ કિરીટયુક્તં કુટિલૈઃ કુન્તલૈશ્ચ ।
અનેકજન્માર્જિતપુણ્યસંચયૈર્દૃષ્ટં મયા સજ્જનસંગમાચ્ચ

અનેકજન્માર્જિતપાપસંચયૈરદર્શનં યાસ્યતિ દેવદેવ ।
એવં સુભક્ત્યા ચ રુરોદ રુદ્રો દૃષ્ટ્વા હરિં સુર્વગુણૈઃ સંપૂર્ણમ્

પાદારવિન્દં તવ વિશ્વમૂર્તે યોગીશ્વરૈર્હૃદયે સંગૃહીતમ્ ।
દૃષ્ટં મયા દયયા વાસુદેવ દ્રક્ષ્યે કથં પુનરિત્થં રુરોદ

દૃષ્ટં મયા ત્વરિવલે ભવિનાશિશઙ્ખચક્રાદિકૈસ્ત્રિજગતાપિ ચ દેવ પૂર્ણમ્ ।
એતાદૃશં ત્વદુદરં ચ કથં રમેશ દ્રક્ષ્યે પુનઃ પુનરહં ત્વિતિ સંરુરોદ

આનન્દપૂર્ણ નખપૂર્ણ સુકેશપૂર્ણ લોમાદિપૂર્ણ ગુણપૂર્ણ સુઘોણપૂર્ણ ।
વક્ષઃ સ્થલં તવ વિભોસ્તુ વિશાલભૂતં સદ્ભૂષણં વિમલકૌસ્તુભશોભિ લક્ષ્મ્યા

સુકોમલં શ્રીતુલસ્યાસ્તથૈવ સુપુષ્પિતં ચન્દ નૈશ્ચર્ચિતં ચ ।
એતાદૃશં તવ વક્ષઃ સ્થલં ચ દૃષ્ટં મયા તવ કારુણ્યદૃષ્ટ્યા

પુનઃ પુનર્દર્શનં મે કથં સ્યાદેવં રુદ્રઃ સ ચ ભક્ત્યા રુરોદ ।
અતસ્તૂરુર્નામ સંપ્રાપ્ય રુદ્રસ્તત્પુત્રોભૂદ્દૌર્વસંજ્ઞઃ સ એવ

યસ્માદ્રુદં ચોર્વરિતં વૈ ચકાર તસ્માત્સ રુદ્રસ્ત્વૌર્વસંજ્ઞો બભૂવ ।
ઔર્વસ્તુ લોકાન્મોક્ષયોગ્યાંશ્ચ દૃષ્ટ્વા હ્યત્યન્તં વૈ વિષયેષ્વેવ નિષ્ઠાન્

સ્તૂદ્દૈવ ચૌર્વો વિષ્ણુપાદારવિદં સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા રુદ્ધકણ્ઠો બભૂવ ।
તે પાપિષ્ઠાઃ પાપરૂપાન્ભજન્તો દિનેદિને દુર્વિષયાન્કદિન્દ્રિયૈઃ

કદા ચૈતાન્હેયબુદ્ધ્યા વિમુઞ્ચે ન જાનેહં ચેતિ સમ્યગ્ રુરોદ ।
એતે હિ મૂર્ખા વિષયાનર્થલબ્ધ્યૈ કુર્વન્તિ યત્નં પરમાદરેણ

કદિન્દ્રિયાર્થં હિ ધનાદિકં ચ ત્યજન્તિ ચ સર્વે વિષયેષુ નિષ્ઠાઃ ।
ત્વન્માયયા મોહિતાન્નષ્ટબુદ્ધીન્કદા ચૈતાન્મુઞ્ચસે વિશ્વમૂર્તે

સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા વાસુદેવસ્ય માયાં રુરોદ ચૌર્વો ભયકંપિતાઙ્ગઃ ।
અતીવ કષ્ટેન ચ લોકવૃત્ત્યા શ્રિતા દૈન્યં સ્વીયકાર્યં વિહાય

અતીવ દૈન્યેન ધનાદિકં ચ સંપાદ્ય સર્વે ઽપિ સુપાપશીલાઃ ।
કષ્ટાર્જિતં દ્રવ્યધનાદિકં ચ ત્યજન્તિ સર્વે પશવો વ્યર્થમેવ

સત્પાત્રભૂતે વિષ્ણુબુદ્ધ્યા કદાપિ ત્યજન્તિ નૈતે માયયા વૈ મુરારેઃ ।
એષામાયુર્વ્યર્થમાહુર્મહાન્તઃ કથં નષ્ટા ઇતિ સમ્યગ્રુરોદ

