ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 2.4

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ધર્મકાણ્ડે દ્વિતીયાંશે પ્રેતકલ્પે શ્રીકૃષ્ણગરુડસંવાદે નરકતત્પ્રવેશનિર્ગમનાદિવર્ણનં નામ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 4
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
જ્ઞાનતો ઽજ્ઞાનતો વાપિયન્નરૈઃ કલુષં કૃતમ્ ।
તસ્ય પાપસ્ય શુદ્ધ્યર્થં વિધેયા નિષ્કૃતિર્નરૈઃ

ભસ્માદિસ્નાનદશકમાદૌ કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ।
યથાશક્તિ ષડબ્દાદિપ્રત્યામ્નાયાચ્ચરેદપિ

તદર્ધં વા તદર્ધં વા તદર્ધાર્ધમથાપિ વા ।
યથાશક્ત્યા તતઃ કુર્યાદ્દશ દાનાનિ વૈ શૃણુ

ગોભૂતિલહિરણ્યાજ્યવાસોધન્યગુડાસ્તથા ।
રજતં લવણં ચૈવ દાનાનિ દશ વૈ વિદુઃ

પ્રાયશ્ચિત્તે ત્વાગતા યે તેભ્યો દદ્યાન્નરો દશ ।
તતો યમદ્વારપથે પૂયશોણિતસંકુલે

નદીં વૈતરણીં તર્તું દદ્યાદ્વૈતરણીં ચ ગામ્ ।
કૃષ્ણસ્તની સકૃષ્ણાઙ્ગી સા વૈ વૈતરણી સ્મૃતા

તિલા લોહં હિરણ્યં ચ કર્પાસં લવણં તથા ।
સપ્તધાન્યં ક્ષિતિર્ગાવ એકૈકં પાવનં સ્મૃતમ્

એતાન્યષ્ટૌ મહાદાનાન્યુત્તમાય દ્વિજાતયે ।
આતુરેણ તુ દેયાનિ પદરૂપાણિ મે શૃણુ

છત્રો પાનહવસ્ત્રાણિ મુદ્રિકા ચ કમણ્ડલુઃ ।
આસનં ભાજનં પદં ચાષ્ટવિધં સ્મૃતમ્

તિલાપાત્રં સર્પિઃ પાત્રં શય્યા સોપસ્કરા તથા ।
એતત્સર્વં પ્રદાતવ્યં યદિષ્ટં ચાત્મનો ઽપિ તત્

અશ્વો રથશ્ચ મહીષી વ્યઞ્જનં વસ્ત્રમેવ ચ ।
બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાતવ્યં બ્રહ્મપૂર્વમપિ સ્વયમ્

દાના ન્યન્યાન્યપિ ખગ તર્પયેત્સ્વીયશક્તિતઃ ।
પ્રાયાશ્ચિત્તં કૃતં યેન દશ દાનાન્યપિ ક્ષિતૌ

દાનં ગોર્વૈતરણ્યાશ્ચ દાનાન્યષ્ટૌ તથાપિ વા ।
તિલપાત્રં સર્પિઃ પાત્રં શય્યાદાનં તથૈવ ચ

પદદાનં ચ વિધિવન્નાસૌ નિરયગર્ભગઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણાપિ લવણદાનમિચ્છન્તિ સૂરયઃ

વિષ્ણુદેહસમુત્પન્નો યતો ઽયં લવણો રસઃ ।
આતુરસ્ય યદા પ્રાણા ન યાન્તિ વસુધાતલે

લવણં ચ તદા દેયં દ્વારસ્યોદ્વાટનં દિવઃ ।
યાનિકાનિ ચ દાનાનિ સ્વયં દત્તાનિ માનવૈઃ

તાનિતાનિ ચ સર્વાણિ ઉપતિષ્ઠન્તિ ચાગ્રતઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં કૃતં યેન સાઙ્ગં ખગ સ વૈ પુમાન્

પાપાનિ ભસ્મસાત્કૃત્વા સ્વર્ગલોકે મહીયતે ।
અમૃતં તુ ગવાં ક્ષીરં યતઃ પતગસત્તમ્

તસ્માદ્દદાતિ યો ધેનુમમૃતત્વં સ ગચ્છતિ ।
દાનાન્યષ્ટૌ તુ દત્ત્વા વૈ ગન્ધર્વનિલયે વસેત્

આલયસ્તત્ર રૌદ્રે હિ દહ્યતે યેન માનવઃ ।
છત્રદાનેન સુચ્છાયા જાયતે પથિ તુષ્ટિદા

અસિપત્રવનં ધારમતિક્રામતિ વૈ સુખમ્ ।
અશ્વારૂઢશ્ચ વ્રજતિ દદતે યદ્યુપાનહૌ

ભોજનાસનદાનેન સુખં માર્ગે ભુનક્તિ વૈ ।
પ્રદેશે નિર્જલે દાતા સુખી સ્યાદ્વૈ કમણ્ડલોઃ

યમદૂતા મહારૌદ્રાઃ કરાલાઃ કૃષ્ણપિઙ્ગલાઃ ।
ન પીડયન્તિ દાક્ષિણ્યાદ્વસ્ત્રાભરણદાનતઃ

તિલપાત્રં તુ વિપ્રાય દત્તં પત્રરથ ધ્રુવમ્ ।
નાશયેત્ત્રિવિધં ષાપં વાઙ્મનઃ કાયસમ્ભવમ્

