ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 2.15

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે દ્વિતીયાંશે ધર્મકાણ્ડે પ્રેતકલ્પે શ્રીકૃષ્ણગરુડસંવાદે ગોદાનવૃષોત્સર્ગદશદાનભૂરિદાનાદિનિરૂપણં નામ ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 15
ગરુડ ઉવાચ ।
બગવન્બ્રૂહિ મે સર્વં યમલોકસ્ય નિર્ણયમ્ ।
જન્તોઃ પ્રયાણમારભ્ય માહાત્મ્યં વર્ત્મવિસ્તરમ્

શ્રીભગવાનુવાચ ।
શૃણુ તાર્ક્ષ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યમમાર્ગસ્ય નિર્ણયમ્ ।
પ્રયાણકાનિ સર્વાણિ નગરાણિ ચ ષોડશ

ષાડશીતિસહસ્રાણિ યોજનાનાં પ્રમાણતઃ ।
યમલોકસ્ય ચોર્ધ્વં વૈ અન્તરા માનુષસ્ય ચ

કુકૃતં દુષ્કૃતં વાપિ ભુક્ત્વા લોકે યથાર્જિતમ્ ।
કર્મયોગાદ્યદા કશ્ચિદ્વ્યાધિરુત્પદ્યતે ખગ

નિમિત્તમાત્રં સર્વેષાં કૃતકર્માનુસારતઃ ।
યસ્ય યો વિહિતો મૃત્યુઃ સ તં ધ્રુવમવાપ્નુયાત્

કર્મયોગાદ્યદા દેહી મુઞ્ચત્યત્ર નિજં વપુઃ ।
તદા ભૂમિગતં કુર્યાદ્ગોમયેનોપલિપ્ય ચ

તિલાન્દર્ભાન્વિકીર્યાથ મુખે સ્વર્ણં વિનિઃ ક્ષિપેત્ ।
તુલસીંસન્નિધૌ કૃત્વા શાલગ્રામશિલાં તથા

સેતુ (એવં) સામાદિસૂક્તૈસ્તુ મરણં મુક્તિદાયકમ્ ।
શલાકાસ્વર્ણવિક્ષપૈઃ પ્રતપ્રાણિગૃહેષુચ

એકા વક્ત્રે તુ દાતવ્યા ઘ્રાણયુગ્મે તથા પુનઃ ।
અક્ષ્ણોશ્ચ કર્ણયોશ્ચૈવ દ્વેદ્વે દેયે યથાક્રમમ્

અથ લિઙ્ગે તથા ચૈકા ત્વેકાં બ્રહ્માણ્ડકેક્ષિપેત્ ।
કરયુગ્મે ચ કણ્ઠે ચ તુલસીં ચ પ્રદાપયેત્

વસ્ત્રયુગ્મં ચ દાતવ્યં કઙ્કુમૈશ્ચાક્ષતૈર્યજેત્ ।
પુષ્પમાલાયુતં કુર્યાદન્યદ્વારેણ સન્નયેત્

પુત્રસ્તુ બાન્ધવૈઃ સાર્ધં વિપ્રસ્તુ પુરવાસિભિઃ ।
પિતુઃ પ્રેતં સ્વયં પુત્રઃ સ્કન્ધમારોપ્ય બાન્ધવૈઃ

ગત્વા શ્મશાનદેશે તુ પ્રાડ્મુખશ્ચોત્તરામુખમ્ ।
અદગ્ધપૂર્વા યા ભૂમિશ્ચિતાં તત્રૈવ કારયેત્

શ્રીખણ્ડતુલસીકાષ્ઠસમિત્પાલાશસંભૃતામ્ ।
વિકલેન્દ્રિયસઙ્ઘાતે ચૈતન્યે જડતાં ગતે

પ્રચલન્તિ તતઃ પ્રાણા યામ્યૈર્નિકટવર્તિભિઃ ।
એકીભૂતં જગત્પશ્યેદ્દૈવી દૃષ્ટિઃ પ્રજાયતે

બીભત્સં દારુણં રૂપં પ્રણૈઃ કણ્ઠં સમાશ્રિતૈઃ ।
ફેનમુદ્ગિરતે કોપિ મુખં લાલાકુલં ભવેત્

દુરાત્માનશ્ચ તાડ્યન્તે કિઙ્કરૈઃ પાશબન્ધનૈઃ ।
સુખેન કૃતિનસ્તત્ર નીયન્તે નાકનાયકૈઃ

દુઃ ખેન પાપિનો યાન્તિ યમમાર્ગે ચ દુર્ગમે ।
યમશ્ચતુર્ભુજો ભૂત્વા શઙ્ખચક્રગદાદિભૃત્

