ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.4

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે વિષયનિરૂપણં નામ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 4
રુદ્ર ઉવાચ ।
સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ ।
વંશાનુચરિતં ચૈવ એતદ્ બ્રૂહિ જનાર્દન

હરિરુવાચ ।
શૃણુ રુદ્ર પ્રવક્ષ્યામિ સર્ગાદીન્પાપનાશનામ્ ।
સર્ગસ્થિતિલયાન્તાં તાં વિષ્ણોઃ ક્રીડાં પુરાતનીમ્

નરનારાયણો દેવો વાસુદેવો નિરઞ્જનઃ ।
પરમાત્મા પરં બ્રહ્મ જગજ્જનિલયાદિકૃત્

તદેતત્સર્વમેવૈતવ્દ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપવત્ ।
તથા પુરુષરૂપેણ કાલરૂપેણ ચ સ્થિતમ્

વ્યક્તં વિષ્ણુસ્તથાવ્યક્તં પુરુષઃ કાલ એવ ચ ।
ક્રીડતો બાલકસ્યેવ ચેષ્ટાસ્તસ્ય નિશામય

અનાદિનિધનો ધાતા ત્વનન્તઃ પુરુષોત્તમઃ ।
તસ્માદ્ભવતિ ચાવ્યક્તં તસ્માદાત્માપિ જાયતે

તસ્માહુદ્ધિર્મનસ્તસ્માત્તતઃ ખં પવન સ્તતઃ ।
તસ્માત્તેજસ્તતસ્ત્વાપસ્તતો ભૂમિસ્તતો ઽભવત્

અણ્ડો હિરણ્મયો રુદ્ર તસ્યાન્તઃ સ્વયમેવ હિ ।
શરીરગ્રહણં પૂર્વં સૃષ્ટ્યર્થં કુરુતે પ્રભુઃ

બ્રહ્મા ચતુર્મુખો ભૂત્વા રજોમાત્રાધિકઃ સદા ।
શરીરગ્રહણં કૃત્વાસૃજદેતચ્ચરાચરમ્

અણ્ડસ્યાન્તર્જગત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
સ્રષ્ટા સૃજતિ ચાત્માનં વિષ્ણુઃ પાલ્યં ચ પાતિ ચ

અપસંહ્રિયતે ચાન્તે સંહર્તા ચ સ્વયં હર ।
બ્રહ્મા ભૂત્વાસૃજદ્વિષ્ણુર્જગત્પાતિ હરિઃ સ્વયમ્

રુદ્રરૂપી ચ કલ્પાન્તે જગત્સંહરતે ઽખિલમ્ ।
બ્રહ્મા તુ સૃષ્ટિકાલે ઽસ્મિઞ્જમધ્યગતાં મહીમ્

દંષ્ટૂયોદ્ધરતિ જ્ઞાત્વા વારહીમાસ્થિતસ્તનૂમ્ ।
દેવાદિસર્ગાન્વક્ષ્યે ઽહં સંક્ષેપાચ્છૃણુ શઙ્કર !

(1)પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિરૂપો બ્રહ્મણસ્તુ સઃ ।
(2) નન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગો હિ સ સ્મૃતઃ

(3)વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગસ્ત્વૈન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ ।
ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સમ્ભૂતો બુદ્ધિપૂર્વકઃ

(4)મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ ।
(5)તિર્યક્સ્રોતાસ્તુ યઃ પ્રોક્તસ્તિર્યગ્યોન્યઃ સ ઉચ્યતે

(6) તદૂર્ધ્વસ્તોતસાં ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
(7) તતોર્ઽવાક્સ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ મા નુષઃ

(8)અષ્ટમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસસ્તુ સઃ ।
પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ

પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચાપિ (9) કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ ।
સ્થાવરાન્તાઃ સુરાદ્યાસ્તુ પ્રજા રુદ્ર ! ચતુર્વિધાઃ

બ્રહ્મણઃ કુર્વતઃ સૃષ્ટિં જજ્ઞિરે માનસાઃ સુતાઃ ।
તતો દેવાસુરપિતૄન્માનુષાંશ્ચ ચતુષ્ટયમ્

સિસૃક્ષુરમ્ભાંસ્યેતાનિ સ્વમાત્માનમયૂયુજત્ ।
વ્યક્તાત્મનસ્તમોમાત્રાદુદ્રિક્તાસ્તત્પ્રજાપતેઃ

