ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 2.3

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે દ્વિતીયાંશે પ્રતકા(ખ)ણ્ડે શ્રીકૃષ્ણગરુડસંવાદે ઔર્ધ્વદેહિકવિધિકર્મવિપાકયોર્વર્ણનં નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 3
સૂત ઉવાચ ।
એવમુત્સાહિતઃ પક્ષી સ્વરૂપં નિરયસ્ય તુ ।
પપ્રચ્છનરકાણ્યેવં શ્રુત્વા ચોત્કૂલિતાન્તરઃ

ગરુડ ઉવાચ ।
નરકાણાં સ્વરૂપં મે વદ યેષુ વિકર્મિણઃ ।
પાત્યન્તે દુઃ ખભૂયિષ્ઠાસ્તેષાં ભેદાંશ્ચ કીર્તય

શ્રીભગવાનુવાચ ।
નરકાણાં સહસ્રાણિ વર્તન્તે હ્યરુણાનુજ ।
શક્યં વિસ્તરતો નૈવ વક્તું પ્રાધાન્યતો બ્રુવે

રૌરવં નામ નરકં મુખ્યં તદ્વૈનિબોધ મે ।
રૌરવે કૂટસાક્ષી તુ યાતિ યશ્ચાનૃતી નરઃ

યોજનાનાં સહસ્રે દ્વે રૌરવો હિ પ્રમાણતઃ ।
જાનુમાત્રપ્રમાણં તુ તત્ર ગર્તં સુદુસ્તરમ્

તત્રાઙ્ગારચયૌઘેન કૃતં તદ્ધરણીસમમ્ ।
તત્રાગ્નિના સુતીવ્રેણ તાપિતાઙ્ગારભૂમિના

તન્મધ્યે પાપકર્માણં વિમુઞ્ચન્તિ યમાનુગાઃ ।
સ દહ્યમાનસ્તીવ્રેણ વહ્નિના પરિધાવતિ

પદેપદે ચ પાદો ઽસ્ય સ્ફુટ્યતે શીર્યતે પુનઃ ।
અહોરાત્રેણોદ્ધરણં પાદન્યાસેન ગચ્છતિ

એવં સહસ્રં વિસ્તીર્ણં યોજનાનાં વિમુચ્યતે ।
તતો ઽન્યત્પાપશુદ્ધ્યર્થં તાદૃઙ્નિરયમૃચ્છતિ

રૌરવસ્તે સમાખ્યાતઃ પ્રથમો નરકો મયા ।
મહારૌરવસંજ્ઞં તુ શૃણુષ્વ નરકં ખગ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ સન્તિ પઞ્ચ સમન્તતઃ ।
તત્ર તામ્રમયી ભૂમિરધસ્તસ્યા હુતાશનઃ

તયા તપન્ત્યા સા સર્વા પ્રોદ્યદ્વિદ્યુત્સમપ્રભા ।
વિભાવ્યતે મહારૌદ્રા પાપિનાં દર્શનાદિષુ

તસ્યાં બદ્ધકરાભ્યાં ચ પદ્ભ્યાં ચૈવ યમાનુગૈઃ ।
મુચ્યતે પાપકૃન્મધ્યે લુણ્ઠમાનઃ સ ગચ્છતિ

કાકૈર્બકૈર્વૃકોલૂકૈર્મશકૈર્વૃશ્ચિકૈસ્તથા ।
ભક્ષ્યમાણૈસ્તથા રૌદ્રૈર્ગતો માર્ગે વિકૃષ્યતે

દહ્યમાનો ગતમતિર્ભ્રાન્તસ્તાતેતિ ચાકુલઃ ।
વદત્યસકૃદુદ્વગ્નો ન શાન્તિમધિગચ્છતિ

એવં તસ્માન્નરૈર્મોક્ષસ્ત્વતિક્રાન્તૈરવાપ્યતે ।
વર્ષાયુતાયુતૈઃ પાપં યૈઃ કૃતં દુષ્ટબુદ્ધિભિઃ

