ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 2.48

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુ- ઉત્તરખણ્ડે દ્વિતીદૃ ધર્મકાદૃપ્રેતદૃશ્રીકૃષ્ણગરુડસંવાદે કર્મવિપાકાદિનિરૂપણં નામ સપ્તચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 48
તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ ।
યે મર્ત્યલોકે નિવસન્તિ માનવાસ્તે સર્વજાતૌ નિધનં પ્રયાન્તિ ।
કાલે સ્વકીયે નિજપુણ્યસંખ્યયા વદન્તિ લાક કથસ્વ તન્મે

ગચ્છન્તિ માર્ગેણ સુદુસ્તરેણ વિધાતૃનિષ્પાદિતવર્ત્મનિ સ્થિતાઃ ।
કેનૈવ પુણ્યેન મુદં પ્રયાન્તિ તિષ્ઠન્તિ કેનૈવ કુલં બલં વયઃ

સૂત ઉવાચ ।
શ્રુત્વાથ દેવો ગરુડં ત્વવોચત્ સ્મૃત્વા વપુઃ કર્મભયઞ્ચ રૂપમ્ ।
સૃષ્ટા ધરા યેન ચરાચરં જગત્સ યેન શસ્તા વિહિતો યમો વિભુઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
ધર્માર્થકામં ચિરમોક્ષસઞ્ચયમન્યં દ્વિતીયં યમમાર્ગગામિનામ્ ।
પ્રવિશ્યચાઙ્ગુષ્ઠસમે સ તત્ર વૈ તં પ્રાપ્ય દેહં સ્વમન્દિરમ્?

ગૃહીતપાશો રુદતે પુનઃ પુનર્દેશે સુપુણ્યે દ્વિજ દેહસંસ્થિતઃ ।
દેવેન્દ્રપૂજા પિતૃદેવતૃપ્તિદં મોહાન્ન ચેષ્ટં ન ચ પુત્ત્રસન્તતિઃ

ન મે ઽસ્તિ બન્ધુર્યમમાર્ગગામિનો મયા ન કૃત્યં દ્વિજદેહલિપ્સયા ।
સમ્પ્રાપ્ય વિપ્રત્વમતીવ દુર્લભં નાધીતવાન્વેદપુરાણસંહિતાઃ ।
પ્રાપ્તં સુરત્નં કરસંસ્થિતં ગતં દેહન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્

યઃ ક્ષત્ત્રિયો બાહુબલેન સંયુગે લલાટદેશાદ્રુધિરં મુખે પપૌ ।
તત્સોમપાનં હિ કૃતં મહામખે જીવન્મૃતઃ સો ઽપિ હિ યાતિ મુક્તિક્

સ્થાનાન્યનેકાનિ કૃતાનિ તાનિ પીતાન્યનેકાન્યપિ ગર્હિતાનિ ।
શસ્ત્રં ગૃહીત્વા સમરે રિપૂણાં યઃ સંમુખં યાતિ સ મુક્તપાપઃ

ક્ષત્ત્રાન્વયો વાપિ વિશોન્વયો વા શૂદ્રાન્વયો વાપિ હિ નીચવર્ણઃ ।
સંગ્રામદેવદ્વિજબાલઘાતી સ્ત્રીવૃદ્ધહા દીનતપસ્વિહન્તા

ઉપદ્રુતેષ્વેષુ પરાઙ્મુખો યઃ સ્યુસ્તસ્ય દેવાઃ સકલાઃ પરાઙ્મુખાઃ ।
તિલોદકં નૈવ પિબન્તિ પૂર્વે હુતં ન ગૃહ્ણાતિ હુતાશનોપિ તત્

દ્વેષાદ્ભયાદ્વા સમરે સમાગતે શસ્ત્રં ગૃહીત્વા પરસૈન્યસંમુખઃ ।
ન યાતિ પક્ષીન્દ્ર મૃશ્ચ પશ્ચાત્ક્ષાત્ત્રં બલં તસ્ય ગતં તથૈવ ।
દ્વિજાય દત્ત્વા કનકં મહીમિમાં ભૂયઃ સ પશ્ચાદ્ભવતીહ લોકે

દાનં પ્રદત્તં ગ્રહણે દ્વિજેન્દ્રે સ્નાનં કૃતં તેન સદા સુતીર્થે ।
ગત્વા ગયાયાં પિતૃપિણ્ડદાનં કૃતં સદા યો મ્રિયતે તુ યુદ્ધે

યઃ ક્ષાત્ત્રદેહન્તુ વિહાય શોચતે રણાઙ્ગણે સ્વામિવધે ચ ગોગ્રહે ।
સ્ત્રીબાલઘાતે પથિ સાર્થહેતવે મયા સ્વકોશં ન હતં ન પાતિતમ્

