ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.171

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે જ્વરાદિચિકિત્સાનિરૂપણં નામ સપ્તત્યુત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 171
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
નાડીવ્રણાદિરોગાણાં ચિકિત્સાં શૃણુ સુશ્રુત ।
નાડીં શસ્ત્રેણ સંપાટ્ય નાજીનાં વ્રણવત્ક્રિયા

ગુગ્ગુલુત્રિફલાવ્યોપૈઃ સમાંશૈરાજ્યયોજિતૈઃ ।
નાડીદુષ્ટવ્રણં શૂલં ભગન્દરમથો જયેત્

નિર્ગુણ્ડીરસતસ્તૈલં નાડીદુષ્ટવ્રણાપહમ્ ।
હિતં પામામયાનાં તુ પાનાભ્યઞ્જનનાવનૈઃ

ગગ્ગુત્રિફલાકૃષ્ણાત્રિપઞ્ચૈકાંશયોજિતા ।
ઘુટિ (ગુડિ) કાશોથગુલ્માર્શોભગન્દરવતાં હિતા

ધ્વજમધ્યે શિરાવેધે વિશુદ્ધિરુપદંશકે ।
પાકો રક્ષ્યઃ પ્રયત્નેન શિશ્રક્ષયકરો હિ સઃ

પટોલનિમ્બત્રિફલાગુડૂચીક્વાથમાપિબેત્ ।
સગુગ્ગુલું સખદિરમુપદંશો વિનશ્યતિ

દહેત્કટાહે ત્રિફલાં સામસી (ષી) મધસંયુતામ્ ।
ઉપદંશે પ્રલેપો ઽય સદ્યો રોપયતે વ્રણમ્

ત્રિફલાનિમ્બભૂનિમ્બકરઞ્જખદિરાદિભિઃ ।
કલ્કૈઃ ક્વાથૈર્ઘૃતં પક્વમુપદંશહરં પરમ્

આદૌ ભગ્નં વિદિત્વા તુ સેચયેચ્છીતલાંબુના ।
પક્વેનાલેપનં કાર્યં બન્ધનં ચ કુશાન્વિતમ્

માષં માંસં તથા સર્પિઃ ક્ષીરં યૂષઃ સતીજલઃ ।
બૃંહણં ચાન્નપાનં સ્યાત્પ્રદેયં ભગ્નરોગિણે

રસોનમધુનાસાજ્યસિતાકલ્કં સમશ્નુતા ।
છિન્નભિન્નચ્યુતાસ્થીનાં સન્ધાનમચિરાદ્ભવેત્

અશ્વત્થત્રિફલાવ્યોષાઃ સવરભિઃ સમીકૃતૈઃ ।
તુલ્યો ગુગ્ગુલુના યોજ્યો ભગ્નસન્ધિપ્રસાધ (કૃત્) કઃ

સર્વકુષ્ઠેષુ વમનં રેચનં રક્તમોક્ષણ ।
વચાવાસાપટોલાનાં નિમ્બસ્ય કલિનીત્વચઃ

કષાયો મધુના પીતો વાતહૃન્મદનાન્વિતઃ ।
વિરેચનં પ્રયોક્તવ્યં ત્રિવૃત્કર્ણફલત્રિકૈઃ

મનઃ શિલાંમરીચૈસ્તુ તૈલં કુષ્ઠવિનાશનમ્ ।
સર્વકુષ્ઠે વિલેપો ઽયં શિવાપઞ્ચગુડૌદનમ્

કરઞ્જૈલગજૈઃ કુષ્ઠં ગોમૂત્રેણ પ્રલેપતઃ ।
કરવીરોદ્વર્તનં ચ તૈલાક્તસ્ય ચ કુષ્ઠહૃત્

હરિદ્રા મલયં રાસ્ના ગુડૂચ્યેડગજસ્તથા ।
આરગ્વધઃ કરઞ્જશ્ચ લેપઃ કુષ્ઠહરઃ પરઃ

મનઃ શિલાવિડઙ્ગાનિ વાગજી સર્ષપાસ્તથા ।
કરઞ્જૈર્મૂત્રપિષ્ટો ઽયં લેપઃ કુષ્ટહરોર્ઽકવત્

વિડઙ્ગૈડવચા કુષ્ઠનિશાસિન્ધૂત્થસર્ષપૈઃ ।
મૂત્રામ્લપિષ્ટો લેપો ઽયં દદ્રૂકુષ્ટવિનાશનઃ