તથાન્યસ્તુ તતો નામ સો ઽતિશીતઃ સ્વભાવતઃ ।
મહારૌરવવદ્દીર્ઘસ્તથાન્ધતમસા વૃતઃ

શીતાર્તાસ્તત્ર બધ્યન્તે નરાસ્તમસિ દારુણે ।
પરસ્પરં સમાસાદ્ય પરિરભ્યાશ્રયન્તિ તે

દન્તાસ્તેષાં ચ ભજ્યન્તે શીતાર્તિપરિકમ્પિતાઃ ।
ક્ષુતૃષાતિબલાઃ પક્ષિન્નથ તત્રાપ્યુપદવાઃ

હિમખણ્ડવહો વાયુભિનત્ત્યસ્થીનિ દારુણઃ ।
મજ્જાસૃગસ્થિગલિતમશ્રન્ત્યત્ર ક્ષુધાન્વિતાઃ

આલિઙ્ગ્યમાના ભ્રામ્યન્તે પરસ્પરસમાગમે ।
એવં તત્રાપિ સુમહાન્ક્લેશસ્તમસિ માનવૈઃ

પ્રાપ્યતે શકુનિશ્રેષ્ઠ યો બહૂકૃતસઞ્ચયઃ ।
નિકૃન્તન ઇતિ ખ્યાતસ્તતો ઽન્યો નરકોત્તમઃ

કુલાલચક્રાણિ તત્ર ભ્રામ્યન્ત્યવિરતં ખગ ।
તેષ્વાપાષ્યે નિકૃષ્યન્તે કાલસૂત્રેણ માનવાઃ

યમાનુમાઙ્ગુલિસ્થેન આપાદતલમસ્તકમ્ ।
ન ચૈષાં જીવિતભ્રંશો જાયતે પક્ષિસત્તમ

છિન્નાનિ તેષાં શતશઃ ખણ્ડાન્યૈક્યં વ્રજન્તિ હિ ।
એવં વર્ષસહસ્રાણિ ભ્રામ્યન્તે પાપકર્મિણઃ

તાવદ્યાવદશેષં ચ તત્પાપં સંક્ષયં ગતમ્ ।
અપ્રાતષ્ઠં ચ નરકં શૃણુષ્વ ગદતો મમ

તત્રસ્થૈર્નારકૈર્દુઃ ખમસહ્યમનુભૂયતે ।
તાન્યેવ તત્ર ચક્રાણિ ઘટીયન્ત્રાણિ ચાન્યતઃ

દુઃ ખસ્ય હેતુભૂતાનિ પાપકર્મકૃતાં નૃણામ્ ।
ચક્રેષ્વારોપિતાઃ કેચિદ્ભામ્યન્તે તત્ર માનવાઃ

યાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ ન તેષાં સ્થિતિરન્તરા ।
ઘટીયન્ત્રેષુ બદ્વા યે બદ્ધા તોયવટી યથા

ભ્રામ્યન્તે માનવા રક્તમુદ્ગિરન્તઃ પુનઃ પુનઃ ।
અન્ત્રૈર્મુખવિનિષ્ક્રાન્તૈર્નેત્રૈરન્ત્રાવલમ્બિભૈઃ

દુઃ ખાનિ પ્રાપ્નુવન્તીહ યાન્યસહ્યાનિ જન્તુભિઃ ।
અસિપત્રવનં નામ નરકં શૃણુ ચાપરમ્

યોજનાનાં સહસ્રં યો જ્વલત્યગ્ન્યાશૃતાવનિઃ ।
સપ્તતીવ્રકરાશ્ચૈણ્ડર્યત્ર તીવ્ર સુદારુણે