ઘૃતપાત્રપ્રદાને રુદ્રલોકે વસેન્નરઃ ।
સર્વોપસ્કરસંયુક્તાં શય્યાં દત્ત્વા દ્વિજાતયે

નાનાપ્સરોભિરાકીર્ણં વિમાનમધિરોહતિ ।
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ ક્રીડિત્વા શક્રમન્દિરે

ઇન્દ્રલોકાત્પરિભ્રષ્ટ ઇહ લોકે નૃપો ભવેત્ ।
સર્વોપસ્કરણોપેતં યુવાનં દોષવર્જિતમ્

યો ઽશ્વં દદાતિ વિપ્રાય સ્વર્ગલોકે ચ તિષ્ઠતિ ।
યાવન્તિ રોમાણિ હયે ભવન્તિ હિ ખગેશ્વર

તાવતો રાજિતાંલ્લોકાનાપ્નુવન્તિ હિ પુષ્કલાન્ ।
ચતુર્ભિસ્તુરગૈર્યુક્તં સર્વોપકરણૈર્યુતમ્

રથં દ્વિજાતયે દત્ત્વા રાજસૂયફલં લભ્ત્

દુગ્ધાધિકાં ચ મહિષીં નવમેઘવર્ણાં સન્તુષ્ટતર્ણકવલીં જઘનાભિરામામ્ ।
દત્ત્વા સુવર્ણતિલકાં દ્વિજપુઙ્ગવાય લોકોદયં સ જયતીતિ કિમત્ર ચિત્રમ્

તાલવૃન્તસ્ય દાનેન વાયુના વીજ્યતે પથિ ।
કાન્તિયુક્ સુભગઃ શ્રીમાન્ ભવત્યમ્બરદાનતઃ

રસાન્નોપસ્કરયુતં ગૃહં વિપ્રાય યોર્ઽપયેત્ ।
ન હીયતે તસ્ય વંશઃ સ્વર્ગં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્

ભવત્યત્ર ખગશ્રેષ્ઠ ફલગૌખલાઘવમ્ ।
શ્રદ્ધાશ્રદ્ધાવિભેદેન દાનગૌરવલાઘવાત્

તતો યેનામ્બુદાનાનિ કૃતાન્યત્ર રસાસ્તથા ।
તદા ખગ તથાહ્લાદમાપદિ પ્રતિપદ્યતે

અન્નાનિ યેન દત્તાનિ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા ।
સો ઽપિ તૃપ્તિમવાપ્નોતિ વિનાપ્યન્નેન વૈ તદા

આસન્ને મરણે કુર્યાત્સંન્યાસં ચેદ્વિધાનતઃ ।
આવર્તેત પુનર્નાસૌ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે

આસન્નમરણો મત્યશ્ચેત્તીર્થં પ્રતિનયિતે ।
તીર્થપ્રાપ્તૌ ભવેન્મુક્તિર્મ્રિયતે યદિ માર્ગગઃ ।
પદેપદે ક્રતુસમં ભવેત્તસ્ય ન સંશયઃ

ગૃહ્ણીયાચ્ચેદનશનં વ્રતં વિધિવદાગતે ।
મૃત્યૌ ન સો ઽપિ સંસારે ભૂયઃ પર્યટતિ દ્વિજ

કિં દાનમિતિ તુર્યસ્ય પ્રશ્નસ્યોત્તરમીરિતમ્ ।
દાહમૃત્યોરન્તરે કિમિતિપ્રશ્નોત્તરં શૃણુ

ગતપ્રાણં તતો જ્ઞાત્વા સ્નાત્વા પુત્રાદિરાશુ તમ્ ।
શવં જલેન શુદ્ધેન ક્ષાલયેદવિચારયન્

પરિધાપ્યાહતે વસ્ત્રે ચન્દનૈઃ પ્રોક્ષયેત્તનુમ્ ।
તતો મૃતસ્ય સ્થાને વૈ એકોદ્દિષ્ટં સમાચરેત્

પ્રયોગપૂર્વં દાહસ્ય યોગ્યતાદિર્યથા ભવેત્ ।
આંસનં પ્રાક્ષણ ચ સ્યાન્ન સ્યાદેતચ્ચતુષ્ટયમ્

આવાહનાર્ચન ચૈવ પાન્ત્રાલમ્ભાવગાહને ।
ભવેદ્દાનાન્નસઙ્કલ્પઃ પિણ્ડદાનં સદા ભવેત્

પદાર્થપઞ્ચકં ન સ્યાદ્રેખા પ્રત્યવનેજનમ્ ।
દદ્યાદક્ષય્યમુદકં ન સ્યાદેતત્ત્રયં પુનઃ

સ્વધાવાચનમાશીશ્ચ તિલકં ચ ખગોત્તમ ।
ઘટં દદ્યાત્સમાષાન્નં દદ્યાલ્લોહસ્ય દક્ષિણામ્

પિણ્ડસ્ય ચાલનં પ્રોક્તં નૈવ પ્રોક્તમિદં ત્રિકમ્ ।
પ્રચ્છાદનવિસર્ગૌ ચ સ્વસ્તિવાચનકં તથા

એષુ ષટ્સુ વિધિઃ પ્રોક્તઃ શ્રાદ્ધેષુ મલિનેષુ તે ।
ષડેવ મરણસ્થાને દ્વારિ ચાત્વરિકે તથા