વૈશ્યઃ સ્વકર્માણિ વિશોચતે તદા ગૃહીતપાશો ન મયાપિ સઞ્ચિતમ્ ।
સત્યં ન ચોક્તં ક્રય વિક્રયેણ મોહાદ્વિમૂઢેન કુટુમ્બહેતવે

શૂદ્રં વપુઃ પ્રાપ્ય યશસ્કરં સદા દાનં દ્વિજેભ્યો ન કૃતં દ્વિજાર્ચનમ્ ।
ચ્દૃદદ્યત્દદ્વડ્ઢ ઢદ્ધદૃથ્ર્ દદૃધ્ડ્ઢથ્ર્ડડ્ઢદ્ધ
જલાશયો નૈવ કૃતો ધરાતલે અસંસ્કૃતો વિપ્રવરો ન સંસ્કૃતઃ

ત્યક્ત્વા સ્વકર્માણિ મદેન સુસ્થિતં મયા સુતીર્થે સ્વવપુર્ન ચોજ્ઝિતમ્ ।
ધર્મોર્જિતો નૈવ ન દેવપૂજનં કૃતં મયા ચૈવ વિમુક્તિહેતવે

દેહં સમાસાદ્ય તથૈવ પિણ્ડજં વર્ણાંસ્તથૈવાન્ત્યજમ્લેચ્છસંજ્ઞિતાન્ ।
મરુન્મયં દેહમિમે વિશન્તિ નૈવેહમાનાઃ પથિ ધર્મસંકુલે

પરસ્પરં ધર્મકૃન્તં સ્વકીયં સમ્પાદ્ય લક્ષ્યં પથિ સઞ્ચરન્ત્સ્વમ્ ।
પક્ષીન્દ્ર વાક્યાનિ શૃણુષ્વ તાનિ મનોરમાણિ પ્રવદન્તિ યાનિ

સારા હિ લોકેષુ ભવેત્ત્રિલોકી દ્વીપેષુ સર્વેષુ ચ જમ્બુકાખ્યમ્ ।
દેશેષુ સર્વેષ્વપિ દેવદેશઃ જીવેષુ સર્વેષુ મનુષ્ય એવ

વર્ણાશ્ચ ચત્વાર ઇહ પ્રશસ્તાઃ વર્ણેષુ ધર્મિષ્ઠનરાઃ પ્રશસ્તાઃ ।
ધર્મેણ સૌખ્યં સમુપૈતિ સર્વં જ્ઞાનં સમાપ્નોતિ મહાપથે સ્થિતઃ

દેહં પરિત્યજ્ય યદા ગતાયુઃ પક્ષિન્ સ્થિતો ઽહં કૃમિકીટસંસ્થિતઃ ।
સરીસૃપો ઽહં મશકો વિનિર્મિતશ્ચતુષ્પદો ઽહં વનસૂકરો ઽહમ્

સર્વં વિજાનાતિ હિ ગર્ભસંસ્થિતો જાતશ્ચ સદ્યસ્તદિદઞ્ચ વિસ્મરેત્ ।
યચ્ચિન્તિતં ગર્ભસમાગતેન વૈ બાલો યુવા વૃદ્ધવયા બભૂવ

મોહાદ્વિનાષ્ટં યદિ ગર્ભચિન્તિતં સ્મૃતં પુનર્મૃત્યુગતે ચદેહે ।
તસ્મિન્પ્રનષ્ટે હૃદિ ચિન્તિતં ગતં સ્મૃતં પુનર્ગર્ભગતે ચ દેહે

તસ્મિન્પ્રનષ્ટે હૃદિ ચિન્તિતં પુનર્મયા સ્વકોશે પરવઞ્ચનં કૃતમ્ ।
દ્યૂતૈશ્છલેનાપિ ચ ચૌર્યવૃત્ત્યા ધર્મં વ્યતિક્રમ્ય શરીરરક્ષણે

કૃચ્છ્રેણ લક્ષ્મીઃ સમુપાર્જિતા સ્વયં મયા ન ભુક્તં મનસેપ્સિતં ધનમ્ ।
તામ્બૂલમન્નં મધુરં સગોરસં દત્ત્વાગ્નિદેવાતિથિબન્ધુવર્ગે

સોમગ્રહે સૂર્યસમાગમેપિ વા ન સેવિતં તીર્થવરિષ્ઠમુત્તમમ્ ।
કોશં સ્વકીયં મલમૂત્રપૂરિતં દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્

મયા ન દૃષ્ટા ન નતા ન પૂજિતા ત્રૈવિક્રમી મૂર્તિરિહ સ્થિતા ભુવિ ।
પ્રભાસનાથો ન ચ ભક્તિસંસ્તુતો દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્

ગત્વા વરિષ્ઠે ભુવિ તીર્થસન્નિધૌ ધનં ન દત્તં વિદુષાં કરે મયા ।
આપ્લુત્ય દેહં વિધિના દ્વિજે ગુરૌ દિહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્

