ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 2.22

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે દ્વિતીયાંશે ધર્મકાદૃપ્રેતકલ્પે શ્રીકૃષ્ણગરુડસંવાદે સ્વપ્નાધ્યાયો નામૈકવિંશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 22
ગરુડ ઉવાચ ।
સમ્ભવન્તિ કથં પ્રેતાઃ કેન તેષાં ગતિર્ભવેત્ ।
કીદૃક્તેષાં ભવેદ્રૂપં ભોજનં કિં ભવેત્પ્રભો

સુપ્રીતાસ્તે કથં પ્રેતાઃ ક્વ તિષ્ઠન્તિ સુરેશ્વર ।
પ્રસન્નઃ કૃપયા દેવ પ્રશ્રમેનં વદસ્વ મે

શ્રીભગવાનુવાચ ।
પાપકર્મરતા યે વૈ પૂર્વકર્મવશાનુગાઃ ।
જાયન્તે તે મૃતાઃ પ્રેતાસ્તાઞ્છૃણુષ્વ વદામ્યહમ્

વાપીકૂપતડાગાંશ્ચ આરામં સુરમન્દિરમ્ ।
પ્રપાં સદ્મ સુવૃક્ષાંશ્ચ તથા ભોજનશાલિકાઃ

પિતૃપૈતામહં ધર્મં કિક્રીણાતિ સ પાપભાક્ ।
મૃતઃ પ્રેતત્વમાપ્નોતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

ગોચરં ગ્રામસીમાં તડાગારામગહ્વરમ્ ।
કર્ષયન્તિ ચ યે લોભાત્પ્રેતાસ્તે વૈ ભવન્તિ હિ

ચણ્ડાલાદુદકાત્સર્પાદ્બ્રાહ્મણાદ્બૈદ્યુતાગ્નિતઃ ।
દંષ્ટ્રિભ્યશ્ચ પશુભ્યશ્ચ મરણં પાપકર્મિણામ્

ઉદ્બન્ધનમૃતા યે ચ વિષશસ્ત્રહતાશ્ચ યે ।
આત્મોપઘાતિનો યે ચ વિષૂચ્યાદિહતાસ્તથા

મહારોગૈર્મૃતા યે ચ પાપરોગૈશ્ચ દસ્યુભિઃ ।
અસંસ્કૃતપ્રમીતા યે વિહિતાચારવર્જિતાઃ

વૃષોત્સર્ગાદિલુપ્તાશ્ચલુપ્તમાસિકપિણ્ડકાઃ ।
યસ્યાનયતિ શૂદ્રોગ્નિં તૃણકાષ્ઠહવીંષિ સઃ

પતનાત્પર્વતાનાં ચ ભિત્તિપાતેન યે મૃતાઃ ।
રજસ્વલાદિદોષૈશ્ચ ન ચ ભૂમૌ મતાશ્ચ યે

અન્તરિક્ષે મૃતા યે ચ વિષ્ણુસ્મરણવર્જિતાઃ ।
સૂતકૈઃ શ્વાદિસંપર્કૈઃ પ્રેતભાવા ઇહ ક્ષિતૌ

એવમાદિભિરન્યૈશ્ચ કુમૃત્યુવશગાશ્ચ યે ।
તે સર્વે પ્રેતયોનિસ્થા વિચરન્તિ મરુસ્થલે

માતરં ભગિનીં ભાર્યાં સ્નુષાં દુહિતરં તથા ।
અદૃષ્ટદોષાં ત્યજતિ સ પ્રેતો જાયતેધ્રુવમ્

ભ્રાતૃધ્રુગ્બ્રહ્મહા ગોઘ્નઃ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ ।
હેમક્ષૌમહરસ્તાર્ક્ષ્ય સ વૈ પ્રેતત્વમાપ્નુયાત્

ન્યાસાપહર્તા મિત્રધ્રુક્ પરદારરતસ્તથા ।
વિશ્વાસઘાતી ક્રૂરસ્તુ સ પ્રેતો જાયતે ધ્રુવમ્

કુલમાર્ગાંશ્ચ સન્ત્યજ્ય પરધર્મરતસ્તથા ।
વિદ્યાવૃત્તવિહીનશ્ચ સ પ્રેતો જાયતેધ્રુવમ્

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
યુધિષ્ઠિરસ્ય સંવાદં ભીષ્મેણ સહ સુવ્રત ।
તદહં કથયિષ્યામિ યચ્છ્રુત્વા સૌખ્યમાપ્નુયાત્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
કેન કર્મવિપાકેન પ્રેતત્વમુપજાયતે ।
કેન વા મુચ્યતે કસ્માત્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ।
યચ્છ્રુત્વા ન પુનર્મોહમેવં યાસ્યા મિ સુવ્રત