પ્રતપન્તિ સદા તત્ર પ્રાણિનો નરકૌકસઃ ।
તન્મધ્યે ચરણં શીતસ્નિગ્ધપત્રં વિભાષ્યતે

પત્રાણિ યત્ર ખણ્ડાનિ ફલાનાં પક્ષિસત્તમ ।
શ્વાનશ્ચ તત્ર સુબલાશ્ચરન્ત્યામિષભોજનાઃ

મહાવક્ત્રા મહાદંષ્ટ્રા વ્યાઘ્રા ઇવ મહાબલાઃ ।
તતશ્ચ વનમાલોક્ય શિશિરચ્છાયમગ્રતઃ

પ્રયાન્તિ પ્રાણિનસ્તત્ર ક્ષુત્તાપપરિપીડિતાઃ ।
માતર્ભ્રાતસ્તાત ઇતિ ક્રન્દમાનાઃ સુદુઃ ખિતાઃ

દહ્યમાનાઙ્ઘ્રિયુગલા ધરણિસ્થેન વહ્નિના ।
તેષાં ગતાનાં તત્રાપિ અતિ શીતિઃ સમીરણઃ

પ્રવાતિ તેન પાત્યન્તે તેષાં ખડ્ગાસ્તથોપરિ ।
છિન્નાઃ પતન્તિ તે ભૂમૌ જ્વલત્પાવકસંચયે

લેલિહ્યમાને ચાન્યત્ર તપ્તાશેષમહીતલે ।
સારમેયાશ્ચ તે શીઘ્રં શાતયન્તિ શરીરતઃ

તેષાં ખણ્ડાન્યનેકાનિ રુદતામતિભીષણે ।
અસિપત્રવનં તાત મયૈતત્પરિકીર્તિતમ્

અતઃ પરં ભીમતરં તપ્તકુંભં નિબોધ મે ।
સમન્તતસ્તપ્તકુમ્ભા વહ્નિજ્વાલાસમન્વિતાઃ

જ્વલદગ્નિચયાસ્તપ્તતૈલાયશ્ચૂર્ણપૂરિતાઃ ।
એષુ દુષ્કૃતકર્માણો યામ્યૈઃ ક્ષિપ્તા હ્યધોમુખાઃ

ક્વાથ્યન્તે વિસ્ફુટદ્ગાત્રા ગલન્મજ્જાજલાન્વિતાઃ ।
સ્ફુટત્કપાલેનત્રાસ્થિચ્છિદ્યમાના વિભીષણૈઃ

ગૃધ્રૈરુત્પાટ્ય મુચ્યન્તે પુનસ્તેષ્વેવ વેગિતૈઃ ।
પુનશ્ચિમચિમાયન્તે તૈલનૈક્યં વ્રજન્તિ ચ

દ્રવીભૂતૈઃ શિરોગાત્રૈઃ સ્નાયુમાંસત્વગાસ્થિભિઃ ।
તતો યામ્યૈર્નરૈરાશુ દર્વ્યાઘટ્ટનઘટ્ટિતાઃ

કૃતાવર્તે મહાતૈલે ક્વાથ્યન્તે પાપકર્મિણઃ ।
એષ તે વિસ્તરેણોક્તસ્તપ્તકુમ્ભો મયા ખગ

આદિમો રૌરવઃ પ્રોક્તો મહારૌરવકો ઽપરઃ ।
અતિશીતસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થો હિ નિકૃન્તનઃ

અપ્રતિષ્ઠઃ પઞ્ચમઃ સ્યાદસિપત્રવનો ઽપરઃ ।
સપ્તમસ્તપ્તકુમ્ભસ્તુ સપ્તૈતે નરકા મતાઃ

શ્રૂયન્તેન્યાન્યપિ તથા નરકાણિ નરાધમાઃ ।
કર્મણાં તારતમ્યેન તેષુતેષુ પતન્તિ હિ

તથા હિ નરકો રોધઃ શૂકરસ્તાલ એવ ચ ।
તપ્તકુમ્ભો મહાજ્વાલઃ શબલો ઽથ વિમોહનઃ

ક્રિમિશ્ચ ક્રિમભક્ષશ્ચ લાલાભક્ષો વિષઞ્જનઃ ।
અધઃ શિરાઃ પૂયવહો રુધિરાન્ધશ્ચ વિડ્રભુજઃ

