ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 2.2

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે દ્વિતીયાંશાખ્યે ધર્મકાણ્ડે (પ્રેતખણ્ડે) શ્રીકૃષ્ણગરુડસંવાદે પ્રશ્રપ્રપઞ્ચો નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 2
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા ભદ્ર માનુષાણાં હિતાય વૈ ।
શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા સર્વમેવૌર્ધ્વદૈહિકમ્

સમ્યગ્વિભેદરહિતં શ્રુતિસ્મૃતિસમુદ્ધૃતમ્ ।
યન્ન દૃષ્ટં સુરૈઃ સેન્દ્રૈર્યોગિભિર્યોગચિન્તકૈઃ

ગુહ્યદ્ગુહ્યતરં તચ્ચ નાખ્યાતં કસ્યચિત્ક્વચિત્ ।
ભક્તસ્ત્વં હિ મહાભાગ વૈનતેયં બ્રવીમિ તે

અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તુ સ્વર્ગો નૈવ ચ નૈવ ચ ।
યેન કેનાપ્યુપાયેન કાર્યં જન્મ સુતસ્ય હિ

તારયેન્નરકાત્પુત્ત્રો યદિ મોક્ષો ન વિદ્યતે ।
સ્કન્ધઃ પુત્રેણ કર્તવ્યો હ્યગ્નિદાતા ચ પૌત્રકઃ

તિલદર્ભૈશ્ચ ભૂમ્યાં વૈ કુટી ઋતુમતી ભવેત્ ।
પઞ્ચ રત્નાનિ વક્ત્રે તુ યેન જીવઃ પ્રરોહતિ

યદા પુષ્પં પ્રનષ્ટં હિ ક્વ તદા ગર્ભધારણમ્ ।
આદરાચ્ચ તતો ભૂમૌ યેન ગર્ભં પ્રધાર્યતે

લેપ્યા તુ ગોમયૈર્ભૂમિસ્તિલાન્દર્ભાન્વિનિઃ ક્ષિપેત્ ।
તસ્યામેવાતુરો મુક્તઃ સર્વં દહતિ કિલ્બિષમ્

દર્ભતૂલી નયેત્સ્વર્ગમાતુરસ્ય ન સંશયઃ ।
દર્ભાંસ્તત્ર ક્ષિપેદ્વાથ તૂલીગેન્દુકમધ્યતઃ

સર્વત્ર વસુધાપૂતા યત્ર લેપો ન વિદ્યતે ।
યત્ર લેપઃ સ્થિતસ્તત્ર પુનર્લેપેન શુધ્યતિ

યાતુધાનાઃ પિશાચાશ્ચ રાક્ષસાઃ ક્રૂરકર્મિણઃ ।
અલેપં હ્યાતુરં મુક્તં વિશન્ત્યેતે વિયોનયઃ

નિત્યહોમસ્તથા શ્રાદ્ધં પાદશૌચં દ્વિજે તથા ।
મણ્ડલેન વિના ભૂમ્યામાતુરો મુચ્યતે ન હિ

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ શ્રીર્હુતાશસ્તથૈવ ચ ।
મણ્ડલે ચોપતિષ્ઠન્તિ તસ્માત્કુર્વીત મણ્ડલમ્

અન્યથા મ્રિયતે વાલો વૃદ્ધસ્તાર્ક્ષ્યયુવાથવા ।
યોન્યન્તરં ન ગચ્છેત્સ ક્રીડતે વાયુના સહ

મિશ્રિતં લોહિતામિશ્રં તદેવં જન્મ જીયતે ।
તસ્યૈવ વાયુભૂતસ્ય ન શ્રાદ્ધં નોદકક્રિયા

મમ સ્વેદસમુદ્ભૂતાસ્તિલાસ્તાર્ક્ષ્ય પવિત્રકાઃ ।
અસુરા દાનવા દૈત્યા વિદ્રવન્તિ તિલૈસ્તથા

તિલાઃ શ્વેતાસ્તિલા કૃષ્ણાસ્તિલા ગોમૂત્રસંન્નિભાઃ ।
દહન્તુ તે મે પાપાનિ શરીરેણ કૃતાનિ વૈ