એષામાયુર્વ્યર્થમેવં ગતં ચ એષાં દૃષ્ટ્વા યૌવનં તુ ધ્રુવં ચ ।
સ્કન્ધસ્થમૃત્યુર્હસતે કૃષ્ણ વિષ્ણો તં વૈ ન જાનન્તિ વિમૂઢચેતસઃ

ગૃહં મદીયં શતવર્ષં ચ જીવેત્પુત્રા મદીયા શવતવર્ષં તથૈવ ।
અહં ચ જીવે શતવર્ષં સુખેન મદીયભાર્યાપિ સુલક્ષણાઽસ્તે

ગાવશ્ચ મે સંતિ સદુગ્ધપૂર્ણા મિત્રાણિ મે સંતિ મુદા હિ યુક્તાઃ ।
દાસ્યે સુતં વારણાર્થં તુ વધ્વૈ પુત્રીં વિવાહાર્થમહં દદામિ

દાસ્યે ચાહં સત્સુ પુત્રીં ધનં વા દાસ્યે ચાહં ધનિકેષ્વેવ નિત્યમ્ ।
અદૃષ્ટશૂન્યાન્ ભગવાન્વાસુદેવો દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા હસતે સર્વદૈવ

નાહં કરિષ્યે શ્રવણં કથાયા મદ્ભાગ્યના શશ્ચ ભવિષ્યતીતિ ।
નાહં હરિં પૂજયિષ્યે સદૈવ પુત્રાદિનાશશ્ચ ભવિષ્યતીતિ

કાલેકાલે દિષ્ટનામા હરિસ્તુ ફલપ્રદો વાસુદેવો ઽખિલસ્ય ।
એતાદૃશાન્મૂર્ખજનાંશ્ચ દૃષ્ટ્વા રુરોદ ચૌર્વો વાસુદેવૈકનિષ્ઠઃ

અતસ્ત્વૌર્વો રુદ્રરૂપી ખગેન્દ્ર જાનીહિ નિત્યં કૃષ્ણસુશિક્ષિતાર્થઃ ।
યદા સતી દક્ષપુત્રી ખગેન્દ્ર દક્ષાધ્વરે સ્વશરીરં વિસૃજ્ય

જજ્ઞે પુનર્મેનકાયાં હિમાદ્રેસ્તદા રુદ્રસ્ત્વૌર્વસંજ્ઞા મવાપ ।
ઊર્ધ્વરેતા ભવેત્યુક્ત્વા ઊર્ધ્વરેતા બભૂવ હ

પાણિગ્રાહં રુદ્રદેવો મહાત્મા યદા હિમાદ્રેઃ કન્યકાયાશ્ચકાર ।
તસ્યાં પરં લંપટઃ સંબભૂવ અતો રુદ્રઃ પરસંજ્ઞામવાપ

સદાશિવાદ્યા દશ રુદ્રભ્રાતરઃ સૌમિત્રેયો હૌહિણેયસ્ત્રયશ્ચ ।
સમા એતે મોક્ષકાલે સૃતૌ ચ શતૈર્ગુણૈર્ન્યૂનભૂતાશ્ચ તાભ્યામ્

ગરુડ ઉવાચ ।
આનન્દનિર્ણયં બ્રૂહિ કૃષ્ણ પૂર્ણદયાનિઘે ।
નિર્ણેતું જ્ઞાનિનાં યદ્વજ્જ્ઞાપનાર્થં તથા મમ

બ્રૂહિ શિષ્યાય દયયા ઉદ્ધર્તું માં ચ સર્વદા ।
પૂર્ણકામસ્ય તે કૃષ્ણ કા સ્પૃહા વિદ્યતે પ્રભો

એવમુક્તો હૃષીકેશઃ પક્ષીશેન મહાત્મના ।
ઉવાચ કૃપયા કૃષ્ણઃ પ્રસન્નઃ કમલેક્ષણઃ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
ગાયત્ર્યાશ્ચ શતાનન્દ એકાનન્દસ્તુ વેધસઃ એતાદૃશઃ શતાનન્દો બ્રહ્મણઃ પરિકીર્તિતઃ

શેષાદેશ્ચ શતાનન્દઃ સરસ્વત્યાઃ ખગોત્તમ ।
એકાનન્દસ્તુ વિજ્ઞેયો ભારત્યા વિનતાસુત

એવં તુ નિર્ણયો જ્ઞેય આનન્દસ્ય સદા ખગ ।
એવમુક્તં મયા સર્વં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