ભીષ્મ ઉવાચ ।
યેનૈવ જાયતે પ્રેતો યેનૈવ સ વિમુચ્યતે ।
પ્રાપ્નોતિ નરકં ઘોરં દુસ્તરં દૈવતૈરપિ

સતતં શ્રવણાદ્યસ્ય પુણ્યશ્રવણકીર્તનાત્ ।
માનવા વિપ્રમુચ્યન્તે આપન્નાઃ પ્રેતયોનિષુ

શ્રૂયતે હિ પુરા વત્સ બ્રાહ્મણઃ શંસિતવ્રતઃ ।
નામ્ના સન્તપ્તકઃ ખ્યાત સ્તપોર્ઽથે વનમાશ્રિતઃ

સ્વાધ્યાયયુક્તો હોમેન યો (યા) ગયુક્તો દયાન્વિતઃ ।
યજન્સ સકલાન્યજ્ઞાન્યુક્ત્યા કાલં ચ વિક્ષિપન્

બ્રહામચર્યસમાયુક્તો યુક્તસ્તપસિ માર્દવે ।
પરલોકભયોપેતઃ સત્યશૌચૈશ્ચ નિર્મલઃ

યુક્તો ઽહિ ગુરુવાક્યેન યુક્તશ્ચાતિથિપૂજને ।
આત્મયોગે સદોદ્યુક્તઃ સર્વદ્વન્દ્વવિવર્જિતઃ

યોગાભ્યાસે સદા યુક્તઃ સંસારવિજિગીષયા ।
એવંવૃત્તઃ સદાચારો મોક્ષકાઙ્ક્ષી જિતેન્દ્રિયઃ

બહૂન્યબ્દાનિ વિજને વને તસ્ય ગતાનિ વૈ ।
તસ્ય બુદ્ધિસ્તતો જાતા તીર્થાનુગમનં પ્રતિ

પુણ્યૈસ્તીર્થજલૈરેવ શોષયિષ્યે કલેવરમ્ ।
સ તીર્થેત્વરિતં સ્નાત્વા તપસ્વી ભાસ્કરોદયે ।
કૃતજાપ્યનમસ્કારો હ્યધ્વાનં પ્રત્યપદ્યત

એકસ્મિન્દિવસે વિપ્રો માર્ગભ્રષ્ટો મહાતપાઃ ।
દદર્શાધ્વનિ ગચ્છન્સ પઞ્ચ પ્રેતાન્ સુદારુણાન્

અરણ્યે નિર્જને દેશે સંકટે વૃક્ષવર્જિતે ।
પઞ્ચૈતાન્વિકૃતાકારાન્દૃષ્ટ્વા વૈ ઘોરદર્શનાન્ ।
ઈષત્સન્ત્રસ્તહૃદયો ઽતિષ્ઠદુન્મીલ્ય લોચને

અવલમ્બ્ય તતો ધૈર્યં ભયમુત્સૃજ્ય દૂરતઃ ।
પપ્રચ્છ મધુરાભાષી કે યૂયં વિકૃતાનનાઃ

કિઞ્ચાશુભં કૃતં કર્મ યેન પ્રાપ્તાઃ સ્થ વૈકૃતમ્ ।
કથં વા ચૈકતઃ કર્મ પ્રસ્થિતાઃ કુત્ર નિશ્ચિતમ્

પ્રેતરાજ ઉવાચ ।
સ્વૈઃ સ્વૈસ્તુ કર્મભિઃ પ્રાપ્તં પ્રેતત્વં હિ દ્વિજોત્તમ ।
પરદ્રોહરતાઃ સર્વે પાપમૃત્યુવશં ગતાઃ

ક્ષુત્પિપાસાર્દિતા નિત્યં પ્રેતત્વં સમુપાગતાઃ ।
હતવાક્યા હતશ્રીકા હત સંજ્ઞા વિચેતસઃ

ન જાનીમો દિશં તાત વિદિશં ચાતિદુઃ ખિતાઃ ।
ક્વ નુ ગચ્છામહે મૂઢાઃ પિશાચાઃ કર્મજા વયમ્

ન માતા ન પિતાસ્માકં પ્રેતત્વં કર્મભિઃ સ્વકૈઃ ।
પ્રાપ્તાઃ સ્મ સહસા જાતદુઃ ખોદ્વેગસમાકુલમ્

દર્શનેન ચ તે બ્રહ્મન્મુદિતાપ્યાયિતા વયમ્ ।
મુહૂર્તન્તિષ્ઠ વક્ષ્યામિ વૃત્તાન્તં સર્વમાદિતઃ

