ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.204

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે નાનૌષધપ્રયોગનિરૂપણં નામ ત્ર્યુત્તરદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 204
સૂત ઉવાચ ।
એવં ધન્વન્તરિઃ પ્રાહ સુશ્રુતાયચ વૈદ્યકમ્ ।
અત નામાનિ વક્ષ્યામિ ઓષધીનાં સમાસતઃ

સ્થિરા વિદારિગન્ધા ચ શાલપણ્યશુમત્યપિ ।
લાઙ્ગલી કલસી ચૈવ ક્રોષ્ટુપુચ્છા ગુહા મતા

પુનર્નવાથ પર્ષાભૂઃ કઠિલ્યા કારુણા તથા ।
એરણ્ડશ્ચોરુવૂકઃ સ્યાદામર્દો વર્ધમાનકઃ

ઝષા નાગબલા જ્ઞેયા શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરો મતઃ ।
શતાવરી વરા ભીરુ પીવરીન્દીવરી વરી

વ્યાઘ્રી તુ બૃહતી કૃષ્ણા હંસપાદી મધુસ્ત્રવા ।
ધામની કણ્ટકારી સ્યાત્ક્ષુદ્રા સિંહી નિદિગ્ધિકા

વૃશ્ચિકા ત્ર્યમૃતા કાલી વિષઘ્ની સર્પદંષ્ટ્રિકા ।
મર્કટી ચાત્મગુપ્તા સ્યાદાર્ષેયી કપિકચ્છુકા

મુદ્ગપર્ણો ક્ષુદ્રસહા માષપર્ણો મહાસહા ।
ત્યજા પરા ચ મહા જ્ઞેયા દણ્ડયોન્યઙ્કસંજ્ઞયા ।
ન્યગ્રોધસ્તુ વટો જ્ઞેયઃ અશ્વત્થઃ કપિલો મતઃ

પ્લક્ષો ઽથ ગર્દભાણ્ડઃ સ્યાત્પર્કટી ચ કપીતનઃ ।
પાર્થસ્તુ કકુભો ધન્વિ વિજ્ઞેયોર્ઽજુનનામભિઃ

નન્દીવૃક્ષઃ પ્રરોહી સ્યાત્પુષ્ટિકારીતિ ચોચ્યતે ।
વઞ્જુલો વેતસો જ્ઞેયો ભલ્લાતશ્ચાપ્યરુષ્કરઃ

લોધ્રઃ સારવકો ધૃષ્ટસ્તિરીટશ્ચાપિ કીર્તિતઃ ।
બૃહત્ફલા મહાજમ્બૂર્જ્ઞેયા બાલફલા પરા

તૃતીયા જલજમ્બૂઃ સ્યાન્નાદેયી સા ચ કીર્તિતા ।
કણા કૃષ્ણોપકુઞ્ચી ચ શૌણ્ડી માગધિકેતિ ચ

કથિતા પિપ્પલી તજ્જ્ઞૈસ્તન્મૂલં ગ્રન્થિકં સ્મૃતમ્ ।
ઊષણં મરિચં જ્ઞેયં શુણ્ઠી વિશ્વં મહૌષધમ્

વ્યોષં કટુત્રયં વિદ્યાત્ત્ર્યૂષણં તચ્ચ કીર્ત્યતે ।
લાઙ્ગલી હલિની ચ સ્યાચ્છેયસી ગજ પિપ્પલી

ત્રાયન્તી ત્રાયમાણા સ્યાદુત્સાયા સુવહા સ્મૃતા ।
ચિત્રકઃ સ્યાચ્છિખી વહ્નિરગ્નિસંજ્ઞાભિરુચ્યતે

ષડ્ગ્રન્થોગ્રા વચા જ્ઞેયા શ્વેતા હૈમવતીતિ ચ ।
કુટજો વૃક્ષકઃ શક્રો વત્સકો ગિરિમાલ્લિકા

કલિઙ્ગેન્દ્રયવારિષ્ટં તસ્ય બીજાનિ લક્ષયેત્ ।
મુસ્તક્તો મેઘનામા સ્યાત્કૌન્તી જ્ઞેયા હરેણુકા