વિશ્રામે કાષ્ઠચયને તથા સઞ્ચયને ખગ ।
મૃતિસ્થાને શવો નામ ભૂમિસ્તુષ્યતિ દેવતા

પાન્થો દ્વારિ ભવેત્તેન પ્રીતા સ્યાદ્વાસ્તુદેવતા ।
ચત્વરે ખેચરસ્તેન તુષ્યેદ્ભૃતાદિદેવતા

વિશ્રામે ભૂતસંજ્ઞો ઽયં તુષ્ટસ્તેન દિશો દશ ।
ચિતાયાં સાધક ઇતિ સઞ્ચિતૌ પ્રેત ઉચ્યતે

તિલદર્ભઘૃતેધાંસિ ગૃહીત્વા તુ સુતાદયઃ ।
ગાથાં યમસ્ય સૂક્તં વાપ્યધીયાના વ્રજન્તિ હિ

અહરહર્નીયમાનો ગામશ્વં પુરુષં વૃષમ્ ।
વૈવસ્વતો ન તૃપ્યેત સુરયા ત્વિવ દુર્મતિઃ

ઇમાં ગાથમપેતેતિ સૂક્તં વા પથિ સંપઠેત્ ।
દક્ષિણસ્યાં દિશ્યરણ્યં વ્રજેયુઃ સર્વબાન્ધવાઃ

પથિ શ્રાદ્ધદ્વયં કુર્યાત્પૂર્વોક્તવિધિના ખગ ।
તતઃ શનૈર્ભૂતલે વૈ દક્ષિણાશિરસં શવમ્

સ્થાપયિત્વા ચિતાભૂમૌ પૂર્વોક્તં શ્રાદ્ધમાચરેત્ ।
તૃણકાષ્ઠતિલાજ્યાદિ સ્વયં નિન્યુઃ સુતાદયઃ

શૂદ્રાનીતૈઃ કૃતં કર્મ સર્વં ભવતિ નિષ્ફલમ્ ।
પ્રાચીનાવીતિના ભાવ્યં દક્ષિણાભિમુકેન ચ

વેદી તત્ર પ્રકર્તવ્યા યથાશાસ્ત્રમથાણ્ડજ ।
પ્રતેવસ્ત્રં દ્વિધા કૃત્વાર્ધેન તં છાદયેત્તતઃ

અર્ધં શ્મશાનવાસાર્થં ભૂમાવેવ વિનિઃ ક્ષિપેત્ ।
તતઃ પૂર્વોક્તવિધિના પિણ્ડં પ્રેતકરે ન્યસેત્

આજ્યેનાભ્યઞ્જનં કાર્યં સર્વાઙ્ગેષુ શવસ્ય ચ ।
દાહમૃત્યોરન્તરાલે વિધિઃ પિણ્ડસ્ય તં શૃણુ

પૂર્વોક્તૈઃ પઞ્ચભિઃ પિણ્ડૈઃ શવસ્યાહુતિયોગ્યતા ।
અન્યથા ચોપઘાતાચ્ચ રાક્ષસાદ્યા ભવન્તિ હિ

સંમૃજ્ય ચોપલિપ્યાથ ઉલ્લિખ્યોદ્ધૃત્ય વેદિકામ્ ।
અભ્યુક્ષ્યોપસમાધાય વહ્નિં તત્ર વિધાનતઃ

પુષ્પાક્ષતૈશ્ચ સંપૂજ્ય દેવં ક્રવ્યાદસંજ્ઞકમ્ ।
શ્રૌતેન તુ વિધાનેન હ્યાહિતાગ્નિં દહેદ્વુધઃ

ચણ્ડાલાગ્નિં ચિતાગ્નિં ચ પતિતાગ્નિં પરિત્યજેત્ ।
ત્વં ભૂતકૃજ્જગદ્યોનિસ્ત્વં લોકપરિપાલકઃ

ઉપસંહર તસ્માત્ત્વમેનં સ્વર્ગં નયામૃતમ્ ।
ઇતિ ક્રવ્યાદમભ્યર્ચ્ય શરીરાહુતિમાચરેત્

અર્ધદગ્ધે તથા દેહે દદ્યાદાજ્યાહુતિં તતઃ ।
અસ્માત્ત્વમધિજાતો ઽસિ ત્વદયં જાયતાં પુનઃ

અસૌ સ્વર્ગાય લોકાય સ્વાહેત્યુક્ત્વા તુ નામતઃ ।
એવમાજ્યાહુતિં દત્ત્વા તિલમિશ્રાં સમન્ત્રકમ્

રોદિતવ્યં તતો ગાઢમેવં તસ્ય સુખં ભવેત્ ।
દાહસ્યાનન્તરં તત્ર કૃત્વા સઞ્ચયનિક્રિયામ્

પ્રેતપિણ્ડં પ્રદદ્યાચ્ચ દાહાર્તિશમનં ખગ ।
તતઃ પ્રદક્ષિણં કૃક્ત્વા ચિતાપ્રસ્થાનવીક્ષકાઃ

કનિષ્ઠપૂર્વાઃ સ્નાનાર્થં ગચ્છેયુઃ સૂક્તજાપકાઃ ।
તતો જાલસમીપે તુ ગત્વા પ્રક્ષાલ્ય ચાંશુકમ્