એક એવ તિલો દત્તો હેમદ્રોણતિલૈઃ સમઃ ।
તર્પણે દાનહોમેષુ દત્તો ભવતિ ચાક્ષયઃ

દર્ભા રોમસમુદ્ભૂતાસ્તિલાઃ સ્વેદેષુ નાન્યથા ।
દેવતા દાનવાસ્તૃપ્તાઃ શ્રાદ્ધેન પિતરસ્તથા

પ્રયોગવિધિના બ્રહ્મા વિશ્વં ચાપ્યુપજીવનામ્ ।
અપસવ્યાદિતો બ્રહ્મા પિતરો દેવદેવતાઃ

તેન તે પિતરસ્તૃપ્તા અપસવ્યે કૃતે સતિ ।
દર્ભમૂલે સ્થિતો બ્રહ્મા મધ્યે દેવો જનાર્દનઃ

દર્ભાગ્રે શઙ્કરં વિદ્યાત્ત્રયો દેવાઃ કુશે સ્મૃતાઃ ।
વિપ્રા મન્ત્રાઃ કશા વહ્નિસ્તુલસી ચ ખગેશ્વર

નૈતે નિર્માલ્યતાં યાન્તિ ક્રિયમાણાઃ પુનઃ પુનઃ ।
તુલસી બ્રાહ્મણા ગાવો વિષ્ણુરેકાદશી ખગ

પઞ્ચ પ્રવહણાન્યે ભવાબ્ધૌ મજ્જતાં નૃણામ્ ।
વિષ્ણુરેકાદશી ગીતા તુલસી વિપ્રધેનવઃ

અસારે દુર્ગસંસારે ષટ્પદી મુક્તિદાયિની ।
તિલાઃ પવિત્રમતુલં દર્ભાશ્ચાપિ તુલસ્યથ

નિવારયન્તિ ચૈતાનિ દુર્ગતિં યાન્તમાતુરમ્ ।
હસ્તાભ્યામુદ્ધરેદ્દર્ભાંસ્તોયેન પ્રોક્ષયેદ્ભુવિ

મૃત્યુકાલે ક્ષિપેદ્દર્ભાન્કરયોરાતુરસ્ય ચ ।
દર્ભૈસ્તુ ક્ષિપ્યતે યો ઽસૌ દર્ભૈસ્તુ પરિવેષ્ટિતઃ

વિષ્ણુલોકે સ વૈ યાતિ મન્ત્રહીનો ઽપિ માનવઃ ।
તૂલીં કૃત્વા કૃતૌ પાદૌ સંસ્થિતૌ ક્ષિતિપૃષ્ઠતઃ

પ્રાયાશ્ચિત્તં વિશુદ્ધાગ્નૌ સંસારે ઽસારસાગરે ।
ગોમયેનોપલિમ્પેત્તુ દર્ભાસ્તરણસંસ્થિતે

યને દત્તેન દાનેન સર્વં પાપં વ્યપોહતિ ।
લવણં તદ્રસં દિવ્યં સર્વકામપ્રદં નૃણામ્

યસ્માદન્નરસાઃ સર્વે નોત્કટા લવણં વિના ।
પિતૄણાં ચ પ્રિયં ભવ્યં તસ્માત્સ્વર્ગપ્રદં ભવેત્

વિષ્ણુદેહસમુદ્ભૂતો યતો ઽયં લવણો રસઃ ।
એતત્સલવણં દાનં તેન શંસન્તિ યોગિનઃ

બ્રાહ્મણક્ષત્ત્રિયવિશાં સ્ત્રીણાં શૂદ્રજનસ્ય ચ ।
આતુરસ્ય યદા પ્રાણા ન યાન્તિ વસુધાતલે

લવણં તુ તદા દેયં દ્વારસ્યોદ્વાટનં દિવઃ ।
અન્યચ્ચ શૃણુ પક્ષીન્દ્ર મૃત્યો રૂપં પ્રપઞ્ચતઃ

યસ્ય કાલેન નો યાયાદ્વિયોગઃ પ્રાણદેહયોઃ ।
પ્રાણિનશ્ચ સ્વસમયે મૃત્યુરત્યન્તવિસ્મૃતિઃ

યથા વાયુર્જલધરાન્વિકર્ષતિ યતસ્તતઃ ।
તદ્વજ્જલદવત્તાર્ક્ષ્ય કાલસ્યૈવ વશાનુગાઃ

સાત્ત્વિકા રાજસાશ્ચૈવ તામસા યે ચ કેચન ।
ભાવાઃ કાલાત્મકાઃ સર્વે પ્રવર્તન્તે હિ જન્તુષુ

