ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 2.14

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે દ્વિતીયાંશે ધર્મકાણ્ડે પ્રેતકલ્પે શ્રીકૃષ્ણગરુડસંવાદે વૃષોત્સર્ગદાનધર્મપુત્રાદિપ્રશંસનં નામ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 14
ગરુડ ઉવાચ ।
આર્તેન મ્રિયમાણેન યદ્દત્તં તત્ફલં વદ ।
સ્વસ્થાવસ્થેન દત્તેન વિધિહીનેન વા વિભો

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
એકા ગૌઃ સ્વસ્થચિત્તસ્ય હ્યાતુરસ્ય ચ ગોશતમ્ ।
સહસ્રં મ્રિયમાણસ્ય દત્તં વિત્તવિવર્જિતમ્

મૃતસ્યૈવ પુનર્લક્ષં વિધિપૂતં ચ તત્સમમ્ ।
તીર્થપાત્રસમાયોગાદેકા ગૌર્લક્ષપુણ્યદા

પાત્રે દત્તે ખગશ્રેષ્ઠ અહન્યહનિ વર્ધતે ।
દાતુર્દાનમપાપાય જ્ઞાનિનાં ચ પ્રતિગ્રહઃ

વિષશીતાપહો મન્ત્રવહ્નિઃ કિં દોષભાજનમ્ ।
દાતવ્યં પ્રત્યહં પાત્રે નિમિત્તેષુ વિશેષતઃ

નાપાત્રે વિદુષા કિઞ્ચિદાત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા ।
અપાત્રે જાતુ ગૌર્દત્તા દાતારં નરકં નયેત્

કુલૈકવિંશતિયુતં ગ્રહીતારં ચ પાતયેત્ ।
દેહાન્તરં પરિપ્રાપ્ય સ્વહસ્તેન કૃતં ચ યત્

ધનં ભૂમિગતં યદ્વત્સ્વહસ્તેન નિવેશિતમ્ ।
તદ્વત્ફલમવાપ્નોતિ હ્યહં વચ્મિ ખગેશ્વર

અપુત્રો ઽપિ વિશેષેણ ક્રિયાં ચૈવાન્ધ્વદૌહિકીમ્ ।
પ્રકુર્યાન્મોક્ષકામશ્ચ નિર્ધનશ્ચ વિશેષતઃ

સ્વલ્પેનાપિ હિ વિત્તેન સ્વયં હસ્તેન યત્કૃતમ્ ।
અક્ષયં યાતિ તત્સર્વં યથાજ્યં ચ હુતાશને

એકા ચૈકસ્ય દાતવ્યા શય્યા કન્યા પયસ્વિની ।
સા વિક્રીતા વા દહત્યાસપ્તમં કુલમ્

તસ્માત્સર્વં પ્રકુર્વીત ચઞ્ચલે જીવિતે સતિ ।
ગૃહીતદાનપાથેયઃ સુખં યાતિ મહાધ્વનિ

અન્યથા ક્લિશ્યતે જન્તુઃ પાથેયરહિતઃ પથિ ।
એવં જ્ઞાત્વા ખગશ્રેષ્ઠ વૃષયજ્ઞં સમાચરેત્

અકૃત્વા મ્રિયતે યસ્તુ અપુત્રો નૈવ મુક્તિભાક્ ।
અપુત્રો ઽપિ હિ યઃ કુર્યાત્સુખં યાતિ મહાપથે

અગ્નિહોત્રાધિભિર્યજ્ઞૈર્દાનૈશ્ચ વિવિધૈરપિ ।
ન તાં ગતિમવાપ્નોતિ વૃષોત્સર્ગેણ યા ગતિઃ

યજ્ઞાનાં ચૈવ સર્વેષાં વૃષયજ્ઞસ્તથોત્તમઃ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વૃષયજ્ઞં સમાચરેત્

ગરુડ ઉવાચ ।
કથયસ્વ પ્રસાદેન ક્ષયાહં ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ।
કસ્મિન્કાલે તિથૌ કસ્યાં વિધિના કેન તદ્ભવેત્

કૃત્વા કિં ફલમાપ્નોતિ એતન્મે વદ સામ્પ્રતમ્ ।
ત્વત્પ્રસાદેન ગોવિન્દ મુક્તે ભવતિ માનવઃ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
કાર્તિકાદિષુ માસેષુ યામ્યાયતગતે રવૌ ।
શુક્લપક્ષે તથા પક્ષિન્દ્વાદશ્યાદિતિથૌ શુભે