પુણ્યકર્મરતાન્સમ્યક્ શુભાન્મિત્રવદાચરેત્ ।
આહૂય પાપિનઃ સર્વાન્યમો દણ્ડેન રજ્જયેત્

પ્રલયામ્બુદનિર્ઘોષસ્ત્વઞ્જનાદ્રિસમપ્રભઃ ।
મહિષસ્થો દુરારાધ્યો વિદ્યુત્તેજઃ સમદ્યુતિઃ

યોજનત્રયવિસ્તારદેહો રૌદ્રો ઽતિભીષણઃ ।
લોહદણ્ડધરો ભીમઃ પાશપાણિર્દુરાકૃતિઃ

વક્રનેત્રો ઽતિભયદો દર્શનં યાતિ પાપિનામ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો હાહા કુર્વન્ કલેવરાત્

તદૈવ નીયતે દૂતૈર્યામ્યૈર્વોક્ષન્સ્વકં ગૃહમ્ ।
નિર્વિચેષ્ટં શરીરં તુ પ્રાણૈર્મુક્તં જુગુપ્સિતમ્

અસ્પૃશ્યં જાયતે તૂર્ણં દુર્ગન્ધં સર્વનિન્દિતમ્ ।
ત્રિધાવસ્થા હિ દેહસ્ય કૃમિવિડ્મસ્મસંજ્ઞિતા

કો ગર્વઃ ક્રિયતે તાર્ક્ષ્ય ક્ષણવિધ્વંસિભિર્નરૈઃ ।
દાનં વિત્તાદૃતા વાચઃ કીર્તિધર્મૌ તથાયુષઃ

પરોપકરણં કાયાદસતઃ સારમુદ્ધૃતમ્ ।
તસ્યૈવં નીયમાનસ્ય દૂતાઃ સન્તર્જયન્તિ હિ

દર્શયન્તો ભયં તીવ્રં નરકાય પુનઃ પુનઃ ।
શીઘ્રં પ્રચલ દુષ્ટાત્મન્ ગતો ઽસિત્વં યમાલયે

કુંભીપાકાદિનરકાંસ્ત્વાં નેષ્યામશ્ચ મા ચિરમ્ ।
એવં વાચસ્તદા શૃણ્વન્બન્ધૂનાં રુદિતં તથા

ઉચ્ચૈર્હાહેતિ વિલપન્નીયતે યમકિઙ્કરૈઃ ।
સ્થાને શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વીત તથા ચેકાદશે ઽહનિ

મૃસ્યોત્ક્રાન્તિસમયાત્ષટ્ પિણ્ડાન્ક્રમશો દદેત્ ।
મૃતસ્થાને તથા દ્વારે ચત્વરે તાર્ક્ષ્ય કારણાત્

વિશ્રામે કાષ્ઠચયને તથા સઞ્ચયને ચ ષટ્ ।
શૃણુ તત્કારણં તાર્ક્ષ્ય ષટ્ પિણ્ડપરિકલ્પને

મૃતસ્થાને શવો નામ તેન નામ્ના પ્રદીયતે ।
તેન દત્તેન તૃપ્યન્તિ ગૃહવાસ્ત્વધિદેવતાઃ

તેન ભૂમિર્ભવેત્તુષ્ટાતદધિષ્ઠાતૃદેવતા ।
દ્વારે તુ પિણ્ડં દેયં ચ પાન્થમિત્યભિધાય તુ

દત્તેન તેન પ્રીણન્તિ દ્વારસ્થા ગૃહદેવતાઃ ।
ચત્વરે ખેચરો નામ તમુદ્દિશ્ય પ્રદાપયેત્

ન ચોપઘાતં કુર્વન્તિ ભૂતાદ્યા દેવયોનયઃ ।
વિશ્રામે ભૂતસંજ્ઞો ઽયં તેન તત્ર પ્રદાપયેત્

પિશાચા રાક્ષસા યક્ષા યે ચાન્યે દિશિ વાસિનઃ ।
તસ્ય હોતવ્યદેહસ્યનૈવાયોગ્યત્વકારકાઃ

ચિતાપિણ્ઢપ્રભૃતિતઃ પ્રેતત્વમુપજાયતે ।
ચિતાયાં સાધકં નામ વદન્ત્યેકે ખગેશ્વર

કેચિત્તં પ્રેતમેવાહુર્યથા કલ્પવિદો બુધાઃ ।
તદાદિ તત્રતત્રાપિ પ્રેતનામ્ના પ્રદીયતે