પરિધાય પુનસ્તચ્ચ બ્રૃયુસ્તં પુરુષં પ્રતિ ।
ઉદકં તુ કરિષ્યામઃ સચૈલં પુરુષાસ્તતઃ

કુરુધ્વમિત્યેવ વદેચ્છતવર્ષાવરે મૃતે ।
પુત્રાદ્યા વૃદ્ધપૂર્વાસ્તે એકવસ્ત્રાઃ શિખાં વિના

પ્રાચીનાવીતિનઃ સર્વે વિશેયુર્મૌનિનો જલમ્ ।
અપનઃ શોશુચદઘમનેન પિતૃદિઙ્મુખાઃ

જલાવઘટ્ટનં ચવ ન કુર્યુઃ સ્નાનકારકાઃ ।
તતસ્તટે સમાગત્ય શિખાં બદ્ધ્વા ઋજૂન્ કુશાન્

દક્ષિણાગ્રહસ્તયોસ્તુ કૃત્વાથ સતિલં જલમ્ ।
આદાયાઞ્જલિના યામ્યાં દુઃ ખી પૈતૃકતીર્થતઃ

એકવારં ત્રિવારં વા દશવારમથાપિ વા ।
ભૂમાવશ્મનિ વા સર્વે ક્ષિપેયુર્વાગ્યતાઃ ખગ

તૃપ્યન્તુ તૃપ્યતાં વાપિ તર્પયામ્યુપતિષ્ઠતામ્ ।
પ્રેતૈતદમુકગોત્રેત્યુક્તેષ્વેવં સમુચ્ચરેત્

જલાઞ્જલૌ કૃતે પશ્ચાદ્વિધેયં દન્તધાવનમ્ ।
ત્યજન્તિ ગોત્રિણઃ સર્વે દિનાનિ નવ કાશ્યપ

તત ઉત્તીર્યોદકાદ્વૈ વસ્ત્રાણિ પરિધાય ચ ।
સ્નાનવસ્ત્રં સકૃત્પીડ્ય વિશેયુઃ શુચિભૂતલે

અશ્રુપાતં ન કુર્વીત દત્ત્વા દાહજલાઞ્જલિમ્ ।
શ્લેષ્માશ્રુ બાન્ધવૈર્મુક્તં પ્રેતો ભુઙ્ક્તે યતો ઽવશઃ

અતો ન રોદિતવ્યં હિ ક્રિયાઃ કાર્યાઃ સ્વશક્તિતઃ ।
તતસ્તેષૂપવિષ્ટેષુ પુરાણજ્ઞઃ સુકૃત્સ્વકઃ

શોકાપનોદં કુર્વીત સંસારાનિત્યતાં બ્રુવન્ ।
માનુષ્યે કદલીસ્તન્ભે અસારે સારમાર્ગણમ્

કરોતિ યઃ સ સંમૂઢો જલબુદ્વદ્રસન્નિભે ।
પઞ્ચધા સંભૃતઃ કાયો યદિ પઞ્ચત્વમાગતઃ

કર્મભિઃ સ્વશરીરોત્થૈસ્તત્ર કા પરિદેવના ।
ગન્ત્રી વસુમતી નાશમુદધિર્દૈવતાનિ ચ

ફેનપ્રખ્યઃ કથં નાશં મર્ત્યલોકો ન યાસ્યતિ ।
એવં સંશ્રાવયેત્તત્ર મૃદુશાદ્વલસંસ્થિતાન્

તે ઽયિ સંશ્રુત્ય ગચ્છેયુર્ગૃહં બાલપુરઃ સરાઃ ।
વિદશ્ય ર્નિબપત્રાણિ નિયતા દ્વારિ વેશ્મનઃ

આચમ્ય વહ્નિસલિલં ગોમયં ગૌરસર્ષપાન્ ।
દૂર્વાપ્રવાલં વૃષભમન્યદપ્યથ મઙ્ગલમ્

પ્રવિશેયુઃ સમાલભ્ય કૃત્વાશ્મનિ પદં શનૈઃ ।
શ્રૌતેન તુ વિધાનેન આહિતાગ્નિં દેહદ્વધઃ

ઊનદ્વિવર્ષં નિખનેન્ન કુર્યાદુદકં તતઃ ।
યોષિત્પતિવ્રતા યા સ્યાદ્ભર્તારં યાનુગચ્છતિ

પ્રયોગ પૂર્વં ભર્તારં નમસ્કૃત્યારુહેચ્ચિતિમ્ ।
ચિતિભ્રષ્ટા તુ યા મોહાત્સા પ્રાજાપત્યમાચરેત્

તિસ્રઃ કોટ્યોર્ધકોટી ય યાનિ લોમાનિ માનુષે ।
તાવત્કાલં વસેત્સ્વર્ગે ભર્તારં યાનુગચ્છતિ

વ્યાલગ્રાહી યથા વ્યાલં બિલાદુદ્ધરતે બલાત્ ।
તદ્વદુદ્ધૃત્ય સા નારી તેનૈવ સહ મોદતે

તત્ર સા ભર્તૃપરમા સ્તૂયમાનાપ્સરોગણૈઃ ।
ક્રીડતે પતિના સાર્ધં યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ

બ્રહ્મઘ્નો વા કૃઘ્નો વા મિત્ત્રિઘ્નો વા ભવેત્પતિઃ ।
પુનાત્યવિધવા નારી તમાદાય મૃતા તુ યા