પ્રપુન્નાટસુબીજાનિ ધાત્રી સર્જરસઃ સ્નુહી ।
સૌવીરપિષ્ટં દદ્રૂણામેતદુદ્વર્તનં પરમ્

આરગ્વધસ્ય પત્રાણિ આરનાલેન પેષયેત્ ।
દદ્રૂકિટ્ટિમ (ભ) કુષ્ઠાનિ હન્તિ સિધ્માનમેવ ચ

ઉષ્ણો પીતા વાગુજી ચ કુષ્ઠજિત્ક્ષીરભોજનઃ ।
તિલાજ્યત્રિફલાક્ષૌદ્રવ્યોષભલ્લાતશર્કરાઃ ।
વૃષ્યાઃ સપ્ત સમા મેધ્યાઃ કષ્ઠહાઃ કામચારિણઃ

વિડઙ્ગત્રિફલાકૃષ્ણાચૂર્ણં લીઢં સમાક્ષિકમ્ ।
હન્તિ કુષ્ઠક્રિમિમેહનાડીવ્રણભગન્દરાન્

યઃ ખાદેદભયારિષ્ટમરિષ્ટામલકાનિશાઃ ।
સ જયેત્સર્વકુષ્ઠાનિમાસાદૂર્ધ્વં ન સંશયઃ

દહ્યમાનાયુતઃ કુમ્ભે મૂલગે ખદિરાઙ્કુરઃ ।
સાક્ષધાત્રીરસઃ ક્ષૌદ્રો હન્યાત્કુષ્ઠં રસાયનમ્

ધાત્રી ખદિરયોઃ ક્કાથં પીત્વા વાગજિસંયુતમ્ ।
શઙ્ખેન્દુધવલં શ્વિત્રં હન્તિ તૂર્ણં ન સંશયઃ

પીત્વા ભલ્લાતકં તૈલં માસાદ્વ્યાધિં જયેન્નરઃ ।
સેવિતં ખાદિરં વારિ પાનાદ્યૈઃ કુષ્ઠજિદ્ભવેત્

ભાવિતં મલપૂક્વાથૈઃ સોમરાજીફલં બહુ ।
કર્ષં ભક્ષેદલવણો હ્યક્ષફલ્ગુશૃતં પિબેત્

હન્તિ શ્વિત્રમસાધ્યં ચ લેપે યોજ્યાપરાજિતા ।
વાસા શુદ્ધા ચ ત્રિફલા પટોલં ચ કરઞ્જકમ્

નિમ્બાશનં કૃષ્ણવેત્રં ક્વાથકલ્કેન યદ્ધૃતમ્ ।
વજ્રકં તદ્ભવેત્કુષ્ઠં શતવર્ષાણિ જીવતિ

સ્વરસેન ચ દૂર્વાયાઃ પચેત્તૈલં ચતુર્ગુણમ્ ।
કચ્છૂર્વિચર્ચિકા પામા અભ્યઙ્ગાદેવ નશ્યતિ

દ્રુમત્વગર્કકુષ્ઠાનિ લવણાનિ ચ મૂત્રકમ્ ।
ગમ્ભારિકાચિત્રકૈસ્તૈસ્તૈલં કુષ્ઠવ્રણાદિનુત્

(અથામ્લપિત્તચિકિત્સા) ધાત્રીનિમ્બફલં તદ્વદ્ગોમૂત્રેણ ચ ચિત્રકમ્ ।
વાસામૃતાપર્પટિકાનિમ્બભૂનિમ્બમાર્કરૈઃ (વૈઃ) ।
ત્રિફલાકુલત્થૈઃ ક્વાથઃ સક્ષૌદ્રશ્ચામ્લપિત્તહા

ફલત્રિકં પટોલં ચ તિક્તક્વાથઃ સિતાયુતઃ ।
પીતો યષ્ટીમધુયુતો જ્વરચ્છર્દ્યમ્લપિત્તજિત્

વાસાઘૃતં તિક્તઘૃતં પિપ્પલીઘૃતમેવ ચ ।
અમ્લપિત્તે પ્રયોક્તવ્યં ગુડકૂષ્માણ્ડકં તથા

પિપ્પલી મધુસંયુક્તા અમ્લપિત્તવિનાશિની ।
શ્લેષ્માગ્નિમાન્દ્યનુત્પથ્યાપિપ્પલીગુડમોદકઃ