ઇત્યેવં પઞ્ચભિઃ પિણ્ડૈઃ શવસ્યાહુતિયોગ્યતા ।
અન્યથા ચોપઘાતાય પૂર્વોક્તાસ્તે ભવન્તિ હિ

ઉત્ક્રામે પ્રથમં પિણ્ડં તથા ચાર્ધપયેપિ ચ ।
ચિતાયાં તુ તૃતીયં સ્યાત્ત્રયઃ પિણ્ડાશ્ચ કલ્પિતાઃ

વિધાતા પ્રથમે પિણ્ડે દ્વિતીયે ગરુડધ્વજઃ ।
તૃતીયે યમદૂતાશ્ચ પ્રયોગઃ પરિકીર્તિતઃ

દત્તે તૃતીયે પિણ્ડે ઽસ્મિન્દેહદોષૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
આધારભૂતજીવશ્ચજ્વલનૈર્જ્વાલયેચ્ચિતામ્

સંમૃજ્ય ચોપલિપ્યાથ ઉલ્લિખ્યોદ્ધૃત્ય વેદિકામ્ ।
અભ્યુક્ષ્યોપસમાધાય વહ્નિં તત્રઃ વિધાનતઃ

પુષ્પાક્ષતૈશ્ચ સમ્પૂજ્ય દેવં ક્રવ્યાદસંજ્ઞકમ્ ।
ત્વં ભૂતકૃજ્જગદ્યોને ત્વં લોકપરિપાલકઃ

ઉપસંહારકસ્તસ્માદેનં સ્વર્ગં મૃતં નય ।
ઇતિ ક્રવ્યાદમભ્યર્ચ્ય શરીરાહુતિમાચરેત્

અર્ધદગ્ધે તથા દેહે દદ્યાદાજ્યાહુતિં તતઃ ।
લોમભ્યઃ સ્વોતિવાક્યેન કુર્યાદ્ધોમં યથાવિધિ

ચિતામારોપ્ય તં પ્રેતં હુનેદાજ્યાહુતિં તતઃ ।
યમાય ચાન્તકાયેતિ મૃત્યવે બ્રહ્મણે તથા

જાતવેદોમુકે દેયા એકા પ્રેતમુખે તથા ।
ઊર્ધ્વં તુ જ્વાલયેદ્વહ્નિં પૂર્વભાગે ચિતાં પુનઃ

અસ્માત્ત્વમધિજાતોસિ ત્વદયં જાયતાં પુનઃ ।
અસૌ સ્વર્ગાય લોકાય સ્વાહા જ્વલતિ પાવકઃ

એવમાજ્યાહુતિં દત્ત્વા તિલમિશ્રાં સમન્ત્રકામ્ ।
તતો દાહઃ પ્રકર્તવ્યઃ પુત્રેણ કિલ નિશ્ચિતમ્

રોદિતવ્યં તતો ગાઢમેવં તસ્ય સુખં ભવેત્ ।
દાહસ્યાનન્તરં તત્ર કૃત્વા સઞ્ચયનક્રિયામ્

પ્રેતપિણ્ડં પ્રદદ્યાચ્ચ દાહાર્તિશમનં ખગ ।
તાવદ્ભૂતાઃ પ્રતીક્ષન્તે તં પ્રેતં બાન્ધવાર્થિનમ્

દાહસ્યાનન્તરં કાર્યં પુત્રૈઃ સ્નાનં સચૈલકમ્ ।
તિલોદકં તતો દદ્યાન્નામગોત્રેણ તિષ્ઠતુ

તતો જનપદૈઃ સર્વૈર્દાતવ્યા કરતાલિકા ।
વિષ્ણુર્વિષ્ણુરિતિ બ્રૂયાદ્ગુણૈઃ પ્રેતમુદીરયેત્

જનાઃ સર્વે સમાસ્તસ્ય ગૃહમાગત્ય સર્વશઃ ।
દ્વારસ્ય દક્ષિણે ભાગે ગોમયં ગૌરસર્ષપાન્

નિધાય વરુણં દેવમન્તર્ધાય સ્વવેશ્મનિ ।
ભક્ષયેન્નિમ્બપત્રાણિ ઘૃતં પ્રાશ્ય ગૃહં વ્રજેત્

કેચિદ્દુગ્ધેન સિઞ્ચન્તિ ચિતાસ્થાનં ખગેશ્વર ।
અશ્રુપાતં ન કુર્વીત દદ્યાદસ્મૈ જલાઞ્જલીન્