એલા ચ બહુલા પ્રોક્તા સૂક્ષ્મૈલા ચ તથા ત્રુટિઃ ।
પદ્મા ભાર્ઙ્ગો તથા કાઞ્જી જ્ઞેયા બ્રાહ્મણયષ્ટિકા

મૂર્વા મધુરસા જ્ઞેયા તેજની તિક્તવલ્લિકા ।
મહાનિમ્બો બૃહન્નિમ્બો દીપ્યકઃ સ્યાદ્યવાનિકા

વિડઙ્ગં ક્રિમશત્રુઃ સ્યાદ્રામઠં હિઙ્ગુરુચ્યતે ।
અજાજી જીરકં જ્ઞેયા કારવી ચોપકુઞ્ચિકા

વિજ્ઞેયા કટુકા તિક્તા તથા કટુકરોહિણી ।
તગરં સ્યાન્નતં વક્રં ચોચં ત્વચવરાઙ્ગકમ્

ઉદીચ્યં બાલકં પ્રોક્તં હ્રીબેરં ચામ્બુનામભિઃ ।
પત્રકં દલસંજ્ઞાભિશ્ચારકં તસ્કરાહ્વયમ્

હેમાભં નાગસંજ્ઞાભિર્નાગકેશર ઉચ્યતે ।
અસૃક્કુઙ્કુમમાખ્યાતં તથા કાશ્મીરબાહ્લિકમ્

અયો લોહં સમુદ્દિષ્ટં યૌગિકૈર્લોહનામભિઃ ।
પુરં કુટનટં વિદ્યાન્મહિષાક્ષઃ પલઙ્કષા

કાશ્મરી કટ્ફલા જ્ઞેયા શ્રીપર્ણો ચેતિ કીર્તિતા ।
શલ્લકી ગજભક્ષ્યા ચ પત્રી ચ સુરભી સ્ત્રવઃ

ધાત્રીમામલકીં વિદ્યાદક્ષશ્ચૈવ વિભીતકઃ ।
પથ્યાભયા ચ વિજ્ઞેયા પૂતના ચ હરીતકી

ત્રિફલા ફલમેવોક્તા તચ્ચ જ્ઞેયં ફલત્રિકમ્ ।
ઉદકીર્યો દીર્ઘવૃન્તઃ કરઞ્જશ્ચેતિ કીર્તિતઃ

યષ્ટી યષ્ટ્યાહ્વયં પ્રોક્તં મદુકં મધુયષ્ટિકા ।
ધાતકી તામ્રપર્ણો સ્યાત્સમઙ્ગા કુઞ્જરા મતા

સિતં મલયજં શીતં ગોશીર્ષં સિતચન્દનમ્ ।
વિદ્યાદ્રક્તં ચન્દનં ચ દ્વિતીયં રક્તચન્દનમ્

કાકોલી ચ સ્મૃતા વીરા વયસ્યા ચાર્કપુષ્પિકા ।
શૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી ચ મહાઘોષા ચ કીર્તિતા

તુગાક્ષીરી શુભા વાંશી વિજ્ઞેયા વંશલોચના ।
મૃદ્વિકા ચ સ્મૃતા દ્રાક્ષા તથા ગોસ્તનિકા મતા

સ્યાદુશીરં મૃણાલઞ્ચ સેવ્યં લામજ્જકં તથા ।
સારઞ્ચ ગોપવલ્લી ચ ગોપી ભદ્રા ચ કથ્યતે

દન્તી કટઙ્કટેરી ચ જ્ઞેયા દારુનિશેતિ ચ ।
હરિદ્રા રજની પ્રોક્તા પીતિકા રાત્રિનામિકા

વૃક્ષાદની છિન્નરુહા નીલવલ્લી રસામૃતા ।
વસુકોટશ્ચ વિજ્ઞેયો વાશિરઃ કામ્પિલ્લો મતઃ

પાષાણભેદકો ઽરિષ્ટો હ્યસ્મભિત્કુટ્ટભેદકઃ ।
ઘણ્ટાકઃ શુષ્કકો જ્ઞેયો વચો ઽથ સૂચકો મતઃ