તથા વૈતરણી સૂ (મૂ) મસિપત્રવનં તથા ।
અગ્નિજ્વાલો મહાઘોરઃ સન્દંશો વાપ્યભોજનઃ

તમશ્ચ કાલસૂત્રં ચ લોહશ્ચાપ્યભિદસ્તથા ।
અપ્રતિષ્ઠો ઽપ્યવીચિશ્ચ નરકા એવમાદયઃ

તામસા નરકાઃ સર્વે યમસ્ય વિષયે સ્થિતાઃ ।
યેષુ દુષ્કૃતકર્માણઃ પતન્તિ હિ પૃથક્પૃથક્

ભૂમેરધસ્તાત્તે સર્વે રૌરવાદ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
રોઘો ગોઘ્નો ભ્રૂણહા ચ અગ્નિદાતા નરઃ પતેત્

સૂકરે બ્રહ્મહા મજ્જેત્સુરાપઃ સ્વર્ણતસ્કરઃ ।
તાલે પતેત્ક્ષત્ત્રહન્તા હત્વા વૈશ્યં ચ દુર્ગતિઃ

બ્રહ્મહત્યાં ચ યઃ કુર્યાદ્યશ્ચ સ્યાદ્ગુરુતલ્પગઃ ।
સ્વસૃગામી તપ્તકુમ્ભી તથા રાજભટો ઽનૃતી

તપ્તલોહૈશ્ચ વિક્રેતા તથા બન્ધનરક્ષિતા ।
માધ્વી વિક્રયકર્તાં ચ યસ્તુ ભક્તં પરિત્યજેત્

મહાજ્વાલી દુહિતરં સ્નુષાં ગચ્છતિ યસ્તુ વૈ ।
વેદો વિક્રીયતે યૈશ્ચ વેદં દૂષયતે તુ યઃ

ગુરું ચૈવાવમન્યન્તે વાક્શરૈસ્તાડયન્તિ ચ ।
અગમ્યાગામી ચ નરો નરકં શબલં વ્રજેત્

વિમોહે પતતે શૂરે મર્યાદાં યો ભિનત્તિ વૈ ।
દુરિષ્ટં કુરુતે યસ્તુ કૃમિભક્ષં પ્રપદ્યતે

દેવબ્રાહ્મણવિદ્વેષ્ટા લાલાભક્ષે પતત્યપિ ।
કુણ્ડકર્તા કુલાલશ્ચ ન્યાસહર્તા ચિકિત્સકઃ

આરામેષ્વગ્નિદાતા ચ એતે યાન્તિ વિષઞ્જને ।
અસત્પ્રતિગ્રહી યસ્તુ તથૈવાયાજ્યયાજકઃ

ન ક્ષત્ત્રૈર્જોવતે યસ્તુ નરો ગચ્છેદધોમુખમ્ ।
ક્ષીરં સુરાં ચ માસં લાક્ષાં ગન્ધં રસં તિલાન્

એવમાદીનિ વિક્રીણન્ ઘોરે પૂયવહે પતેત્ ।
યઃ કુક્કુટાન્નિબધ્નાતિ માર્જારાન્ સૂકરાંશ્ચ તાન્ ।
પક્ષિણશ્ચ મૃગાંશ્છા ગાન્સો ઽપ્યેવં નરકં વ્રજેત્

આજાવિકો માહિષિકસ્તથા ચક્રી ધ્વજી ચ યઃ ।
રઙ્ગોપજીવિકો વિપ્રઃ શાકુનિર્ગ્રામયાજકઃ

અગારદાહી ગરદઃ કુણ્ડાશી સોમવિક્રયી ।
સુરાપો માંસભક્ષી ચ તથા ચ પશુઘાતકઃ

રુધિરાન્ધે પતન્ત્યેતે પતન્ત્યેતે એવમાહુર્મનીષિણઃ ।
ઉપવિષ્ટન્ત્વેકપઙ્ક્ત્યાં વિષં સમ્ભોજયન્તિ યે

