ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.68

ઇતિ શ્રીગારુડેમહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે સ્વરોદયે શુભાશુભનિરૂપણં નામ સપ્તષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 68
સૂત ઉવાચ ।
પરિક્ષાં વચ્મિરત્નાનાં બલો નામાસુરો ઽભવત્ ।
ઇન્દ્રાદ્યા નિર્જિતાસ્તેન વિજેતું તૈર્ન શક્યતે

વરવ્યાજેન પશુતાં યાચિતઃ સ સુરૈર્મખે ।
બલો દદૌ સ (સ્વ) પશુતામતિસત્ત્વ સુરૈર્હતઃ

પશુવત્સ વિશસ્તસ્તૈઃ સ્વવાક્યાશનિયન્ત્રિતઃ ।
બલો લોકોપરાય દેવાનાં હિતકામ્યયા

તસ્ય સત્ત્વવિશુદ્ધસ્ય વિશુદ્ધેન ચ કર્મણા ।
કાયસ્યાવયવાઃ સર્વે રત્નબીજત્વમાયયુઃ

દેવાનામથ યક્ષાણાં સિદ્ધાનાં પવનાશિનામ્ ।
રત્નબીજંસ્વ(જમ)યં ગ્રાહઃ સુમહાનભવત્તદા

તેષાં તુ પતતાં વેગાદ્વિમાનેન વિહાયસા ।
યદ્યત્પપાત રત્નાનાં બીજં ક્રચન કિઞ્ચન

મહોદધૌ સરિતિ વા પવર્ત કાનને ઽપિ વા ।
તત્તદાકરતાં યાતં સ્થાનમાધેયગૌરવાત્

તેષુ રક્ષોવિષવ્યાલવ્યાધિઘ્નાન્યઘહાનિ ચ ।
પ્રાદુર્ભવન્તિ રત્નાનિ તથૈવ વિગુણાનિ ચ

વજ્રં મુક્તામણયઃ સપદ્મરાગાઃ સમરકતાઃ પ્રોક્તાઃ ।
અપિ ચેન્દ્રનીલમણિવરવૈદૂર્યાઃ પુષ્પરાગાશ્ચ

કર્કેતનં સપુલકં રુધિરાખ્યસમન્વિતં તથા સ્ફટિકમ્ ।
વિદ્રુમમણિશ્ચ યત્નાદુદ્દિષ્ટં સંગ્રહે તજ્જ્ઞૈઃ

આકારવર્ણૌ પ્રથમં ગુણદોષૌ તત્ફલં પરીક્ષા ચ ।
મૂલ્યં ચ રત્નકુશલૈર્વિજ્ઞેયં સર્વશાસ્ત્રાણામ્

કુલગ્નેષૂપજાયન્તે યાનિ ચોપહતે ઽહનિ ।
દૌષૈસ્તાન્યપિયુજ્યન્તે હીયન્તે ગુણસમ્પદા

પરીક્ષાપરિશુદ્ધાનાં રત્નાનાં પૃથિવીભુજા ।
ધારણં સંગ્રહો વાપિ કાર્યઃ શ્રિયમભીપ્સતા

શાસ્ત્રજ્ઞઃ કુશલાશ્ચાપિ રત્નભાજઃ પરીક્ષકાઃ ।
ત એવ મૂલ્યમાત્રાયા વેત્તારઃ પરિકીર્તિતાઃ

મહા પ્રભાવં વિબુધૈર્યસ્યમાદ્વજ્રમુદાહૃતમ્ ।
વજ્રપૂર્વા પરીક્ષેયં તતો ઽસ્માભિઃ પ્રકીર્ત્યતે

તસ્યાસ્થિલેશો નિપપાત યેષુ ભુવઃ પ્રદેશેષુ કથઞ્ચિદેવ ।
વજ્રાણિ વજ્રાયુધનિર્જિગીષોર્ભવન્તિ નાનાકૃતિમન્તિ તેષુ

હૈમમાતઙ્ગસૌરાષ્ટ્રાઃ પૌણ્ડ્રકાલિઙ્ગકોસલાઃ ।
વેણ્વાતટાઃ સસૌવીરા વજ્રસ્યાષ્ટ વિહારકાઃ

આતામ્રા હિમશૈલજાશ્ચ શશિભા વેણ્વાતટીયાઃ સ્મૃતાઃ સૌવીરે ત્વસિતાબ્જમેઘસદૃશાસ્તાભ્રાશ્ચ સૌરાષ્ટ્રજાઃ ।
કાલિઙ્ગાઃ કન કાવદાતરુચિરાઃ પીતપ્રભાઃ કોસલે શ્યામાઃ પુણ્ડ્રભવા મતઙ્ગવિષયે નાત્યન્તપીતપ્રભાઃ