પિષ્ટ્વાજાજીં સધન્યાકાં ઘૃપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
કફપિત્તારુચિહરં મન્દાનલવમિં હરેત્

(ઇત્યમ્લપિત્તચિકિત્સા) પિપ્પલ્યમૃતભૂનિમ્બવાસકારિષ્ટપર્પટૈઃ ।
ખદિરારિષ્ટકૈઃ ક્વાથો વિસ્ફોટાર્તિજ્વરાપહઃ

ત્રિફલારસસંયુક્તં સર્પિસ્ત્રિવૃતયાસહ ।
પ્રયોક્તવ્યં વિરેકાર્થં વીસર્પજ્વરશાન્તયે

ખાદિરાત્રિફલારિષ્ટપટોલામૃતવાસકૈઃ ।
ક્વાથો ઽષ્ટકાખ્યો જયતિ રોમાન્તિકમસૂરિકામ્

કુષ્ઠવીસર્પવિસ્ફોટકણ્ડ્વાદીનાં વિઘાતકઃ ।
લશુનાનાં તુ ચૃર્ણસ્ય ઘર્ષો મશકનાશનઃ

ચર્મકીલં જરુમણિં મશકાંસ્તિલકાલકાન્ ।
ઉત્કૃત્ય શસ્ત્રેણ દહેત્ક્ષાગગ્નિભ્યામશેષતઃ

પટોલનીલીલેપઃ સ્યાજ્જાલ (જ્વાલા) ગર્દભરોગનુત્ ।
ગુઞ્જાફલૈઃ શૃતં તલં ભૃઙ્ગરાજરસેન તુ ।
કણ્ઠ (ણ્ડુ) દારુણકૃત્કુષ્ઠવાતવ્યાધિવિનાશનમ્

અર્કાસ્થિમજ્જાત્રિફલાનાલીછા ભૃઙ્ગરાજકમ્ ।
જીર્ણે પક્વે લૌહચૂર્ણં કાઞ્જિકં કૃષ્ણકેશકૃત્

ક્ષીરાત્સશર્કરસાદ્દ્વિપ્રસ્થો મધુકાત્પલે ।
તૈલમ્ય કુડવં પક્વં તન્નસ્યં પલિતાપહમ્

મુખરોગે તુ ત્રિફલાગણ્ડૂષપરિધારણમ્ ।
ગૃહધૂમ યવક્ષારપાઠાવ્યોપરસાઞ્જનમ્

તેજોદં ત્રિફલાલોધ્રં ચિત્રકં ચેતિ ચૂર્ણિતમ્ ।
સક્ષૌદ્રં ધારયેદ્વક્ત્રે ગ્રીવાદન્તાસ્યરોગનુત્

પટોલ નિમ્બજમ્વ્વાગ્રમાલતીનવપલ્લવાઃ ।
પઞ્ચપલ્લવકઃ શ્રેષ્ઠઃ કષયો મુખધાવને

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં પારુલ્યા મૂલકસ્ય ચ ।
રુદન્ત્યાશ્ચ રસઃ શ્રેષ્ઠઃ કદુષ્ણઃ કર્ણપૂરણે

તીવ્રશૂલોત્તરે કર્ણે સશબ્દે ક્લેદવાહિનિ ।
બસ્તમૂત્રં ક્ષિપેત્કોષ્ણં સૈન્ધવેનાવચૂર્ણિતમ્

જાતીપત્રરસે તૈલં પક્વં પૂતિકકર્ણજિત્ ।
શુણ્ઠીતૈલં સાર્ષપં ચ ક્રોષ્ણં સ્યાત્કર્ણશૂલનુત્

પઞ્ચમૂલિશૃતં ક્ષીરં સ્યાચ્ચિત્રકહરીતકી ।
સર્પિર્ગુડઃ ષડઙ્ગશ્ચયૂષઃ પીનસશાન્તયે

અક્ષિકુક્ષિભવા રોગાઃ પ્રતિશ્યાયવ્રણજ્વરાઃ ।
પઞ્ચૈતે પઞ્ચરાત્રેણ પ્રશમં યાન્તિ લઙ્ઘનાત્

ધાત્રીરસાનાઞ્ચ દૃશઃ કોપં હરતિ પૂરણાત્ ।
સક્ષૌદ્રઃ સૈન્ધવો વાપિ શિગ્રુદાર્વિરસાઞ્જનમ્