પતન્તિ નિરયે ઘોરે વિડ્ભુજે નાત્ર સંશયઃ ।
મધુગ્રાહો વૈતરણીમાક્રોશી મૂત્રસંજ્ઞકે

અસિપત્રવને ઽસૌચી ક્રોધનશ્ચ એતેદપિ ।
અગ્નિજ્વાલાં મૃગવ્યાધો ભોજ્યતે યત્ર વાયસૈઃ

ઇજ્યાયાં વ્રતલોપાચ્ચ સન્દંશે નરકે પતેત્ ।
સ્કન્દન્તે યદિ વા સ્વપ્ને યતિનો બ્રહ્મચારિણઃ

પુત્રૈરધ્યાપિતા યે ચ પુત્રૈરાજ્ઞાપિતાશ્ચ યે ।
તે સર્વે નરકં યાન્તિ નિરયં ચાપ્યભોજનમ્

વર્ણાશ્રમવિરુદ્ધાનિ ક્રોધહર્ષસમન્વિતાઃ ।
કર્માણિ યે તુ કુર્વન્તિ સર્વે નિરયવાસિનઃ

ઉપરિષ્ટાત્સ્થિતો ઘોર ઉષ્ણાત્મા રૌરવો મહાન્ ।
સુદારુણઃ સુશીતાત્મા તસ્યા ધસ્તામસઃ સ્મૃતઃ

એવમાદિક્રમેણૈવ સર્વે ઽધો ઽધઃ પરિસ્થિતાઃ ।
દુઃ ખોત્કર્ષશ્ચ સર્વેષુ કર્મસ્વપિ નિમિત્તતઃ

સુખોત્કર્ષશ્ચ સર્વત્ર ધર્મસ્યેહનિમિતતઃ ।
પશ્યન્તિનરકાન્દેવા હ્યધોવક્ત્રાન્સુદારુણાન્

નારકાશ્ચાપિ તે દેવાન્સર્વાન્પશ્યન્તિ ઊર્ધ્વગાન્ ।
એતાન્યાન્યાનિ શતશો નરકાણિ વિયદ્ગતે

દિનેદિને તુ નરકે પચ્યતે દહ્યતેન્યતઃ ।
શીર્યતે ભિદ્યતે ઽન્યત્ર ચૂર્યતે ક્લિદ્યતેન્યતઃ

ક્વથ્યતે દીપ્યતે ઽન્યત્ર તથા વાતહતો ઽન્યતઃ ।
એકં દિનં વર્ષશતપ્રમાણં નરકે ભવેત્

તતઃ સર્વેષુ નિસ્તીર્ણઃ પાપી તિર્યક્ત્વમશ્નતે ।
કૃમિકીટપતઙ્ગેષુ સ્થાવરૈકશફેષુ ચ

ગત્વા વનગજાઢ્યેષુ ગોષ્વષુ તથૈવ ચ ।
ખરો ઽશ્વો ઽશ્વતરો ગૌરઃ શરભશ્ચમરી તથા

એતે ચૈકશફાઃ ષટ્ ચ શૃણુ પઞ્ચનખાનતઃ ।
અન્યાસુ બહુપાપાસુ દુઃ ખદાસુ ચ યો નિષુ

માનુષ્યં પ્રાપ્યતે કુબ્જો કુત્સિતો વામનો ઽપિ વા ।
ચણ્ડાલપુક્કસાદ્યાસુ નરયોનિષુ જાયતે

મુહુર્ગર્ભે વસન્ત્યેવ મ્રિયન્તે ચ મુહુર્મુહુઃ ।
અવશિષ્ટેન પાપેન પુણ્યેન ચ સમન્વિતઃ

તતશ્ચારોહિણીં યોનિં શૂદ્રવૈશ્યનૃપાદિકમ્ ।
વિપ્રદેવેન્દ્રતાં ચાપિ કદાચિદધિરોહતિ

એવં તુ પાપકર્માણો નિરયેષુ પતન્ત્યધઃ ।
યથા પુણ્યકૃતો યાન્તિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

તે યમેન વિનિર્દિષ્ટાં યોનિં પુણ્યગતિં નરાઃ ।
પ્રગીતગન્ધર્વગણા નૃત્યોત્સવસમાકુલાઃ

હારનૂપુરમાધુર્યૈઃ શોભિતાન્યમલાનિ તુ ।
પ્રયાન્ત્યાશુ વિમાનાનિ દિવ્યગન્ધસ્રગુજ્જ્વલાઃ