અત્યર્થં લઘુ વર્ણતશ્ચ ગુણવત્પાર્શ્વેષુ સમ્યક્ સમંરેખાબિન્દુકલઙ્કકાકપદકત્રાસાદિભિર્વર્જિતમ્ ।
લોકે ઽસ્મિન્પરામાણુમાત્રમપિ યદ્વજ્રં ક્રચિદ્દૃશ્યતે તસ્મિન્દેવસમાશ્રયો હ્યવિતથસ્તીક્ષ્ણાગ્રધારં યદિ

વજ્રેષુ વર્ણયુક્ત્યા દેવાનામપિ વિગ્રહઃ પ્રોક્તઃ ।
વર્ણેભ્યશ્ચ વિભાગઃ કાર્યો વર્ણાશ્રયાદેવ

હરિતસિતપીતપિઙ્ગશ્યામાસ્તામ્રાઃ સ્વભાવતો રુચિરાઃ ।
હરિવરુણશક્રહુતવહપિતૃપતિમરુતાં સ્વકા વર્ણાઃ

વિપ્રસ્ય શઙ્ખકુમુદસ્ફટિકાવદાતઃ સ્યાત્ક્ષત્ત્રિયસ્ય શશબભ્રુવિલોચનાભઃ ।
વૈશ્યસ્ય કાન્તકદલીદલસન્નિકાશઃ શૂદ્રસ્ય ધૌતકરવાલસમાનદીપ્તિઃ

દ્વૌ વજ્રવર્ણૌ પૃથિવીપતીનાં સદ્ભિઃ પ્રદિષ્ટૌ ન તુ સાર્વજન્યૌ ।
યઃ સ્યાજ્જવાવિદ્રુમભઙ્ગશોણો યો વા હરિદ્રારસન્નિકાશઃ

ઈશત્વાત્સર્વવર્ણાનાં ગુણવત્સાર્બવર્ણિકમ્ ।
કામતો ધારયેદ્રાજા ન ત્વન્યો ઽન્યત્કથઞ્ચન

અધરોત્તરવૃત્તયા હિ યાદૃક્ સ્યાદ્વર્ણસઙ્કરઃ ।
તતઃ કષ્ટતરો વજ્રવર્ણાનાં સઙ્કરો મતઃ

ન ચ માર્ગવિભાગમાત્રવૃત્ત્યા વિદુષા વજ્રપરિગ્રહો વિધેયઃ ।
ગુણવદ્ગુણસમ્પદાં વિભૂતિર્વિપરીતો વ્યસનોદયસ્ય હેતુઃ

એકમપિ યસ્ય શૃઙ્ગં વિદલિતમવલોક્યતે વિશીર્ણં વા ।
ગુણવદપિ તન્ન ધાર્યં વજ્રં શ્રેયો ઽર્થિભિર્ભવને

સ્ફુટિતાગ્નિવિ શીર્ણશૃઙ્ગદેશં મલવર્ણૈઃ પૃષતૈરુપેતમધ્યમ્ ।
ન હિ વજ્રભૃતો ઽપિ વજ્રમાશુ શ્રિયમપ્યાશ્રયલાલસાં ન કુર્યાત્

યસ્યૈકદેશઃ ક્ષતજાવભાસો યદ્વા ભવેલ્લોહિતવર્ણચિત્રમ્ ।
ન તન્ન કુર્યાદ્ધ્રિયમાણમાશુ સ્વચ્છન્દમૃત્યોરપિ જીવિતાન્તમ્

કોટ્યઃ પાર્શ્વનિ ધારાશ્ચ ષડષ્ટૌ દ્વાદશેતિ ચ ।
ઉત્તુઙ્ગસમતીક્ષ્ણાગ્રાઃ વજ્રસ્યાકરજા ગુણાઃ

ષટ્કોટિ શુદ્વમમલં સ્ફુટતીક્ષ્ણધારં વર્ણાન્વિતં લઘુ સુપાર્શ્વમપેતદોષમ્ ।
ઇન્દ્રાયુધાંશુવિસૃતિચ્છુરિતાન્તરિક્ષમેવંવિધં ભુવિ ભવેત્સુલભં ન વજ્રમ્

તીક્ષ્ણાગ્રં વિમલમપેતસર્વદોષં ધત્તે યઃ પ્રયતતનુઃ સદૈવ વજ્રમ્ ।
વૃદ્ધિસ્તં પ્રતિદિનમેતિ યાવદાયુઃ સ્ત્રીસમ્પત્સુતધનધાન્યગોદશૂનામ્

વ્યાલવહ્નિવિષવ્યાઘ્રતસ્કરામ્બુભયાનિ ચ ।
દૂરાત્તસ્ય નિવર્તન્તે કર્માણ્યાથર્વણાનિ ચ

યદિ વજ્રમપેતસર્વદોષં બિભૃયાત્તણ્ડુલવિંશતિં ગુરુત્વે ।
મણિશાસ્ત્રવિદો વદન્તિ તસ્ય દ્વિગુણં રૂપકલક્ષમગ્રમૂલ્યમ્