ન માતૃપૂજા ન ચ વિષ્ણુશઙ્કરૌ ગણેશચણડ્યૌ ન ચ ભાસ્કરો ઽપિ વા ।
યઞ્ચોપચારૈર્બલિયુક્તચન્દનૈર્દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્

લબ્ધા મયા માનવદેવતોપમા મોહાદ્ગતા સર્વમિદઞ્ચ પાર્થિવ ।
ગતિં ન વીક્ષેત સ વૈ વિમૂઢધીર્દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્

એતાનિ પક્ષિન્મનસા વિચિન્ત્ય વાક્યાનિ ધર્માર્થયશસ્કરાણિ ।
મુક્તિં સમાયાન્તિ મનુષ્યલોકે વસન્તિ યે ધર્મરતાઃ સુદેશે

ઇતિ બ્રુવાણૈર્યમધૂતવર્ગૈર્વિહન્યતે કાલમયૈશ્ચ મુદ્ગરૈઃ ।
હા દૈવ હા દૈવ ઇતિ સ્મરન્ વૈ ધનં ન દત્તં સ્વયમર્જિતં યત્

ન ભૂમિદાનં ન ચ ગોપ્રદાનં ન વારિદાનં ન ચ વસ્ત્રદાનમ્ ।
ફલં સતામ્બૂલવિલેપનં વા ત્વયા ન દત્તં ભુવિ શોચસે કથમ્

પિતા મૃતસ્તે ચ પિતામહઃ સા યયા ધૃતો વાપ્યુદરે સ્વકીયે ।
મૃતો ઽપ્યસૌ બન્ધુજનઃ સમસ્તો દૃષ્ટં ત્વયા સર્વમિદં ગતાયઃ

કોશં ત્વદીયં જ્વલિતઞ્ચ વહ્નિના પુત્ત્રૈર્ગૃહીતો ધનધાન્ય સઞ્ચયઃ ।
સુભાષિતં ધર્મચયં કૃતઞ્ચ યત્તદેવ ગચ્છેત્તવ પૃષ્ઠસંસ્થમ્

ન દૃશ્યતે કો ઽપિ મૃતઃ સમાગતો રાજા યતિર્વા દ્વિજપુઙ્ગવો ઽપિ વા ।
યો વૈ મૃતઃ સાહસિકઃ સ મર્ત્યકો નાશં યો ઽપિ ધરાતલે સ્થિતઃ

એવં ગણાસ્તે બ્રુવતે સકિન્નરા ધૈર્યં સમાલમ્બ્ય વિપાદપૂરિતઃ ।
શ્રુત્વા ગણાનાં વચનં મહાદ્ભુતં બ્રવીતિ પક્ષીન્દ્ર મનુષ્યતાં ગતઃ

દાનપ્રભાવેણ વિમાનસંસ્થિતો ધર્મઃ પિતા માતૃદયાનુરૂપિણી ।
વાણી કલત્રં મધુરાર્થભાષિણી સ્નાનં સુતીર્થે ચ સુબન્ધવર્ગઃ

કરાર્પિતં યત્સુકૃતં સમસ્તં સ્વર્ગસ્તદા સ્યાત્તવ કિઙ્કરોપમઃ ।
યો ધર્મવાન્ પ્રાપ્સ્યતિ સો ઽતિસૌખ્યં પાપી સમસ્તં વિવિધઞ્ચ દુઃખમ્

યો ધર્મશીલો જિતમાનરોષો વિદ્યાવિનીતો ન પરોપતાપી ।
સ્વદારતુષ્ટઃ પરદારદૂરઃસ વૈ નરો નો ભુવિ વન્દનીયઃ

મિષ્ટાન્નદાતા ચરિતાગ્નિહોત્રો વેદાન્તવિચ્ચન્દ્રસહસ્રજીવી ।
માસોપવાસી ચ પતિવ્રતા ચષડ્ જીવલોકે મમ વન્દનીયાઃ

એવં સમાચારયુતો નરો ઽપિ વાપીં સકૂપાં સજલં તડાગમ્ ।
પ્રપાશુભં હૃદ્ગૃહદેવમન્દિરં કૃતં નરેણૈવ સ ધર્મૌત્તમઃ

વર્ષાશનં વેદવિદે ચ દત્તં કન્યાવિવાહસ્ત્વૃણમોચનં દ્વિજે ।
ભૂમિઃ સુકૃષ્ટાપિ તૃષાર્તિહેતોસ્તદેવમેતં સુકૃતત્ સમસ્તમ્

અધ્યાયમેનં સુકૃતસ્ય સારં શૃણોતિ ગાયત્યપિ ભાવશુદ્ધ્યા ।
સ વૈ કુલીનઃ સ ચ ધર્મયુક્તો વિશ્વાલયં યાતિ પરં સ નૂનમ્