મૃતે ભર્તરિ યા નારી સમારોહેદ્ધુતાશનમ્ ।
સારન્ધતીસમાચારા સ્વર્ગલોકે મહીયતે

યાવચ્ચાગ્નૌ મૃતે પત્યૌ સ્ત્રી નાત્માનં પ્રદાહયેત્ ।
તાવન્ન મુચ્યતે સા હિ સ્ત્રીશરીરાત્કથઞ્ચન

માતૃકં પૈતૃકં ચૈવ યત્ર ચૈવ પ્રદીયતે ।
કુલત્રયં પુનાત્યેષા ભર્તારં યાનુગચ્છતિ

આર્તાર્તે મુદિતે હૃષ્ટા પ્રોષિતે મલિના કૃશા ।
મૃતે મ્રિયેત યા પત્યૌ સા સ્ત્રી જ્ઞેયા પતિવ્રતા

પૃથક્ ચિતાં સમારુહ્ય ન પ્રિયા ગન્તુમર્હતિ ।
ક્ષત્ત્રિયાદ્યાઃ સવર્ણાશ્ચ આરોહેયુરપીહ તાઃ

ચાણ્ડાલીમવધિં કૃત્વા બ્રાહ્મણીતઃ સમો વિધિઃ ।
અગર્ભિણીનાં સર્વાસામબાલતાક્મે(કા)નામપિ

દહનસ્ય વિધિઃ પ્રોક્તઃ સામાન્યેન મયા ખગ ।
વિશેષમપિ તસ્યાસ્ય કઞ્ચિત્કિં શ્રોતુમિચ્છતિ

ગરુડ ઉવાચ ।
પ્રોષિતે તુ મૃતે સ્વામિન્યસ્થ્નિનાશમુપેયુષિ ।
કથં દાહઃ પ્રકર્તવ્યસ્તન્મે વદ જગત્પતે

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
અસ્થીનિ ચેન્ન લભ્યન્તે પ્રોષિતસ્ય નરસ્ય ચ ।
તેષાઞ્ચ હિ ગતિસ્થાનં વિધાનં કથયામ્યહમ્

શૃણુ તાર્ક્ષ્ય પરં ગોપ્યં પત્યુર્દુર્મરણેષુ યત્ ।
લઙ્ઘનૈર્યે મૃતા જીવાં દંષ્ટ્રિભિશ્ચાભિઘાતિતાઃ

કણ્ઠગ્રહે વિલગ્નાનાં ક્ષીણાનાં તુણ્ડઘાતિનામ્ ।
વિષાગ્નિવૃષવિપ્રેભ્યો વિષૂચ્યા ચાત્મઘાતકાઃ

પતનોદ્બન્ધનજલૈર્મૃતાનાં શૃણુ સંસ્થિતિમ્ ।
સર્પવ્યાઘ્રૈઃ શૃઙ્ગિભિશ્ચ ઉપસર્ગોપલોદકૈઃ

બ્રાહ્મણૈઃ શ્વાપદૈશ્ચૈવ પતનૈર્વૃક્ષવૈદ્યુતૈઃ ।
નખૈર્લોહૈર્ગિરેઃ પાતૈર્ભિત્તિપાતૈર્ભૃગોસ્તથા

કટ્વાયામન્તરિક્ષે ચ ચૌરચાણ્ડાલતસ્તથા ।
ઉદક્યાશુનકીશૂદ્રરજકાદિવિભૂષિતાઃ

ઊર્ધ્વોચછિષ્ટાધરોચ્છિષ્ટોભયોચ્છિષ્ટાસ્તુ યે મૃતાઃ ।
શસ્ત્રઘાતૈર્મૃતા યે ચાસ્યશ્વસ્પૃષ્ટાસ્તથૈવ ચ

તત્તુ દુર્મરણં જ્ઞેયં યચ્ચ જાતં વિધૈં વિના ।
તેન પાપેન નરકાન્ ભુક્ત્વા પ્રેતત્વભાગિનઃ

ન તેષાં કારયેદ્દાહં સૂતકં નોદકક્રિયામ્ ।
ન વિધાનં મૃતાદ્યઞ્ચ ન કુર્યા દૌર્ધ્વદૈહિકમ્

ન પિણ્ડદાનં કર્તવ્યં પ્રમાદાચ્ચેત્કરોતિ હિ ।
નોપતિષ્ઠતિ તત્સર્વમન્તરિક્ષે વિનશ્યતિ

અતસ્તસ્ય સુતૈઃ પૌત્ત્રૈઃ સપિણ્ડૈઃ શુભમિચ્છુભિઃ ।
નારાયણબલિઃ કાર્યો લોકગર્હાભિયા ખગ

તથા તેષાં ભવેચ્છૌચં નાન્યથેત્યબ્રવીદ્યમઃ ।
કૃતે નારાયણબલાવૌર્ધ્વદેહિકયોગ્યતા

તસ્ય સુદ્ધિકરં કર્મ તદ્ભવેન્ન તદન્યથા ।
નારાયણબલિં સમ્યક્ તીર્થે સર્વં પ્રક્પયેત્

કૃષ્ણાગ્રે કારયેદ્બિપ્રૈર્યેન પૂતો ભવેન્નરઃ ।
પૂર્વન્તુ તર્પણં કાર્યં વિપ્રૈઃ પૌરાણવૈદિકૈઃ

સર્વૌષધ્યક્ષતૈર્મિશ્રૈર્વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય તર્પયેત્ ।
કાર્યં પુરુષસૂક્તેન મન્ત્રૈર્વા વૈષ્ણવૈરપિ