શ્લેષ્માશ્રુ બાન્ધવૈર્મુક્તં પ્રેતો ભુઙ્ક્તે યતો ઽવશઃ ।
અતો ન રોદિતવ્યં હિ ક્રિયાઃ કાર્યાઃ સ્વશક્તિતઃ

દુગ્ધં ચ મૃન્મયે પાત્રે તોયં દદ્યાદ્દિનત્રયમ્ ।
સૂર્યે ચાસ્તં ગતે તાર્ક્ષ્ય વલભ્યાં ચત્વરે ઽપિ વા

બદ્ધઃ સંમૂઢહૃદયો દેહમિચ્છન્કૃતાનુગઃ ।
શ્મશાનં ચત્વરં ગેહં વીક્ષન્યામ્યૈઃ સ નીયતે

ગર્તે પિણ્ડા દશાહં ચ દાતવ્યાશ્ચ દિનેદિને ।
જલાઞ્જલીઃ પ્રદાતવ્યાઃ પ્રેતમુદ્દિશ્ય નિત્યશઃ

તાવદ્વૃદ્ધિશ્ચ કર્તવ્યા યાવત્પિણ્ડં દશાહિકમ્ ।
પુત્ત્રેણ હિ ક્રિયા કાર્યા ભાર્યયા તદભાવતઃ

તદભાવે ચ શિષ્યેણ તદભાવે સહોદરઃ ।
શ્મશાને ચાન્યતીર્થે વા જલં પિણ્ડં ચ દાપયેત્

ઓદનાનિ ચ સક્તૂંશ્ચ શાકમૂલફલાદિના ।
પ્રથમે ઽહનિ યદ્દદ્યાત્તદ્દદ્યાદુત્તરે ઽહનિ

દિનાનિ દશ પિણ્ડાંશ્ચ કુર્વન્ત્યત્ર સુતાદયઃ ।
પ્રત્યહં તે વિભજ્યન્તે ચતુર્ભાગાઃ ખગેશ્વર

ભાગદ્વયં તુ દેહાર્થં પ્રીતિદં ભૂતપઞ્ચકે ।
તૃતીયં યમદૂતાનાં ચતુર્થં ચોપજીવ્યતિ

અહોરાત્રૈસ્તુ નવભિઃ પ્રેતો નિષ્પત્તિમાપ્નુયાત્ ।
જન્તોર્નિષ્પન્નદેહસ્ય દશમે વલવત્ક્ષુધા

ન વિધિર્નૈવ મન્ત્રશ્ચ ન સ્વધાવાહનાશિષઃ ।
નામ ગોત્રં સમુચ્ચાર્ય યદ્દત્તં તદ્દશાહિકમ્

દગ્ધે દેહે પુનર્દેહમેવમુત્પદ્યતે ખગ ।
પ્રથમે ઽહનિ યઃ પિણ્ડસ્તેન મૂર્ધા પ્રજાયતે

ગ્રીવા સ્કન્ધૌ દ્વિતીયે ચ તૃતીયે હૃદયં ભવેત્ ।
ચતુર્થેન ભવેત્પૃષ્ઠં પઞ્ચમે નાભિરેવ ચ

ષટ્ સપ્તમે કટી ગુહ્યમૃરૂ ચાપ્યષ્ટમે તથા ।
તાલૂ પાદૌ ચ નવમે દશમે ઽહ્નિ ક્ષુધા ભવેત્

દેહં પ્રાપ્તઃ ક્ષુધાવિષ્ટો ગૃહે દ્વારે ચ તિષ્ઠતિ ।
દશમે ઽહનિ યઃ પિણ્ડસ્તં દદ્યાદામિષેણ તુ

યતો દેહે સમુત્પન્ને પ્રેતો ઽતીવ ક્ષુધાન્વિતઃ ।
અતસ્ત્વામિષબાહ્યેન ક્ષુધા તસ્ય ન નશ્યતિ

એકાદશે દ્વાદશાહે પ્રેતો ભુઙ્ક્તે દિનદ્વયમ્ ।
યોષિતઃ પુરુષાસ્યાપિ પ્રેતશબ્દં સમુચ્ચરેત્

દીપમન્નં જલં વસ્ત્રં યત્કિઞ્ચિદ્વસ્તુ દીયતે ।
પ્રેતશબ્દેન તદ્દેયં મૃસ્યાનન્દદાયકમ્

ત્રયોદશે ઽહ્નિ સ પ્રેતો નીયતે ચ મહાપથે ।
પિણ્ડજં દેહમાશ્રિત્ય દિવા નક્તં બુભુક્ષિતઃ