તસ્માચ્ચ પ્રચ્યુતા રાજ્ઞામન્યેષાં ચ મહાત્મનામ્ ।
જાયન્તે નીરુજાં ગેહે સ દ્વૃત્તિપીરપાલકાઃ

ભોગાન્સમ્પ્રાપ્નુવન્ત્યુગ્રાંસ્તતો યાન્ત્યૂર્ધ્વમન્યથા ।
અવરોહિણીં સમ્પ્રાપ્ય પૂર્વવદ્યન્તિ માનવાઃ

જાતસ્ય મૃત્યુલોકે વૈ પ્રાણિનો મરણં ધ્રુવમ્ ।
પાપિષ્ઠાનામદોમાર્ગાજ્જીવો નિષ્ક્રમતે ધ્રુવમ્

પૃથિવ્યાં લીયતે પૃથ્વી આપશ્ચૈવ તથાપ્સુ ચ ।
તેજસ્તેજસિ લીયતે સમીરે ચ સમીરણઃ

આકાશે ચ તથાકાશં સર્વવ્યાપિ નિશાકરે ।
તત્ર કામસ્તથા ક્રોધઃ કાયે પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ચ

એતે તાર્ક્ષ્ય સમાખ્યાતા દેહે તિષ્ઠન્તિ તસ્કરાઃ ।
કામઃ ક્રોધો હ્યહઙ્કારો મનસ્તત્રૈવ નાયકઃ

સંહારશ્ચૈવ કાલો ઽસૌ પુણ્યપાપેન સંયુતઃ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયસમાયુક્તઃ સકલૈર્વિબુધૈઃ સહ

પ્રવિશેત્સ નવે દેહે પૃહે દરધે ગુહી યથા ।
શરીરે યે સમાસીનાઃ સર્વે વૈ સપ્ત ધાતવઃ

ષાટ્કૌશિકો હ્યયં કાયઃ સર્વે વાતાશ્ચ દેહિનામ્ ।
મૂત્રં પુરીષં તદ્યોગાદ્યે ચાન્યે વ્યાધયસ્તથા

પિત્તં શ્લેષ્મા તથા મજ્જા માંસં વૈ મેદ એવ ચ ।
અસ્થિ શુક્રં તથા સ્નાયુર્દેહેન સહ દહ્યતિ

એષ તે કથિતસ્તાર્ક્ષ્ય વિનાસઃ સર્વદેહિનમ્ ।
કથયામિ પુનસ્તેષાં શરીરં ચ યથા ભવેત્

એકસ્તમ્બંસ્નાયુબદ્ધં સ્થૂણાત્રયવિભૂષણમ્ ।
ઇન્દ્રિયૈશ્ચ સમાયુક્તં નવદ્વારં શરીરકમ્

વિષયૈશ્ચ સમાક્રાન્તં કામક્રોધસમાકુલમ્ ।
રાગદ્વેષસમાકીર્ણં તૃષ્ણાદુર્ગમતસ્કરમ્

લોભજાલપરિચ્છિન્નં મોહવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતમ્ ।
સુબદ્ધં માયયા ચૈતલ્લોભેનાધિષ્ઠિતં પુરમ્

એતદ્ગુણસમાકીર્ણં શરીરં સર્વદેહિનામ્ ।
આત્માનં યે ન જાનન્તિ તે નરાઃ પશવઃ સ્મૃતાઃ

એવમેવ સમાખ્યાતં શરીરં તે ચતુર્વિધમ્ ।
ચતુરશીતિલક્ષાણિ નિર્મિતા યોનયઃ પુરા

ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્વેદજાશ્ચૈવ અણ્ડજાશ્ચ જરાયુજાઃ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં નિરયસ્ય પ્રપઞ્ચતઃ

અથયામિ ક્રમપ્રાપ્તં પ્રષ્ટુ વા વર્તતે સ્પૃહા