આદિત્યશ્ચન્દ્રમાઃ શમ્ભુરાપો વાયુઃ શતક્રતુઃ ।
અગ્નિઃ ખં પૃથિવી મિત્ર ઓષધ્યો વસવસ્તથા

સરિતઃ સાગરાશ્ચૈવ ભાવાભાવૌ ચ સર્પહન્ ।
સર્વે કાલેન સૃજ્યન્તે સંક્ષિપ્યન્તે યથા પુનઃ

કાલેન સંહ્રિયન્તે ચ નૃનં મૃત્યાવુપસ્થિતે ।
દૈવયોગાત્ત્દા વ્યાધિઃ કશ્ચિદુત્પદ્યતે ખગ

વૈકલ્યમિન્દ્રિયાણાં ચ બલૌ જોરંહસાં ભવેત્ ।
યુગપદ્વશ્ચિકકોટિશૂકદંશો ભવેદ્યદિ

તદાનુમીયતે તેન પીડા મૃત્યુભવા ખગ ।
તતઃ ક્ષણેન ચૈતન્યે વિકલે જડતાં ગતે

પ્રિચાલ્યન્તે તતઃ પ્રાણા યામ્યૈર્નિકટવર્તિભિઃ ।
બીભત્સં તુ તદા રૂપં પ્રાણૈઃ કણ્ઠગતૈર્ભવેત્

ફેમુદ્ગિરતે સો ઽથ મુખં લાલાકુલં ભવેત્ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રપુરુષો હાહા કુર્વંસ્તતસ્તનોઃ

તદૈવ નીયતે દ્વતૈર્યામ્યૈર્વોક્ષન્સ્વકં ગૃહમ્ ।
ભૂય એવ હિતે તાત મૃત્યુકાલદશામિમામ્

અષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ ।
ભિનત્તિ મર્મસ્થાનાનિ દીપ્યમાનો નિરિન્ધનઃ

ઉદાનો નામ પવનસ્તતશ્ચોર્ધ્વં પ્રવર્તતે ।
ભક્તાનામબુભુક્ષાણામધોગતિનિરોધકૃત્

યૈર્નાનૃતાનિ ચોક્તાનિ પ્રીતિભેદઃ કૃતો ન ચ ।
આસ્તિકઃ શ્રદ્દધાનશ્ચ સ સુખં મૃત્યુમૃચ્છતિ

યો ન કામાન્ન સંરંભાન્ન દ્વેષાદ્ધર્મમુત્સૃજેત્ ।
યથોક્તકારી સૌમ્યશ્ચ સ સુખં મૃત્યુમૃચ્છતિ

મોહજ્ઞાનપ્રદાતારઃ પ્રાપ્નુવન્તિ મહત્તમઃ ।
કૂટસાક્ષી મૃષાવાદી યે ચ વિશ્વાસઘાતકાઃ

તે મોહં મૃત્યુમૃચ્છન્તિ તથા યે વેદનિન્દકાઃ ।
વિભીષકાઃ પૂતિગન્ધા યષ્ટિમુદ્ગરપાણયઃ

આગચ્છન્તિ દુરાત્માનો યમસ્ય પુરુષાસ્તદા ।
પ્રાપ્તે ત્વીદૃક્પથે ઘોરે જાયતે તસ્ય વેપથુઃ

ક્રન્દત્યવિરતં સો ઽપિ પિતૃમાતૃસુતાનપિ ।
સાસ્ય વાગસ્ફુટા યત્નેનૈકવર્ણા વિભાસતે

દૃષ્ટિર્વૈ ભ્રામ્યતે ત્રાસાચ્છ્વાસાચ્છુષ્યતિ ચાનનમ્ ।
સ તતો વેદનાવિષ્ટસ્તચ્છરીરં વિમુઞ્ચતિ

અસ્પૃશ્યં કુત્સનીયં ચ તત્ક્ષણાદેવ જાયતે ।
ઉક્તં મૃત્યોઃ સ્વરૂપં તુ પ્રસઙ્ગાદન્યદપ્યથ