સુરસો બીજકશ્ચૈવ પીતશાલો ઽભિધીયેત ।
વજ્રવૃક્ષો મહાવૃક્ષઃ સ્નુહી સ્નુક્ચ સુધા ગુડા

તુલસીં સુરસાં વિદ્યાદુપસ્થેતિ ચ કથ્યતે ।
કુઠેરકો ઽપ્યર્જુનકઃ પર્ણો સૌગન્ધિપર્ણિક્રઃ

નીલશ્ચ સિન્ધુવારશ્ચ નિર્ગુણ્ડીતિ સુગન્ધિકા ।
જ્ઞેયા સુગન્ધિપર્ણોતિ વાસન્તી કુલજેતિ ચ

કાલીયકં પીતકાષ્ઠં કતકાખ્યઃ પુનઃ સ્મૃતઃ ।
ગાયત્રીખદિરો જ્ઞેયસ્તદ્ભેદઃ કન્દરો મતઃ

ઇન્દી વરં કુવલયં પદ્મં નીલોત્પલં સ્મૃતમ્ ।
સૌગન્ધિકં શતદલમબ્જં કમલમુચ્યતે

અજવર્ણો ભવેદૂર્જો વાજિકર્ણો ઽશ્વકર્ણકઃ ।
શ્લેષ્માન્તકસ્તથા શેલુર્બહુવારશ્ચ કથ્યતે

સુનન્દકઃ કકુદ્ભદ્રં છત્રાકી છત્રસંજ્ઞકા ।
કબરી કુમ્ભકો ધૃષ્ટઃ ક્ષુદ્વિધો ધનકૃત્તથા

કૃષ્ણાર્જકઃ કરાલશ્ચ કાલમાનઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
પ્રાચી બલા નદીક્રાન્તા કાકજઙ્ઘાથ વાયસી

જ્ઞેયા મૂષિકપર્ણો તુ ભ્રમન્તી ચાખુપર્ણિકા ।
વિષમુષ્ટિર્દ્રાવણઞ્ચ કેશમુષ્ટિરુદાહૃતા

કિંલિહીં કટુકીં વિદ્યાદન્તકશ્ચામ્લવેતસઃ ।
અશ્વત્થા બહુપત્રા ચ વિજ્ઞેયા ચામલક્યપિ

અરૂષક્રં પત્ર શૂકં ક્ષીરી રાજાદનં મતમ્ ।
મહાપત્રં દાડિમં ચ તમેવ કરકં વદેત્

મસૂરી વિદલી શષ્પા કાલિન્દીતિ નિરુચ્યતે ।
કણ્ટકાખ્યા મહાશ્યામા વૃક્ષપાદીતિ વક્ષ્યતે

વિદ્યા કુન્તી નિકુમ્ભા ચ ત્રિભઙ્ગી ત્રિપુટી ત્રિવૃત્ ।
સપ્તલા યવતિક્તા ચ ચર્મા ચર્મકસેતિ ચ

શઙ્ખિની સુકુમારી ચ તિક્તાક્ષી ચાક્ષિપીલુકમ્ ।
ગવાક્ષી ચામૃતા શ્વેતા ગિરિકર્ણો ગવાદિની

કામ્પિલ્લકો ઽથ રક્તાઙ્ગો ગુણ્ડા રોચનિકેતિ ચ ।
હેમક્ષીરી સ્મૃતા પીતા ગૌરી વૈ કાલદુગ્ધિકા

ગાઙ્ગેરુકી નાગબલા વિશાલા ચેન્દ્રવારુણી ।
તાર્ક્ષ્યં શૈલં નીલવર્ણમઞ્જનઞ્ચ રસાઞ્જનમ્

નિર્યાસો યશ્ચ શાલ્મલ્યાઃ સ મોચરસસંજ્ઞકઃ ।
પ્રત્યક્પુષ્પી ખરી જ્ઞેયા અપામાર્ગો મયૂરકઃ