દક્ષિણાભિમુખો ભૂત્વા પ્રેતં વિષ્ણુમિતિ સ્મરન્ ।
અનાદિનિધનો દેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

અક્ષયઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પ્રેતમોક્ષપ્રદો ભવ ।
તર્પણસ્યાવસાને સ્યાદ્વીતરાગો વિમત્સરઃ

જિતેન્દ્રિયમના ભૂત્વા શુચિષ્માન્ધર્મતત્પરઃ ।
ભક્ત્યા તત્ર પ્રકુર્વીત શ્રાદ્ધાન્યેકાદશૈવ તુ

સર્વકર્મવિધાને એકૈકાગ્રે સમાહિતઃ ।
તોયવ્રીહિયવાન્દદ્યાદ્ગોધૂમાંશ્ચ પ્રિયઙ્ગવઃ

હવિષ્યાન્નં શુભં મુદ્રાં છત્રોષ્ણીષે ચ દાપયેત્ ।
દાપયેત્સર્વસંસ્યાનિ ક્ષીરં ક્ષૌદ્રસમાન્વિતમ્

વસ્ત્રોપાનહસંયુક્તં દદ્યાદષ્ટવિધં પદમ્ ।
દ્પયેત્સર્વપાપેભ્યો ન કુર્યાત્પઙ્ક્તિવઞ્ચનમ્

ભૂમૌ સ્થિતેષુ પિણ્ડેષુ ગન્ધપુષ્પાક્ષતાન્વિતમ્ ।
દાતવ્યં સર્વંવિપ્રેભ્યો વેદશાસ્ત્રવિધાનતઃ

શઙ્ખે ખડ્ગે ઽથ વા તામ્રે તર્પણઞ્ચ પૃથક્પૃથક્ ।
ધ્યાનધારણસંયુક્તો જાનુભ્યામવનીં ગતઃ

ઋચા વૈ દાપયેદર્ઘમર્ઘોદ્દિષ્ટં પૃથક્પૃથક્ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ યમઃ પ્રેતશ્ચ પઞ્ચમઃ

પૃથક્કુમ્ભે તતઃ સ્થાપ્યાઃ પઞ્ચરત્નસમન્વિતાઃ ।
વસ્ત્રયજ્ઞોપવીતાનિ પૃથઙ્મુદ્ગાઃ પદાનિ ચ

પઞ્ચ શ્રાદ્ધાનિ કુર્વીત દેવતાનાં યથાવિધિ ।
જલધારાં તતઃ કુર્યાત્પિણ્ડેપિણ્ડે પૃથક્પૃથક્

શઙ્ખે વા તામ્રપાત્રે વા અલાભે મૃન્મયે પિ વા ।
તિલોદકં સમાદાય સર્વોષધિમસન્વિતમ્

તામ્રપાત્રં તિલૈઃ પૂર્ણં સહિરણ્યં સદક્ષિણમ્ ।
દદ્યાદ્બ્રાહ્મણમુખ્યાય પદદાનં તથૈચ

યમોદ્દેશેતિલાંલ્લૌહં તતો દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્ ।
એવં વિષ્ણુબલિં દત્ત્વા યથાશક્ત્યા વિધાનતઃ

સમુદ્ધરતિ તત્ક્ષિપ્રં નાત્ર કાર્યા વિચારણ નાગદંશાન્મૃતો યસ્તુ વિશેષસ્તન્તુ મે શૃણુ

સુવર્ણભારનિષ્પન્નં નાગં કૃત્વા તથૈવ ગામ્ ।
વિપ્રાય દત્ત્વા વિધિવત્પિતુરાનૃણ્યમાપ્નુયાત્

એવં સર્પબલિં દત્ત્વા સર્પદોષાદ્વિમુચ્યતે ।
પશ્ચાત્પુત્તલકં કાર્યં સર્વોષધિસમન્વિતમ્

પલાશસ્ય ચ વૃન્તાનાં વિભાગં શૃણુ કાશ્યપ ।
કૃષ્ણાજિનં સમાસ્તીર્ય કુશૈશ્ચ પુરુષાકૃતિમ્

શતત્રયેણ ષષ્ટ્યા ચ વૃન્તૈઃ પ્રોક્તો ઽસ્થિસઞ્ચયઃ ।
વિન્યસ્ય તાનિ વૃન્તાનિ અઙ્ગેષ્વેષુ પૃથક્ પૃથક્

ચત્વારિંશચ્છિરોભાગે ગ્રીવાયાં દશ વિન્યસેત્ ।
વિંશત્યુરઃ સ્થલે દદ્યાદ્વિંશતિઞ્જઠરે તથા

બાહુદ્વયે શતં દદ્યાત્કટિદેશે ચ વિંશતિમ્ ।
ઊરુદ્વયે શતઞ્ચાપિ ત્રિંશજ્જઙ્ઘાદ્વયે ન્યસેત્

દદ્યાચ્ચતુષ્ટયં શિશ્ને ષડ્ દદ્યાદ્વૃષાણદ્વયે ।
દશ પાદાઙ્ગુલીભાગે એવમસ્થીનિ વિન્યસેત્

નારિકેલં શિરઃ સ્થાનેં તુમ્બં દદ્યાચ્ચ તાલુકે ।
પઞ્ચરત્નં મુખે દદ્યાજ્જિહ્વાયાં કદલીફલમ્