શીતોષ્ણશઙ્કુક્રવ્યાદવહ્નિમાર્ગસ્તુ પાપિનામ્ ।
ક્ષુધા તૃષ્ણાત્મિકા ચૈવ સવ્વ સૌમ્યં કૃતાત્મનામ્

માર્ગે ચૈતાનિ દુઃ ખાનિ અસિપત્રવનાન્વિતે ।
ક્ષુત્પિપાસાર્દિતો નિત્યં યમદૃતૈઃ પ્રપીડિતઃ

અહન્યહનિ વૈ પ્રેતો યોજનાનાં શતદ્વયમ્ ।
ચત્વારિંશત્તથા સપ્ત અહોરાત્રેણ ગચ્છતિ

ગૃહીતો યમપાશૈશ્ચ હાહેતિ રુદિતે તુ સઃ ।
સ્વગૃહં તુ પરિત્યજ્ય યામ્યં પુરમનુવ્રજેત્

ક્રમેણ યાતિ સ પ્રેતઃ પુરં યામ્યં શુભાશુભમ્ ।
અતીત્ય તાનિતાન્યેવ માર્ગે પુરવરાણિ ચ

યામ્યં સૌરિપુરં નગેન્દ્રભવનં ગન્ધર્વશૈલાગમૌ ।
ક્રોઞ્ચં ક્રૂરપુરં વિચિત્રભવનં બહ્વાપદં દુઃ ખદમ્

નાનાક્રન્દપુરં સુતપ્રભવનં રૌદ્રં પયોવર્ષણં શીતાઢ્યં બહુધર્મભીતભવનં યામ્યં પુરં ચાગ્રતઃ

ત્રયોદશે ઽહ્નિ સ પ્રેતો ગૃહીતો યમકિઙ્કરૈઃ ।
તસ્મિન્માર્ગે બ્રજત્યેકો ગૃહીત ઇવ મર્કટઃ

તથવ સ વ્રજન્માર્ગે પુત્રપુત્રેતિ ચ બ્રુવન્ ।
હાહેતિ ક્રન્દતે નિત્યં કીદૃશં તુ મયા કૃતમ્

માનુષ્યં લભ્યતે કસ્માદિતિ બ્રૂતે પ્રસર્પતિ ।
મહતા પુણ્યયોગેન માનુષ્યં જન્મ લભ્યતે

ન તત્પ્રાપ્ય પ્રદત્તં હિ યાચકેભ્યઃ સ્વકં ધનમ્ ।
પરાધીનં તદભવદિતિ બ્રૂતે (રૌતિ) સગદ્ગદઃ

કિઙ્કરૈઃ પીડ્યતે ઽત્યર્થં સ્મરતે પૂર્વદૈહિકમ્

સુખસ્ય દુઃ ખસ્ય ન કોપિ દાતા પરો દદાતીતિ કુબુદ્ધિરેષા ।
પુરા કૃતં કર્મ સદૈવ ભુજ્યતે દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્

મયા ન દત્તં ન હુતં હુતાશને તપો ન તપ્તં હિમશૈલગહ્વરે ।
ન સેવિતં ગાઙ્ગમહો મહાજલં દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્

ન નિત્યદાનં ન ગાવાહ્નિકં કૃતં ન વેદદાનં ન ચ શાસ્ત્રપુસ્તકમ્ ।
પુરા નદૃષ્ટં ન ચ સેવિતો ઽધ્વા દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્

જલાશયો નૈવ કૃતો હિ નિર્જલે મનુષ્યહેતોઃ પશુપક્ષિહેતવે ।
ગોતૃપ્તિહેતોર્ન કૃતં હિ ગોચરં દેહિન્ક્વચિન્નસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્

મયા ન ભુક્તં પતિસઙ્ગસૌખ્યં વહ્નિપ્રવેશો ન કૃતો મૃતે સતિ ।
તસ્મિન્મૃતે તદ્વ્રતપાલનં વા દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્

માસોપવાસૈર્ન વિશોષિતં વપુશ્ચાન્દ્રાયણૈર્વા નિયમૈશ્ચ સંહતૈઃ ।
નારીશરીરં બહુદુઃ ખભાજનં લબ્ધં મયા પૂર્વકૃતૈર્વિકર્મભિઃ

ઉક્તાનિ વાચ્યાનિ મયા નરાણામતઃ શૃણુષ્વાવહિતો ઽપિ પક્ષિન્ ।
સ્ત્રીણાં શરીરં પ્રતિલભ્ય દેહી બ્રવીતિ કર્માણિ કૃતાનિ પૂર્વમ્