સિસૃક્ષેર્જઘનાત્પૂર્વમસુરા જજ્ઞિરે તતઃ ।
ઉત્સસર્જ તતસ્તાં તુ તમોમાત્રાત્મિકાં તનૂમ્

તમોમાત્રા તનુસ્ત્યક્તા શઙ્કરાભૂદ્વિભાવરી ।
યક્ષોપક્ષાંસિ તદ્દેહે પ્રીતિમાપુસ્તતઃ સુરાઃ

સત્ત્વોદ્રિક્તાસ્તુ મુખતઃ સંભૂતા બ્રહ્મણો હર ! ।
સત્ત્વપ્રાયા તનુસ્તેન સન્ત્યક્તા સાપ્યભૂદ્દિનમ્

તતો હિ બલિનો રાત્રાવસુરા દેવતા દિવા ।
સત્ત્વમાત્રાં તનું ગૃહ્ય પિતરશ્ચ તતો ઽભવન્

સા ચોત્સૃષ્ટાભવત્સન્ધ્યા દિનનક્તાન્તરસ્થિતિઃ ।
રજોમાત્રાં તનું ગૃહ્ય મનુષ્યાસ્ત્વભવંસ્તતઃ

સા ત્યક્તા ચાભવજ્જ્યોત્સ્ના પ્રાક્સન્ધ્યા યાભિધીયતે ।
જ્યોત્સ્ના રાત્ર્યહની સન્ધ્યા શરીરાણિ તુ તસ્ય વૈ

રજોમાત્રાં તનુ ગૃહ્ય ક્ષુદભૂત્કોપ એવ ચ ।
ક્ષુત્તૃટ્ક્ષામા અમૃગ્ભક્ષા રાક્ષસા રક્ષણાચ્ચ યે

યક્ષાખ્યા જક્ષણાજ્જ્ઞેયાઃ સર્પા વૈ કેશસર્પણાત્ ।
જાતાઃ કોપેન ભૂતાસ્તે ગન્ધર્વા જજ્ઞિરે તતઃ

ગાયન્તો જજ્ઞિરે વાચં ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચ યે ।
સ્વર્ગં દ્યૌર્વક્ષસશ્ચક્રે સુખતો ઽજાઃ સ મુષ્ટવાન્

સૃષ્ટવાનુદરાદ્રાશ્ચ પાર્શ્વાભ્યાં ચ પ્રજાપતિઃ ।
પદ્ય્ભાં ચૈવાન્ત્યમાતઙ્ગાન્મહિષોષ્ટ્રાવિકાંસ્તથા

ઓપધ્યઃ ફલમૂલિન્યો રોમભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે ।
ગૌરજઃ પુરુષો મેધ્યો હ્યશ્વાશ્વતરગર્દભાઃ

એતાન્ ગ્રામ્યાન્પશૂન્પ્રાહુરારણ્યાંશ્ચ નિબોધ મે ।
શ્વાપદં દ્વિખુરં હસ્તિવાનરાઃ પક્ષિપઞ્ચમાઃ

ઔદકાઃ પશવઃ ષષ્ઠાઃ સપ્તમાશ્ચ સરીસૃપાઃ ।
પૂર્વાદિભ્યો મુખેભ્યસ્તુ ઋગ્વેદાદ્યાઃ પ્રજજ્ઞિરે

આસ્યાદ્વૈ બ્રાહ્મણા જાતા બાહુભ્યાં ક્ષત્ત્રિયાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઊરુભ્યાં તુ વિશઃ સૃષ્ટાઃ શૂદ્રઃ પદ્ય્ભામ જાયત

બ્રહ્મલોકો બ્રાહ્મણાનાં શાક્રઃ ક્ષત્ત્રિયજન્મનામ્ ।
મારુતં ચ વિશાં સ્થાનં ગાન્ધર્વં શૂદ્રજન્મનામ્

બ્રહ્મચારિવ્રતસ્થાનાં બ્રહ્મલોકઃ પ્રજાયતે ।
પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં યથાવિહિતકારિણામ્

સ્થાનં સપ્તઋષીણાં ચ તથૈવ વનવાસિનામ્ ।
યતીનામક્ષયં સ્થાનં યદૃચ્છાગામિનાં સદા