ત્રિભાગહીનાર્ધતદર્ધશેષં ત્રયોદશં ત્રિંશદતોર્ઽદ્ધભાગાઃ ।
અશીતિભાગો ઽથ શતાંશભાગઃ સહસ્રભાગો ઽલ્પસમાનયોગઃ

યત્તણ્ડુલૈર્દ્વાદશભિઃ કૃતસ્ય વજ્રસ્ય મૂલ્યં પ્રથમં પ્રદિષ્ટમ્ ।
દ્વાભ્યાં ક્રમાદ્વાનિમુપાગતસ્ય ત્વેકાવમાનસ્ય વિનિશ્ચયો ઽયમ્

ન ચાપિ તણ્ડુલૈરેવ વજ્રાણાં ધરણક્રમઃ ।
અષ્ટાભિઃ સર્ષપૈર્ગૈરૈસ્તંણ્ડુલં પરિકલ્પયેત્

યત્તુ સર્વગુણૈર્યુક્તં વજ્રં તરતિ વારિણિ ।
રત્નવર્ગે સમસ્તે ઽપિ તસ્ય ધારણમિષ્યતે

અલ્પેનાપિ હિ દોષેણ લક્ષ્યાલક્ષ્યેણ દ્વષિતમ્ ।
સ્વ (સ) મૂલ્યાદ્દશમં ભાગં વજ્રં લભતિ માનવઃ

પ્રકટાનેકદોષસ્ય સ્વલ્પસ્ય મહતો ઽપિ વા ।
સ્વ (સુ) મૂલ્યાચ્છતશો ભાગો વજ્રસ્ય ન વિધીયતે

સ્પષ્ટદોષમલઙ્કારે વજ્રં યદ્યપિ દૃશ્યતે ।
રત્નાનાં પરિકર્માર્થં મૂલ્યં તસ્ય ભવેલ્લઘુ

પ્રથમં ગુણસમ્પદાભ્યુપેતં પ્રતિબદ્ધં સમુપૈતિ યચ્ચ દોષમ્ ।
અલમાભરણેન તસ્ય રાજ્ઞો ગુણહીનો ઽપિ મણિર્ન ભૂષણાય

નાર્યા વજ્રમધાર્યં ગુણવદપિ સુતપ્રસૂતિમિચ્છન્ત્યા ।
અન્યત્ર દીર્ઘાચિપિટત્ર્યશ્રાદ્યગુણૈર્વિયુક્તાચ્ચ

અયસા પુષ્પરાગેણ તથા ગોમેદકેન ચ ।
વૈદૂર્યસ્ફટિકાભ્યાં ચ કાચૈશ્ચાપિ પૃથગ્વિધૈઃ

પ્રતિરૂપાણિ કુર્વન્તિ વજ્રસ્ય કુશલા જનાઃ ।
પરીક્ષા તેષુ કર્તવ્યા વિદ્વદ્ભિઃ સુપરીક્ષકૈઃ

ક્ષારોલ્લેખનશાણાભિસ્તેષાં કાર્યં પરીક્ષણમ્ ।
પૃથિવ્યાં યાનિ રત્નાનિ યે ચાન્યે લોહધાતવઃ

સર્વાણિ વિલિખેદ્વજ્રં તચ્ચ તૈર્ન વિલિખ્યતે ।
ગુરુતા સર્વરત્નાનાં ગૌરવાધારકારણમ્

વજ્રે તાં વૈપરીત્યેન સૂરયઃ પરિચક્ષતે ।
જાતિરજાતિં વિલિખતિ જાતિં વિલિખન્તિ વજ્રકુરુવિન્દાઃ

વજ્રૈર્વજ્રં વિલિખતિ નાન્યેન વિલિખ્યતે વજ્રમ્ ।
વજ્રાણિ મુક્તામણયો યે ચ કેચન જાતયઃ

ન તેષાં પ્રતિબદ્ધાનાં ભા ભવત્યૂર્ધ્વગામિની ।
તિર્યક્ ક્ષતત્વાત્કેષાઞ્ચિત્કથઞ્ચિદ્યદિ જાયતે ।
તિર્યગ્વિલિખ્યમાનાનાં સા (સ) પાર્શ્વેષુ વિહન્યતે

યદ્યપિ વિશીર્ણકોટિઃ સબિન્દુરેખાન્વિતો વિવર્ણો વા ।
તદપિ ધનધાન્યપુત્રાન્કરોતિ સેન્દ્રાયુધો વજ્રઃ

સૌદા મિનીવિસ્ફુરિતાભિરામં રાજા યથોક્તં કલિશં દધાનઃ ।
પરાક્રમાક્રાન્તપરપ્રતાપઃ સમસ્તસામન્તભુવં ભુનક્તિ