હરિદ્રાદારુસિન્ધૂત્થપથ્યાજનવગૌરિકૈઃ ।
પિષ્ટૈર્દત્તો બહિર્લપો નેત્રવ્યાધિનિવારકઃ

મૃતભ્રષ્ટાભયાલેપાત્ત્રિફલા ક્ષીરસંયુતા ।
શુણ્ઠીનિમ્બદલૈઃ પિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્વલ્પસૈન્ધવૈઃ ।
ધાર્યશ્ચક્ષુષિ સંક્ષેપાચ્છોથકણ્ડૂરુજાપહઃ

અભયાક્ષામૃતં ચૈકદ્વિચતુર્ભાગિકં યુતમ્ ।
મધ્વાજ્યલીઢં ક્વાથો વા સર્વનેત્રરુગર્દનમ્

ચન્દનત્રિફલાપૂગપલાશતરુમૂલકૈઃ ।
જલપિષ્ટૈરિયં વિર્તિરશેષતિમિરાપહા

દધ્નાતિઘૃષ્ટં મરિચં રાત્ર્યાન્ધ્યાપહમઞ્જનમ્ ।
ત્રિફલાક્વાથકલ્કાભ્યાં સપયસ્કં શૃતં ઘૃતમ્

તિમિરાણ્યચિરાદ્ધન્યાત્પીતમેતન્નિશામુખે ।
પિપ્પલીત્રિફલા દ્રાક્ષાલોહચૂર્ણં સસૈન્ધવમ્

ભૃઙ્ગરાજરસૈર્ઘૃષ્ટં ઘુટિકાઞ્જનમિષ્યતે ।
આન્ધ્યં સતિમિરં કાચં હન્ત્યન્યાન્નેત્રરોગકાન્

ત્રિકટુ ત્રિફલા નક્ત સૈન્ધવં ચ મનઃ શિલા ।
રુચકં શઙ્ખનાભિશ્ચ જાતીપુષ્પાણિ નિમ્બકમ્

રસાઞ્જનં ભૃઙ્ગરાજં ઘૃતં મધુ પયસ્તથા ।
એતત્પિષ્ટ્વા ચ વટિકા સર્વનેત્રરુગર્દિની

દગ્ધમેરણ્ડકં મૂલં લેપાત્કાકિકપેષિતમ્ ।
શિરો ઽર્તિં નાશયત્યાશુ પુષ્પં વા મુચુકુન્દક (જ) મ્

શતમૂલ્યૈરણ્ડમૂલચક્રાવ્યાઘ્રીપલૈઃ શૃતમ્ ।
તૈલં નસ્યમરુશ્લેષ્મતિમિરોર્ધ્વર્ (દ્ધ) ગદાપહમ્

નાચનં (લનણં) સગુડં વિશ્વં પિપ્પલી વા સસૈન્ધવા ।
ભુજસ્તમ્ભાદિરોગેષુ સર્વેષૂર્ધ્વગદેષુ ચ

સૂર્યાવર્તે વિધાતવ્યં નસ્યકર્માદિભેષજમ્ ।
દશમૂલીકષાયં તુ સર્પિઃ સૈન્ધવસંયુતમ્ ।
નસ્યમઙ્ગવિભેદઘ્નં સૂર્યાવર્તશિરો ઽર્તિનુત્

દધ્ના સૌવર્ચલાજાજીમધૂકં નીલમુત્પલમ્ ।
પિબેત્ક્ષૌદ્રયુતં નારી વાતાસૃગ્દરપીડિતા

વાસકસ્વરસં પૈત્તે ગુડૂચ્યા રસમેવ વા ।
જલેનામલકીબીજં કલ્કં વાસસિતામધુ

આમલક્યા મધુરસં મૂલં કાર્પાસમેવ વા ।
પાણ્ડુપ્રદરશાન્ત્યર્થં પિબેત્તણ્ડુલવારિણા

તણ્ડુલીયકમૂલં તુ સક્ષૌદ્રે સરસાઞ્જનમ્ ।
તણ્ડુલોદકસંપીતં સર્વાંશ્ચાસૃક્દરાઞ્જયેત્ ।
કુશમૂલં તણ્ડુલાદ્ભિઃ પીતં ચાસૃક્દરં જયેત્