ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.205

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે ચતુરત્તરદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 205
કુમાર ઉવાચ ।
અથ વ્યાકરણં વક્ષ્યે કાત્યાયન સમાસતઃ ।
સિદ્ધશબ્દવિવેકાય બાલવ્યુત્પત્તિહેતવે

સુપ્તિઙન્તં પદં ખ્યાતં સુપઃ સપ્ત વિભક્તયઃ ।
સ્વૌજસઃ પ્રથમા પ્રોક્તા સા પ્રાતિપદિકાત્મકે

સમ્બોધને ચ લિઙ્ગાદાવુક્તે કર્મણિ કર્તરિ ।
અર્થવત્પ્રાતિપદિકં ધાતુપ્રત્યયવર્જિતમ્

અમૌશસો દ્વિતીયા સ્યાત્તત્કર્મ ક્રિયતે ચ યત્ ।
દ્વિતીયા કર્મણિ પ્રોક્તાન્તરાન્તરેણ સંયુતે

ટાભ્યાંભિસસ્તૃતીયા સ્યાત્કરણે કર્તરીરિતા ।
યેન ક્રિયતે કરણં તત્કર્તા યઃ કરોતિ સઃ

ઙેભ્યાંભ્યસશ્ચતુર્થો સ્યાત્સમ્પ્રદાને ચ કારકે ।
યસ્મૈ દિત્સા ધારયતે રોચતે સમ્પ્રદાનકમ્

પઞ્ચમી સ્યાન્ઙસિભ્યાંભ્યોહ્યપાદાને ચ કારકે ।
યતો ઽપૈતિ સમાદત્તે ઉપાદત્તે ભયં યતઃ

ઙસોસામશ્ચ ષષ્ઠી સ્યાત્સ્વામિસમ્બન્ધમુખ્યકે ।
ઙયોઃ સુપો વૈ સપ્તમી સ્યાત્સા ચાધિકરણે ભવેત્

આધારશ્ચાધિકરણં રક્ષાર્થાનાં પ્રયોગતઃ ।
ઈપ્સિતં ચાનીપ્સિતં યત્તદપાદાનકં સ્મૃતમ્

પઞ્ચમી પર્યુપાઙ્યોગે ઇતરર્તે ઽન્યદિઙ્મુખે ।
એનયોગે દ્વિતીયા સ્યાત્કર્મપ્રવચનીયકૈઃ

વીપ્સેત્થમ્ભાવચિહ્ને ઽભિર્ભાગેનૈવ પરિપ્રતી ।
અનુરેષુ સહાર્થે ચ હીને ઽનૂપશ્ચ કથ્યતે

દ્વિતીયા ચ ચતુર્થો સ્યાચ્ચેષ્ટાયાં ગતિકર્મણિ ।
અપ્રાણે હિ વિભક્તી દ્બે મન્યકર્મણ્યનાદરે

નમઃ સ્વસ્તિસ્વધાસ્વાહાલંવષડ્યોગ ઈરિતા ।
ચતુર્થો ચૈવ તાદર્થ્યે તુમર્થાદ્ભાવવાચિનઃ

તૃતીયા સહયોગે સ્યાત્કુત્સિતેઙ્ગે વિશેષણે ।
કાલે ભાવે સપ્તમી સ્યાદેતૈર્યોગે ઽપિષષ્ઠ્યતિ

સ્વામીશ્વરાધિપતિભિઃ સાક્ષિદાયાદપ્રસૂતૈઃ ।
નિર્ધારણે દ્વે વિભક્તો ષષ્ઠી હેતુપ્રયોગકે

સ્મૃત્યર્થકર્મણિ તથા કરોતેઃ પ્રતિયત્નકે ।
હિંસાર્થાનાં પ્રયોગે ચ કૃતિ કર્મણિ કર્તરિ

ન કર્તૃકર્મણોઃ ષષ્ઠી નિષ્ઠયોઃ પ્રાતિપદિકે ।
દ્વિવિધં પ્રાતિપદિકં નામ ધાતુસ્તથૈવ ચ

ભૂવાન્દિભ્યસ્તિઙો લઃ સ્યાલ્લકારા દશ વૈ સ્મૃતાઃ ।
તિપ્તસૂઝિ પ્રથમો મધ્યઃ સિપ્થસ્થોત્તમપૂરુષઃ

મિબ્વસ્મસ્તુ પરસ્મૈ હિ પદાનાં ચાત્મનેપદમ્ ।
તાતાઞ્ઝ પ્રથમો મધ્ય સ્થાસાથાન્ધ્વમથોત્તમઃ

આદેશા ઇડ્બહિમહિ ધાતુતોથ ણિજાદિવત્ ।
નામ્નિ પ્રયુજ્યમાને ઽપિ પ્રથમઃ પુરુષો ભવેત્

મધ્યમો યુષ્મદિ પ્રોક્ત ઉત્તમઃ પુરુષો ઽસ્મદિ ।
ભૂવાદ્યા ધાતવઃ પ્રોક્તાઃ સનાદ્યન્તાસ્તથા તતઃ

લડીરિતો વર્તમાને સ્મેનાતીતે ચ ધાતુતઃ ।
ભૂતે ઽનદ્યતને લઙ્વા લોડાદ્યાશિષિ ધાતુતઃ

વિધ્યાદાવેવાનુમતો લોડ્વાચ્યો મન્ત્રણે ભવેત્ ।
નિમન્ત્રણાધીષ્ટસંપ્રશ્રે પ્રાર્થનેષુ તથાશિષિ

લિઙતીતે પરોક્ષે સ્યાલ્લિડ્ ભૂતે ઌડ્ ભવિષ્યતિ ।
સ્યાદનદ્યતને તદ્વદ્ભવિષ્યતિ તુ ધાતુતઃ

દાતોરૢઙ્ ક્રિયાતિપત્તૌ લિઙર્થે લેટ્ પ્રકીર્તિતઃ ।
કૃતસ્ત્રિષ્વપિ વર્તન્તે ભાવે કર્મણિ કર્તરિ

સદૃશાસ્તવ્યતા ણ્યદ્યદનીયાશ્ચ તૃજાદયઃ