શુભે લગ્ને મુહૂર્તે વા શુચૌ દેશે સમાહિતઃ ।
બ્રાહ્મણં તુ સમાહૂય વિધિજ્ઞં શુભલક્ષણમ્

જપહોમૈસ્તથા દાનૈઃ કુર્યાદ્દહેસ્ય શોધનમ્ ।
પુણ્યે ઽભિજિત્સુનક્ષત્રે ગ્રહાન્દેવાન્સમર્ચયેત્

હોમં કુર્યાદ્યથાશક્તિ મન્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈરપિ ।
ગ્રહાણાં સ્થાપનં કુર્યાત્પૂર્વં ચૈવ ખગેશ્વર

માતૄણાં પૂજનં કાર્યં વસોર્ધારાં ચ પાતયેત્ ।
વહ્નિં સંસ્થાપ્ય તત્રૈવ પૂર્ણં હોમં તુ કારયેત્

શાલગ્રામં ચ સંસ્થાપ્ય વૈષ્ણવં શ્રાદ્ધમાચરેત્ ।
વૃષં સમ્પૂજ્ય તત્રૈવ વસ્ત્રાલઙ્કારભૂષણૈઃ

ચતસ્રો વત્સતર્યશ્ચ પૂર્વં સમધિવાસયેત્ ।
પ્રદક્ષિણં તતઃ કુર્યાદ્ધોમાન્તે ચ વિસર્જનમ્

ઇમં મન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય ઉત્તરાભિમુખઃ સ્થિતઃ ।
ધર્મ ત્વં વૃષરૂપેણ બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ પુરા

તવોત્સર્ગપ્રભાવાન્મામુદ્ધરસ્વભવાર્ણાવાત્ ।
અબિષિચ્ય શુભૈર્મન્ત્રૈઃ પાવનૈર્વિધિપૂર્વકમ્

તનક્રીડન્તિમન્ત્રેણ વૃષોત્સર્ગં તુ કારયેત્ ।
અભિષિઞ્ચેત્તતો નીલં રુદ્રકુમ્ભો દકેન તુ

નાભિમૂલે સમાસ્થાય તદમ્બુ મૂર્ધનિ ન્યસેત્ ।
અન્ન (આત્મ) શ્રાદ્ધં તતઃ કુર્યાદ્દદ્યાદ્દાનં દ્વિજોત્તમે

ઉદકેચૈવ ગન્તવ્યં જલં તત્ર પ્રદાપયેત્ ।
યદિષ્ટં જીવતસ્ત્વાસીત્તચ્ચ દદ્યાત્સ્વશક્તિતઃ

ન્યૂનં સંપૂર્ણતાં યાતિ વૃષોત્સર્ગે કૃતે સતિ ।
સુતૃપ્તો દુસ્તરે માર્ગે મૃતો યાતિ ન સંશયઃ

યમલોકં ન પશ્યન્તિ સદા દાનરતા નરાઃ ।
યાવન્ન દીયતે જન્તોઃ શ્રાદ્ધં ચૈકાદશાહિકમ્

સ્વદત્તં પરદત્તં વા નેહામુત્રોપતિષ્ઠતિ ।
ત્રયોદશા તથા સપ્ત પઞ્ચ ત્રીણી ક્રમેણ તુ

પદદાનાનિ કુર્વીત શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતઃ ।
તિલપાત્રાણિ કુર્વીત સપ્ત પઞ્ચ યથાક્રમમ્

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્પશ્ચાદેકાં ગાં ચ પ્રદાપયેત્ ।
વૃષં હિ શન્નોદેવીતિ વેદોક્તવિધિના તતઃ

ચતસૃભિર્વત્સતરીભિઃ પરિણયનમાચરેત્ ।
વામે ચક્રં પ્રદાતવ્યં ત્રિશૂલં દક્ષિણે તથા

મૂલ્યં દદ્યાદ્ વૃષસ્યાપિ તં વૃષં ચ વિસર્જયેત્ ।
એકોદ્દિષ્ટવિધાનેન સ્વાહાકારેણ વુદ્ધિમાન્

કુર્યાદેકાદશાહં ચ દ્વાદશાહં ચ યત્નતઃ ।
સપિણ્ડીકરણાદર્વાક્કુર્યાચ્છ્રાદ્ધાનિ ષોડશ

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વા તુ પદદાનાનિ દાપયેત્ ।
કાપોસોપરિ સંસ્થાપ્ય તામ્રપાત્રે તથાચ્યુતમ્