અહં પર્યુષિતો નામ એષ સૂચીમુખસ્તથા ।
શીઘ્રગો રોઘ (હ) કશ્ચૈવ પઞ્ચમો લેખકઃ સ્મતૃતઃ

એવં નામ્ના ચ સર્વે વૈ સંપ્રાપ્તાઃ પ્રેતતાં વયમ્ ।
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।
પ્રેતાનાં કર્મજાતાનાં કથં વૈ નામસમ્ભવઃ ।
કિઞ્ચિત્કારણમુદિશ્ય યેન બ્રૂયાઃ સ્વનામકાન્

પ્રેતરાજ ઉવાચ ।
મયા સ્વાદુ સદા ભુક્તં દત્તં પર્યુષિતં દ્વિજ

શીઘ્રં ગચ્છતિ વિપ્રેણ યાચિતઃ ક્ષુધિતેન વૈ ।
એતત્કારણમુદ્દિશ્ય નામ પર્યુષિતં મમ

શીઘ્રં ગચ્છતિ વિપ્રેણ યાચિતઃ ક્ષુધિતેન વૈ ।
એતત્કારણમુદ્દિશ્ય શીઘ્રગો ઽયં દ્વિજોત્તમ

સૂચિતા બહવો ઽનેન વિપ્રા અન્નાધિકાઙ્ક્ષયા ।
એતત્કારણમુદ્દિશ્ય એષ સૂચિમુખઃ સ્મૃતઃ

એકાકી મિષ્ટમશ્રાતિ પોષ્યવર્ગમૃતે સદા ।
બ્રાહ્મણાનામભાવેન રોધ (હ) કસ્તેન ચોચ્યતે

પુરાયં મૌનમાસ્થાય યાચિતો વિલિખેદ્ભુવમ્ ।
તેન કર્મવિપાકેન લેખકો નામ ચોચ્યતે

પ્રેતત્વં કર્મભાવેન પ્રાપ્તં નામાનિ ચ દ્વિજ ।
મેષાનનો લેખકો ઽયં રોધ (હ) કઃ પર્વતાનનઃ

શીઘ્રગઃ પુશુવક્ત્રશ્ચ સૂચકઃ સૂચિવક્ત્રવાન્ ।
દુઃખિતા નિતરાં સ્વમિન્પશ્ય રૂપવિપર્યયમ્

કૃત્વા માયામયં રૂપં વિચરામો મહીતલે ।
સર્વે ચ વિકૃતાકારા લમ્બોષ્ઠા વિકૃતાનનાઃ

બૃહચ્છરીરિણો રૌદ્રા જાતાઃ સ્વેનૈવ કર્મણા ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં પ્રેતત્વે કારણં મયા

જ્ઞાનિનો ઽપિ વયં સર્વે જાતાઃ સ્મ તવ દર્શનાત્ ।
યત્ર તે શ્રવણે શ્રદ્ધા તત્પૃચ્છ કથયામિ તે

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।
યે જીવા ભુવિ જીવન્તિ સર્વે ઽપ્યાહારમૂલકાઃ ।
યુષ્માકમપિચાહારં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

પ્રેતા ઊચુઃ ।
યદિ તે શ્રવણે શ્રદ્ધા આહારાણાં દ્વિજોત્તમ ।
અસ્માકં તુ મહીભાગ શૃણુત્વં સુસમાહિતઃ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।
કથયન્તુ મહાપ્રેતા આહારં ચ પૃથક્પૃથક્ ।
ઇત્યુક્તાં બ્રાહ્મણેનેમમૂચુઃ પ્રેતાઃ પૃથકપૃથક્

પ્રેતા ઊચુઃ ।
શૃણુ ચાહારમસ્માકં સર્વસત્ત્બવિગર્હિતમ્ ।
યચ્છ્રુત્વા ગર્હસે બ્રહ્મન્ ભૂયોભૂયશ્ચ ગર્હિતમ્

શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષોત્થં શરીરાણાં મલૈઃ સહ ।
ઉચ્છિષ્ટૈશ્ચૈવ ચાન્યૈશ્ચ પ્રેતાનાં ભોજનં ભવેત્

ગૃહાણિ ચાપ્યશૌચાનિ પ્રકીર્ણોપસ્કરાણિ ચ ।
મલિનાનિ પ્રસૂતાનિ પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્ર વૈ

નાસ્તિ સત્યં ગૃહે યત્ર ન શૌચં ન ચ સંયમઃ ।
પતિતૈર્દસ્યુભિઃ સઙ્ગઃ પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્ર વૈ

બલિમન્ત્રવિહીનાનિ હોમહીનાનિ યાનિ ચ ।
સ્વાધ્યાય વ્રતહીનાનિ પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્ર વૈ