વૈચિત્ર્યસ્યોત્તરં પ્રશ્રે દ્વિતીયસ્ય વદામિ તે ।
કર્મણાં પ્રાક્તનાનાં તુ તદસત્ત્વેનં ભદેતઃ

ભવેદ્ભોગસ્ય વૈચિત્ર્યં ભ્રામ્યતાં પ્રાણિનામિહ ।
દેવત્વમસુરત્વં ચ યક્ષત્વાદિસુખપ્રદમ્

માનુષત્વં પશુત્વં ચ પક્ષિત્વાદ્યતિદુઃ ખદમ્ ।
કર્મણાં તારતમ્યેન ભવતીહ ખગેશ્વર

અત્ર તે કીર્તયિષ્યામિ વિપાકં કર્મણામહમ્ ।
વૈચિત્ર્યસ્ય સ્પુટત્વાયયૈર્જોવઃ સંસરત્યયમ્

મહાપાતકજાન્ઘોરાન્નરકાન્પ્રાપ્ય દારુણાન્ ।
કર્મક્ષયાત્પ્રજાયન્તે મહાપાતકિનઃ ક્ષિતૌ

જાયન્તે લક્ષણૈર્યૈસ્તુતાનિ મે શૃણુ સત્તમ ।
મૃગાશ્વસૂકરોષ્ટ્રાણાં બ્રહ્મહા યોનિમૃચ્છતિ

કૃમિકીટપતઙ્ગત્વં સ્વર્ણહારી સમાપ્નુયાત્ ।
તૃણગુલ્મતાત્વં ચ ક્રમશો ગુરુતલ્પગઃ

બ્રહ્મહા ક્ષયરોગી સ્યાત્સુરાપઃ શ્યાવદન્તકઃ ।
હેમહારી તુ કુનખી દુશ્ચર્મા ગુરુતલ્પગઃ

યો યેન સંવસત્યેષાં સ તલ્લિઙ્ગો ઽભિજાયતે ।
સંવત્સરેણ પતતિ પતિતેન સહાચરન્

સંલાપસ્પર્શનિઃ શ્વાસસહયાનાશનાસનાત્ ।
યાજનાધ્યાપનાદ્યૌનાત્પાપં સંક્રમતે નૃણામ્

ગત્વા દારાન્પરેષાઞ્ચ બ્રહ્મસ્વમપહૃત્ય ચ ।
અરણ્યે નિર્જને દેશે જાયતે બ્રહ્મરાક્ષસઃ

હીનજાતૌ પ્રજાયેત રત્નાનામપહારકઃ ।
પત્રં ચ શાખિનો હૃત્વા ગન્ધાંશ્છુચ્છુન્દરી પુમાન્

મૂષકો ધાન્યહારી સ્યાદ્યાનમુષ્ટ્રઃ ફલં કપિઃ ।
નિર્મન્ત્રભોજનાત્કાકો ગૃધ્રો હૃત્વા હ્યુપસ્કરમ્

મધુદંશઃ ફલં ગૃધ્રો ગાં ગોધાગ્નિં બકસ્તથા ।
સ્યાચ્છ્વેતકુષ્ઠી સ્ત્રીવસ્ત્ર હ્યરુચી રસહારકઃ

કાંસ્યહારી તુ હંસઃ સ્યાત્પરસ્વસ્ય ચ હારકઃ ।
અપસ્મારી ગુરોર્હન્તા ક્રૂરકૃદ્વામનો ભવેત્

ધર્મપત્નીં ત્યજઞ્છબ્દવેધી પ્રાણી ભવેત્ક્ષિતૌ ।
દેવવિપ્રસ્વાપહારી પાણ્ડુરઃ પરમાંસભુક્

ભક્ષ્યાભક્ષ્યો ગણ્ડમાલી મહારોગી પ્રજાયતે ।
ન્યાસાપહારી કાણઃ સ્યાસ્ત્રીજીવઃ ખઞ્જકો ભવેત્

કૌમારદારત્યાગી ચ દુર્ભગો ઽથૈ કમિષ્ટભુક્ ।
વાતગુલ્મી વિપ્રયોષિદ્ગામી વા જમ્બુકો ભવેત્