અન્ત્રેષુ નાલિકં તદ્યાદ્વાલુકાઙ્ઘ્રાણે એવ ચ ।
વસાયાં મૃત્તિકાં દદ્યાદ્ધરિતાલમનઃ શિલાઃ

પારદં રેતસઃ સ્થાને પુરીષે પિત્તલં તથા ।
મનઃ શિલા તથા ગાત્રે તિલપક્વન્તુ સન્ધિષુ

યવપિષ્ટં યથા માંસે મધુ શોણિતમેવ ચ ।
કેશેષુ ચ જટાજૂટં ત્વચાયાઞ્ચ મૃગત્વચમ્

કર્ણયોસ્તાલપત્રઞ્ચ સ્તનયોશ્ચૈવ ગુઞ્જિકાઃ ।
નાસાયાં શતપત્રઞ્ચ કમલં નાભિમણ્ડલે

વૃન્તાકં વૃષણદ્વન્દ્વે લિઙ્ગે સ્યાદ્ગૃઞ્જનં શુભમ્ ।
ઘૃતં નાભ્યાં પ્રદેયં સ્યાત્કૌ પીને ચ ત્રપુસ્મૃતમ્

મૌક્તિકં સ્તનયોર્મૂર્ધ્નિ કુઙ્કુમેવ વિલેપનમ્ ।
કર્પૂરાગુરુધૂપૈશ્ચ શુભૈર્માલ્યૈઃ સુગન્ધિભિઃ

પરિધાનં પટ્ટસૂત્રંહૃદયે ચૈવ વિન્યસેત્ ।
ઋદ્ધિવૃદ્ધી ભુજૌ દ્વૌ ચ ચક્ષુર્ભ્યાઞ્ચ કપર્દકમ્

દન્તેષુ દાડિમીબીજાન્યઙ્ગુલીષુ ચ ચમ્પકમ્ ।
સિન્દૂરં નેત્રકોણે ચ તામ્બૂલાદ્યુપહારકમ્

સર્વૌષદિયુતં પ્રેતં કૃત્વા પૂજાં યથોદિતામ્ ।
સાગ્નિકે ચાપિ વિધિના યજ્ઞપાત્રં ન્યસ્યેત્ક્રમાત્

સ્ત્રિયઃ પુનન્તુ મ શિર ઇમં મે વરુણેન ચ ।
પ્રેતસ્ય પાવનં કૃત્વા શાલગ્રામશિલોદકૈઃ

વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય દાતવ્યા સુશીલા ગૌઃ પયસ્વિની ।
તિલા લૌહં હિરણ્યઞ્ચ કર્પાસં લવણં તથા

સપ્તધાન્યં ક્ષિતિર્ગાવ એકૈકં પાવનં સ્મૃતમ્ ।
તિલપાત્રં તતો દદ્યાત્પદદાનં તથૈવ ચ

કર્તવ્યં વૈષ્ણવં શ્રાદ્ધં પ્રેતમુક્ત્યર્થમાત્મનઃ ।
પ્રેતમોક્ષં તતઃ કુર્યાદ્ધૃદિ વિષ્ણું પ્રકલ્પ્યચ

એવં પુત્તલકં કૃત્વા દાહયેદ્વિધિપૂર્વકમ્ ।
તચ્છ્રુદ્ધયે તુ સંસ્કર્તા પુત્રાદિર્નિષ્કૃતિં ચરેત્

ત્રીન્કૃચ્છ્રાન્ષડ્દ્વાદશ ચ તથા પઞ્ચદશાપિ ચ ।
પ્રાયશ્ચિત્તનિમિત્તાનુસારેણ વિપ્રવત્સ્મૃતઃ

અશક્તૌ ગોહિરણ્યાદિ પ્રત્યામ્નાયં ચરેદપિ ।
આત્મનો ઽનધિકારિત્વે શુદ્ધિમેવં ચરેદ્વુન્ધઃ

અશુદ્ધેન તુ યદ્દત્તમુદ્દિશ્યાશુદ્ધિમેવ ચ ।
નોપતિષ્ઠતિ તત્સર્વમન્તરિક્ષે વિનશ્યતિ

શુદ્ધિં સમ્પાદ્ય કર્તવ્યં દહનાદ્યૌર્ધ્વદેહિકમ્ ।
અકૃત્વા નિષ્કૃતિં યસ્તુ કુરુતે દહનાદિકમ્

મતિપૂર્વમમત્યા ચ ક્રમાત્તનિષ્કૃતિં શૃણુ ।
કૃત્વાગ્નિમુદકં સ્નાનં સ્પર્શનં વહનં કથામ્

રજ્જુચ્છેદાશ્રુપાતઞ્ચ તપ્તકૃચ્છ્રેણ શુધ્યતિ ।
એષામન્યતમં પ્રેતં યો વહેત્તુ દેહત વા

કટોદકક્રિયાં કૃત્વા કૃચ્છ્ર સાન્તપનં ચરેત્ ।
નિમિત્તે લઘુનિ સ્વલ્પં મહન્મહતિ કલ્પયેત્

ગરુડ ઉવાચ ।
કૃચ્છ્રસ્ય તપ્તકૃચ્છ્રસ્ય તથા સાન્તપનસ્ય ચ ।
લક્ષણં બ્રૂહિ મે સ્વામિંસ્ત્રયાણામપિ સુવ્રત