સિંહાસ્યવૃષવાસાકમાટરૂષકમાદિશેત્ ।
જીવકો જીવશાકશ્ચ કર્બુરઞ્ચ શટીં વિદુઃ

કટ્ફલં સોમવૃક્ષઃ સ્યાદગ્નિગન્ધા સુગન્ધિકા ।
શતાઙ્ગં શતપુષ્પા ચ મિંસિર્મધુરિકામતા

જ્ઞેયં પુષ્કરમૂલઞ્ચ પુષ્કરં પુષ્કરાહ્વયમ્ ।
યાસો ઽથ ધન્વયાસશ્ચ દુષ્પર્શો ઽથ દુરાલભા

વાકુચી સોમરાજી ચ સોમવલ્લીતિ કીર્તિતા ।
માર્કવઃ કેશરાજશ્ચ ભૃઙ્ગરાજો નિગદ્યતે

પ્રોક્તસ્ત્વેડગજસ્તજ્જ્ઞૈશ્ચક્રમર્દકસંજ્ઞખઃ ।
સુરઙ્ગીતગરઃ સ્નાયુઃ કલનાશા તુ વાયસી

મહાકાલઃ સ્મૃતો બેલસ્તણ્ડુલીયો ઘનસ્તનઃ ।
ઇક્ષ્વાકુસ્તિક્તતુમ્બી સ્યાત્તિક્તાલબુર્નિગદ્યતે

ધામાર્ગવો ઽથ કોષાતક્યથ યામિની ।
વિદ્યાત્કોશતકીભેદં કૃતભેદનસંજ્ઞકા

તથા જીમૂતકાખ્યા ચ ખુડ્ડાકો દેવતાડકઃ ।
ગૃધ્રનખી ગૃધ્રનખી હિઙ્ગુકાકાદની મતા

અશ્વારિશ્ચૈવ બોદ્ધવ્યઃ કરવીરો ઽશ્વમારકઃ ।
સિન્ધુઃ સૈન્ધવસિન્ધૂત્થમણિમન્થમુદાહૃતમ્

ક્ષારો યવાગ્રજશ્ચૈવ યવક્ષારો ઽભિધીયતે ।
સર્જિકા સર્જિકાક્ષારો દ્વિતીયઃ પરિકીર્તિતઃ

કાશીશં પુષ્પકાશીશં વિજ્ઞેયં નેત્ત્રભેષજમ્ ।
ધાતુકાશીશકાશી ચ સંજ્ઞેયં તચ્ચ કીર્તિતમ્

સૌરાષ્ટ્રી મૃત્તિકાક્ષારં કાક્ષી વૈ પઙ્કપર્પટી ।
વિદ્યાત્સમાક્ષિકં ધાતુ તાપ્યં તાપ્યુત્થસમ્ભવમ્

શિલા મનઃ શિલા જ્ઞેયા નેપાલી કુલટીતિ ચ ।
આલં મનસ્તાલકં વા હરિતાલં વિનિર્દિશેત્

ગન્ધકો ગન્ધપાષાણો રસઃ પારદ ઉચ્યતે ।
તામ્રમૌદુમ્બરં શુલ્બં વિદ્યાન્મ્લેચ્છમુખં તથા

અદ્રિસારસ્ત્વયસ્તીક્ષ્ણં લોહકઞ્ચાપિ કથ્યતે ।
માક્ષિકં મધુ ચ ક્ષૌદ્રં તચ્ચ પુષ્પરસં સ્મૃતમ્

જ્યેષ્ઠન્તુ સોદકં તત્સ્યાત્કાઞ્જિકન્તુ સુવીરકમ્ ।
સીતા સિતોપલા ચૈવ મત્સ્યણ્ડીશર્કરા સ્મૃતા

ત્વગેલાપત્રકૈસ્તુલ્યૈસ્ત્રિસુગન્ધિ ત્રિજાતકમ્ ।
નાગકેશરસંયુક્તં તચ્ચતુર્જાતમિષ્યતે

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ ।
કથિતં પઞ્ચકોલઞ્ચ કોલકં કોલસંજ્ઞયા