ન લજ્જા ન ચ મર્યાદા યદાત્ર સ્ત્રીજિતો ગૃહી ।
ગુરવો યત્ર પૂજ્યા ન પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્ર વૈ

યત્ર લોભસ્તથા ક્રોધો નિદ્રા શોકો ભયં મદઃ ।
આલસ્યં કલહો નિત્યં પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્ર વૈ

ભર્તૃહીના ચ યા નારી પરવીર્યં નિષેવતે ।
બીજં મૂત્રસમાયુર્ક્ત પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્તુ વૈ

લજ્જા મે જાયતે તાત વદતો ભોજનં સ્વકમ્ ।
યત્સ્ત્રીરજો યોનિગતં પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્તુ વૈ

નિર્વિણ્ણાઃ પ્રેતભાવેન પૃચ્છામિ ત્વાં દૃઢવ્રત ।
યથા ન ભવિતા પ્રેતસ્તન્મે વદ તપોધન ।
નિત્યં મૃત્યુર્વરં જન્તોઃ પ્રેતત્વં મા ભવેત્ક્વચિત્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।
ઉપવાસપરો નિત્યં કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણે રતઃ ।
વ્રતૈશ્ચ વિવિધૈઃ પૂતો ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

એકાદશ્યાં વ્રતં કુર્વઞ્જાગરેણ સમન્વિતમ્ ।
અપરૈઃ સુકૃતૈઃ પૂતો ન પ્રેતો ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

ઇષ્ટ્વા વૈ વાશ્વમેધાદીન્દદ્યાદ્દાનાનિ યો નરઃ ।
આરામોદ્યાનવાપ્યાદેઃ પ્રપાયાશ્ચૈવ કારકઃ

કુમારીં બ્રાહ્મણાનાં તુ વિવાહયતિ શક્તિતઃ ।
વિદ્યાદો ઽભયદશ્ચૈવ ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

શૂદ્રાન્નેન તુ ભુક્તેન જઠરસ્થેન યો મૃતઃ ।
દુર્મૃત્યુના મૃતો યશ્ચ સ પ્રેતો જાયતે નરઃ

અયાજ્યયાજકશ્ચૈવ યાજ્યાનાં ચ વિવર્જકઃ ।
કારુભિશ્ચ રતો નિત્યં સ પ્રેતો જાયતે નરઃ

કૃત્વા મદ્યપસમ્પર્કં મદ્યપસ્ત્રીનિષેવણમ્ ।
અજ્ઞાનાદ્ભક્ષયન્માંસં સ પ્રેતો જાયતે નરઃ

દેવદ્રવ્યં ચ બ્રહ્મસ્વં ગુરુદ્રવ્યં તથૈવ ચ ।
કન્યાં દદાતિ શુલ્કેન સ પ્રેતો જાયતે નરઃ

માતરં ભગિનીં ભાર્યાં સ્નુષાં દુહિતરં તથાઃ ।
અદૃષ્ટદોષાસ્ત્યજતિ સ પ્રેતો જાદૃ

ન્યાસાપહર્તા મિત્રધ્રુક્પરદારરતઃ સદા ।
વિશ્વાસઘાતી કૂટશ્ચ સ પ્રેદૃ

ભ્રાતૃધ્રુગ્બ્રહ્મહા ગોઘ્નઃ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ ।
કુલમાર્ગં પરિત્યજ્ય હ્યનૃતોક્તૌ સદા રતઃ ।
હર્તા હેમ્નશ્ચ ભૂમેશ્ચ સ પ્રેદૃ

ભીષ્મ ઉવાચ ।
એવં બ્રુવતિ વૈ વિપ્રે આકાશે દુન્દુભિસ્વનઃ ।
અપતત્પુષ્પવર્ષં ચ દેવર્મુક્તં દ્વિજોપરિ

પઞ્ચ દેવવિમાનાનિ પ્રેતાનામાગતાનિ વૈ ।
સ્વર્ગં ગતા વિમાનૈસ્તે દિવ્યૈઃ સંપૃચ્છ્ય તં મુનિમ્

જ્ઞાનં વિપ્રસ્ય સમ્ભાષાત્પુણ્યસંકીર્તનેન ચ ।
પ્રેતાઃ પાપવિનિર્મુક્તાઃ પરં પદમવાપ્નુયુઃ

સૂત ઉવાચ ।
ઇદમાખ્યાનકં શ્રુત્વા કમ્પિતો ઽશ્વત્થપત્રવત્ ।
માનુષાણાં હિતાર્થાય ગરુડઃ પૃષ્ટવાન્પુનઃ