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
ત્ર્યહં પ્રાતસ્ત્ર્યહં સાયં ત્ર્યહમદ્યાદયાચિતમ્ ।
ઉપવાસસ્ત્ર્યહઞ્ચૈવ એષ કૃચ્છ્ર ઉદાહૃતઃ

તપ્તક્ષીરઘૃતામ્બૂનામેકૈકં પ્રત્યહં પિબેત્ ।
એકરાત્રોપવાસશ્ચ તપ્તકૃચ્છ્ર ઉદાહૃતઃ

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્ ।
જગ્ધ્વા પરે ઽહ્ન્યુપવસેત્કૃચ્છ્રં સાન્તપનઞ્ચરન્

મયા તે ઽયં સમાખ્યાતો દુર્મૃતસ્ય વિધિઃ ખગ ।
તદા મૃતં વિજાનીયાદ્દીપનિર્વાણમાગતઃ

અગ્નિદાહં તતઃ કુર્યાત્સૂતકઞ્ચ દિનત્રયમ્ ।
દશાહં ગર્તપિણાડઞ્ચ કર્તવ્યં પ્રેતપૂર્વકમ્

એવં વિધિં તતઃ કુર્યાત્તતઃ પ્રેતશ્ચ મુક્તિભાક્ ।
મૃતભ્રાન્ત્યા પ્રતિકૃતેઃ કૃતે દાહે સ વૈ યદિ

આયાતિ તેન કર્તવ્યં મજ્જનં ઘૃકુણ્ડકે ।
જાતકર્માદિસંસ્કારાઃ કર્તવ્યાઃ પુનરેવ તુ

ઊઢામેવ સ્વકાં ભાર્યામુદ્વહેદ્વિધિવત્પુમાન્ ।
વર્ષે પઞ્ચદશે પક્ષિન્ દ્વાદશે વા ગતે સતિ

અજ્ઞાતસ્ય પ્રોષિતસ્ય કૃત્વા પ્રતિકૃતિં દહેત્ ।
રજસ્વલાસૂતિકયોર્વિશેષં મરણે શૃણુ

સૂતિકાયાં મૃતાયાન્તુ એવં કુર્વન્તિ યાજ્ઞિકાઃ ।
કુમ્ભે સલિલમાદાય પઞ્ચગવ્યં તથૈવ ચ

પુણ્યાભિરભિમન્ત્ર્યાપો વાચા શુદ્ધિં લભેત્તતઃ ।
શતસૂર્પોદકેનાદૌ સ્નાપયિત્વા યથાવિધિ

તેનૈવ સ્નાપયિત્વા તુ દાહં કુર્યાત્સ્વગેશ્વર ।
પઞ્ચભિઃ સ્નાપયિત્વા તુ ગવ્યૈઃ પ્રેતાં રજસ્વલામ્

વસ્ત્રાન્તરાકૃતિં કૃત્વા દાહયેદ્વિધિપૂર્વકમ્ ।
મૃતસ્ય પઞ્ચકે દાહવિધિં વચ્મિ શૃણુષ્વ મે

આદૌ કૃત્વા ધનિષ્ઠાર્ધમેતન્નક્ષત્રપઞ્ચકમ્ ।
રેવત્યન્તં સદા દૂષ્યમશુભં સર્વદા ભવેત્

દાહસ્તત્ર ન કર્તવ્યો વિષાદઃ સર્વજન્તુષુ ।
ન જલં દીયતે તેષુ અશુભં સર્વદા ભવેત્

પઞ્ચકાનન્તરં સર્વં કાર્યં કર્તવ્યમન્યથા ।
પુત્ત્રાણાં ગોત્રિણાં તસ્ય સન્તાપો ઽપ્યુપજાયતે

ગૃહે હાનિર્ભવત્યેવ ઋક્ષેષ્વેષુ મૃતસ્ય ચ ।
અથ વા ઋક્ષમદ્યે ચ દાહસ્તુ વિધિપૂર્વકઃ

ક્રિયતે માનુષાણાન્તુ સ વા આહુતિપૂર્વકઃ ।
વિપ્રૈર્વિધિરતઃ કાર્યો મન્ત્રૈસ્તુ વિધિપૂર્વકમ્

શવસ્થાનસમીપે તુ ક્ષેપ્તવ્યાઃ પુત્તલાસ્તતઃ ।
દર્ભકૢપ્તાસ્તુ ચત્વાર ઋક્ષમન્ત્રાભિમન્ત્રિતાઃ

તતો દાહઃ પ્રકર્તવ્યસ્તૈશ્ચ પુત્તલકૈઃ સહ ।
સૂતકાન્તે તદા પુત્ત્રૈઃ કાર્યં શાન્તિકપૌષ્ટિકમ્

પઞ્ચકેષુ મૃતો યો ઽસૌ ન સતિં લભતે નરઃ ।
તિલાન્ ગાઞ્ચ સુવર્ણઞ્ચ તમુદ્દિશ્ય ઘૃતં દદેત્

વિપ્રાણાં દાપયેદ્દાનં સર્વવિઘ્નવિનાશનમ્ ।
ભોજનોપાનહૌચ્છત્ત્રં હેમમુદ્રા ચ વાસસી

દક્ષિણા દીયતે વિપ્રે પાતકસ્ય પ્રમોચનઃ ।
મયાતે ઽયં સમાખ્યાતો વિધિઃ પઞ્ચહરઃ સ્થિતઃ ।
સંયમિન્યાં યથાયાનં યથાવર્ષં મૃતક્રિયા