પ્રિયઙ્ગુઃ કઙ્ગુકા જ્ઞેયા કોરદૂષશ્ચ કોદ્રવઃ ।
ત્રિપુટઃ પુટસંજ્ઞશ્ચ કલાપો લઙ્ગકો મતઃ

સતીનો વર્તુલશ્ચૈવ વેણુશ્ચાપિ પ્રકીર્તિતઃ ।
પિચુકં પિતલં ચાક્ષં બિડાલપદકં તથા

વિદ્યાત્કર્ષં તથા ચાપિ સુવર્ણં કવલગ્રહમ્ ।
પલાર્ધં શુક્તિમિચ્છન્તિ તથાષ્ટૌમાષકાસ્ત્વિતિ

પલં બિલ્વઞ્ચ મુષ્ટિઃ સ્યાદ્દ્વે પલે પ્રસૃતિં વદેત્ ।
અઞ્જલિં કુડવઞ્ચૈવ વિદ્યાત્પલચતુષ્ટયમ્

અષ્ટમાનં પલાન્યષ્ટૌ તચ્ચ માનમિતિ સ્મૃતમ્ ।
ચતુર્ભિઃ કુડવૈઃ પ્રસ્થ પ્રસ્થાશ્ચત્વાર આઢકઃ

કાશપાત્રઞ્ચ સંપ્રોક્તો દ્રોણશ્ચચતુરાઢકે ।
તુલા પલશતં પ્રોક્તં ભાગો વિંશત્પલઃ સ્મૃતઃ

માનમેવં વિધં પ્રોક્તં પ્રસ્થદ્રવ્યેષુ પણ્ડિતૈઃ ।
દ્રવદ્રવ્યેષુ ચોદ્દિષ્ટં દ્વિગુણં પરિકીર્તિતમ્

ભદ્રદારુ દેવકાષ્ઠં દારુ સ્યાદ્દેવદારુકમ્ ।
કુષ્ઠમામયમાખ્યાતં માંસીઞ્ચ નલદંશનમ્

શઙ્ખઃ શુક્તિનખઃ શઙ્ખો વ્યાઘ્રો વ્યાઘ્રનખઃ સ્મૃતઃ ।
પુરં પલઙ્કષં વિદ્યાન્મહિષાક્ષઞ્ચ ગુગ્ગુલુઃ

રસો ગન્ધરસો બોલે સર્જઃ સર્જરસો મતઃ ।
પ્રિયઙ્ગુઃ ફલિની શ્યામા ગૌરી કાન્તેતિ ચોચ્યતે

કરઞ્જૌ નક્તમાલઃ સ્યાત્પૂતિકશ્ચિરબિલ્વકઃ ।
શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનો નામ જ્ઞાનમાનશ્ચ કીર્તિતઃ

જયા જયન્તી શરણી નિર્ગુણ્ડી સિન્ધુવારકઃ ।
મોરટા પીલુપર્ણો ચ તુણ્ડી સ્યાત્તુણ્ડિકેરિકા

મદનો ગાલવો બોધો ઘોટા ઘોટી ચ કથ્યતે ।
ચતુરઙ્ગુલ સમ્પાકો વ્યાધિઘાતાભિસંજ્ઞકઃ

વિદ્યાદારગ્વધં રાજવૃક્ષં રૈવતસંજ્ઞકમ્ ।
દન્તી કાકેન્દુતિક્તા સ્યાત્કણ્ટકી ચ વિકઙ્કતઃ

નિમ્બો ઽરિષ્ટઃ સમાખ્યાતઃ પટોલં કોલકં વિદુઃ ।
વયસ્થા ચ વિશલ્યા ચ ચ્છિન્ના છિન્નરુહા મતા

વશા દન્ત્યમૃતા ચેતિ ગુડૂચીનામસંગ્રહઃ ।
કિરાતતિક્તકશ્ચૈવ ભૂનિમ્બઃ કાણ્ડતિક્તકઃ

સૂત ઉવાચ ।
નામાન્યેતાનિ ચ હરે વન્યાનાં ભેષજાં તથા ।
અતો વ્યાકરણં વક્ષ્યે કુમારોક્તઞ્ચ શૌનક