વસ્ત્રેણાચ્છાદ્ય તત્રસ્થમર્ઘં દદ્યાચ્છુભૈઃ ફલૈઃ ।
નાવમિક્ષુમયીં કૃત્વા પટ્ટસૂત્રેણ વેષ્ટયેત્

કાંસ્યપાત્રે ઘૃતં સ્થાપ્ય વૈતરણ્યા નિમિત્તતઃ ।
નાવારોહણં કુર્યાત્પૂજયેદ્ગરુડધ્વજમ્

આત્મવિત્તાનુસારેણ તચ્ચ દાનમનન્તકમ્ ।
ભવસાગરમગ્નાનાં શોકતાપાર્તિદુઃ ખિનામ્

ધર્મપ્લવવિહીનાનાં તારકો હિ જનાર્દનઃ ।
તિલા લોહં હિરણ્યં ચ કાર્પાસં લવણં તથા

સપ્તધાન્યં ક્ષિતિર્ગાવો હ્યેકૈકં પાવનં સ્મૃતમ્ ।
તિલપાત્રાણિ કુર્વીત શય્યાદાનં ચ દાપયેત્

દીનાનાથવિશિષ્ટેભ્યો દદ્યાચ્છક્ત્યા ચ દક્ષિણામ્ ।
એવં યઃ કુરુતે તાર્ક્ષ્ય પુત્રવાનપ્યપુત્રવાન્

સ સિદ્ધિં સમવાપ્નોતિ યથા તે બ્રહ્મચારિણઃ ।
નિત્યં નૈમિત્તિકં કુર્યાદ્યાવજ્જીવતિ માનવઃ

યઃ કશ્ચિત્ક્રિયતે ધર્મસ્તત્ફલં ચાક્ષયં ભવેત્ ।
તીર્થયાત્રાવ્રતાદીનાં શ્રાદ્ધં સંવત્સરસ્ય હિ

દેવતાનાં ગુરૂણાં ચ માતાપિત્રોસ્તથૈવ ચ ।
પુણ્યં દેયં પ્રયત્નેન પ્રત્યહં વર્ધતે ખગ

અસ્મિન્યજ્ઞેઃ હિયઃ કશ્ચિદ્ભૂરિદાનં પ્રયચ્છતિ ।
તત્તસ્ય ચાક્ષયં સર્વં વેદિકાયાં યથા કિલ

યથા પૂજ્યતમા લોકે યતયો બ્રહ્મચારિણઃ ।
તથૈવ પ્રતિપૂજ્યન્તે લોકે સર્વે ચ નિત્યશઃ

વરદો ઽહં સદા તસ્ય ચતુર્વક્ત્રસ્તથા હરઃ ।
તે યાન્તિ પરમાંલ્લોકાનિતિ સત્યં વચો મમ

ઉત્સૃષ્ટો વૃષભો યત્ર પિબત્યપો જલાશયે ।
શૃઙ્ગેણાલિખતે વાપિ ભૂમિં નિત્યં પ્રહર્ષિતઃ

પિતૄણામન્નપાનં ચ પ્રભૂતમુપતિષ્ઠતિ ।
પૌર્ણમાસ્યામમાયાં વા તિલપાત્રાણિ દાપયેત્

સંક્રાન્તીનાં સહસ્રાણિ સૂર્યપર્વશતાનિ ચ ।
દત્ત્વા યત્ફલમાપ્નોતિ તદ્વૈ નીલવિસર્જને

વત્સતર્યઃ પ્રદાતવ્યા બ્રાહ્મણેભ્યઃ પદાનિ ચ ।
તિલપાત્રાણિ દેયાનિ શિવભક્તદ્વિજેષુ ચ

ઉમામહેશ્વરં ચૈકં પરિધાપ્ય પ્રિદાપયેત્ ।
અતસીપુષ્પસઙ્કાશં પીતવાસસમચ્યુતમ્

યે નમસ્યન્તિ ગોવિન્દં ન તેષાં વિદ્યતે ભયમ્ ।
પ્રેતત્વાન્મોક્ષમિચ્છન્તો યે કરિષ્યન્તિ સત્ક્રિયામ્

યાસ્યન્તિ તે પરાંલ્લોકાનિતિ સત્યં વચો મમ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં મયા ચૈવોર્ધ્વદૈહિકમ્

યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।
શ્રુત્વા મહાત્મ્યમતુલં ગરુડો હર્ષમાગતઃ ।
માનુષાણાં હિતાર્થાય પુનઃ પ્રપચ્છકેશવમ્