શય્યાહર્તા ક્ષપણકઃ પતઙ્ગો વસ્ત્રહારકઃ ।
માત્સર્યાદપિ જાત્યન્ધો કપાલી દીપહારકઃ

કૌશિકો મિત્રહન્તા ચ ક્ષયી પિત્રાદિનિન્દકઃ ।
સ્ખલદ્વાગનૃતવાદી કૂટસાક્ષી જલોદરી

મશકઃ સો ઽથ ચછિન્નોષ્ઠો વિવાહે વિઘ્નકૃદ્ભવેત્ ।
સ્યાદ્વાથ વૃષલઃ સો ઽયં ચત્વરે વૈ વિણ્મૂત્રકૃત્

મૂત્રકૃચ્છ્રી દૂષકસ્તુ કન્યાયાઃ ક્લીબતામિયાત્ ।
દ્વીપી સ્યાદ્વેદવિક્રેતા વરાહો ઽયાજ્યયાજકઃ

યતસ્તતો ઽશ્રન્માર્જારો ખદ્યોતો વહદાહકઃ ।
કૃમિઃ પર્યુષિતાદઃ સ્યાન્મત્સરી ભ્રમરો ભવેત્

અગ્ન્યુત્સાદી તુ કુષ્ઠી સ્યાદદત્તાઽદાનતો વૃષઃ ।
સર્પો ગોહારકો ઽન્નસ્ય હારકઃ સ્યાદજીર્ણવાન્

જલહારી તુ મત્સ્યઃ સ્યાત્ક્ષીરહારી બલાકિકા ।
અન્નં પર્યુષિતં વિપ્રે પ્રદદત્કુબ્જતાં વ્રજેત્

ફલાનિ હરતે યસ્તુ સન્તતિર્મ્રિયતે ખગ ।
અદત્ત્વા ભક્ષ્યમશ્રાતિ હ્યનપત્યો ભવેન્નરઃ

પ્રવજ્યાગમનાદ્રાજન્ ભવેન્મરુપિશાચકઃ ।
ચાતકો જલહર્તા સ્યાજ્જન્માન્ધઃ પુંસ્તકં હરન્

પ્રતિશ્રુત્ય દ્વિજેભ્યોર્ઽથમદદજ્જમ્બુકો ભવેત્ ।
પરિવાદાદિજાતીનાં લભતે કાચ્છપીં તનુમ્

દુર્ભગઃ ફલવિક્રેતા વૃકશ્ચ વૃષલીપતિઃ ।
માર્જારો ઽગ્નિં પદા સ્પૃષ્ટ્વા રોગવાન્પરમાંસભુક્

જલપ્રસ્ત્રવણં યસ્તુ ભિન્દ્યાન્મત્સ્યો ભવેન્નરઃ ।
હરેઃ કથાં ન શૃણ્વન્તિ યે ન સાધુજનસ્તવમ્

તાન્નરાન્કર્ણમૂલો ઽયં વ્યાપ્નુયાન્નેતરાઞ્જનાન્ ।
પરસ્યાનનસંસ્થં યો ગ્રાસં હરિ મન્દધીઃ

દેવોપકરણાન્યેનં ગણ્ડમાલિનમીહતે ।
દમ્ભેનાચરતે ધર્મં ગજચર્મા ભવેત્તુ સઃ

શિરો ઽર્તિપ્રમુખા રોગા યાન્તિ વિશ્વાસઘાતકમ્ ।
લિઙ્ગપીડી શિવસ્વં ચ શિવનિર્માલ્યમેવ ચ

સ્ત્રિયો ઽપ્યનેન માર્ગેણ હૃત્વા દોષમવાપ્નુયુઃ ।
એતેષામેવ જન્તૂનાં ભાર્યાત્વમુપજાયતે

ભોગાન્તે નરકસ્યૈતત્સર્વમિત્યવધારય ।
ખઘ પ્રદર્શ્યમેતત્તુ મયોક્તં તે સમાસતઃ ।
દ્રવ્યપ્રકારા હિ યથા તથૈવ પ્રાણિજાતયઃ

એવં વિચિત્રૈર્નિજકર્મભિર્નૃણાં સુખસ્ય દુઃ ખસ્ય ચ જન્મનામપિ ।
વૈચિત્ર્યમુક્તં શુભકર્મતઃ શુભં તથાશુભાચ્ચાશુભમીરયન્તિ

એતત્તે સર્વંમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટો ઽહમિહ ત્વયા