ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.170

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે અનુપાનાદિવિધિકથનં નામૈકોનસપ્તત્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 170
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
જ્વરો ઽષ્ટધા પૃથગ્દ્વન્દ્વસંઘાતાગન્તુજઃ સ્મૃતઃ ।
મુસ્તપર્પટકોશીરચન્દનોદીચ્યનાગરૈઃ ।
શૃતશીતં જલં દદ્યાત્પિપાસાજ્વરશાન્તયે

નાગરં દેવકાષ્ઠઞ્ચ ધાન્યાકં બૃહતીદ્વયમ્ ।
દદ્યાત્પાચનકં પૂર્વં જ્વરિતાય જ્વરાપહમ્

આરગ્વધાભયામુસ્તાતિક્તાગ્રન્થિકનિર્મિતઃ ।
કષાયઃ પાચનઃ સામે સશૂલે ચ જ્વરેહિતઃ

મધૂકસારસિન્ધૂત્થવચોષણકણાઃ સમાઃ ।
શ્લક્ષ્ણં પિષ્ટ્વામ્ભસા નસ્યં કુર્યાત્સંજ્ઞાપ્રબોધનમ્

ત્રિવૃદ્વિશાલાત્રિફલાકટુકારગ્વધૈઃ કૃતઃ ।
સક્ષારો ભેદનઃ ક્વાથઃ પેયઃ સર્વજ્વરાપહઃ

મહૌષધામૃતામુસ્તચન્દનોશીરધાન્યકૈઃ ।
ક્વાથસ્તૃતીયકં હન્તિ શર્કરામધુયોજિતઃ

અપામગજટાકટ્યાં લોહિતૈઃ સપ્તતન્તુભિઃ ।
બદ્ધ્વા વારે રવેર્નૂનં જ્વરં હન્તિ તૃતીયકમ્

ગઙ્ગાયા ઉત્તરે કૂલે અપુત્રસ્તાપસો મૃતઃ ।
તસ્મૈ તિલોદકં દદ્યાન્મુઞ્ચત્યૈકાહિકો જ્વરઃ

ગુડૂચ્યાઃ ક્વાથકલ્કાભ્યાં વિફલાવાસકસ્ય ચ ।
મૃદ્વીકાયા બલાયાશ્ચ સિદ્ધાઃ સ્નેહા જ્વરચ્છિદઃ

ધાત્રીશિવાકણાવહ્નિક્વાથઃ સર્વજ્વરાન્તકઃ ।
જ્વરાતિસારહરણમૌષધં પ્રવદામ્યથ

પૃશ્રિપર્ણોબલાવિલ્વનાગરોત્પલધાન્યકૈઃ ।
પાઠેન્દ્રયવભૂનિમ્બમુસ્તપર્પટકૈઃ શૃતાઃ ।
જ્યન્ત્યામમતીસારં સજ્વરં સમહૌષધાઃ

નાગરાતિવિષામુસ્તભૂનિમ્બામૃતવત્સકૈઃ ।
સર્વજ્વરહરઃ ક્વથઃ સર્વાતીસારનાશનઃ

મુસ્તપર્પટકદિવ્યશૃઙ્ગવેરશૃતં પયઃ ।
શાલપર્ણો પૃશ્રિપર્ણો બૃહતી કણ્ટકારિકા

બલાશ્વદંષ્ટ્રાબિલ્વાદિ પાઠાનાગરધાન્યકમ્ ।
એતદાહારસંયોગે હિતં સર્વાતિસારિણામ્

બિલ્વચૂતાસ્થિક્વાથશ્ચ ખણ્ડં મધ્વતિસારનુત્ ।
અતિસારે હિતા તદ્વત્કુટજત્વક્કણાયુતા

વત્સકાતિવિષાવિશ્વકણાકન્દકષાયકઃ ।
પ્રયુક્તશ્ચામશૂલાઢ્યે હ્યતીસારે સશોણિત

ચિકિત્સાથ ગ્રહણ્યાસ્તુગ્રહણી ચાગ્રિનાશિની ।
ચિત્રકાક્વાથક્લકાભ્યાં ગ્રહણીઘ્નં ક્ષૃતં હવિઃ ।
ગુલ્મશોથોદરપ્લીહશૂલાર્શોઘ્નં પ્રદીપનમ્

સૌવર્ચલં સૈન્ધવઞ્ચ વિડઙ્ગૌદ્ભિદમેવ ચ ।
સામુદ્રેણ સમં પઞ્ચલવણાન્યત્ર યોજયેત્

ભેષજં શસ્ત્રક્ષારાગ્ન્યસ્ત્રિધા વૈ ચાર્શસાં હરમ્ ।
વિદ્ધિ તચ્ચાર્શસોઘ્નન્તુ યદ્ધિ તક્રં નવોદ્ધૃતમ્

ગુડૂટીં પિપ્પલીયુક્તામભયાં ઘૃતભર્જિતામ્ ।
ત્રિવૃદર્શોવિનાશાર્થં ભક્ષયેદમ્લલોણિકામ્

તિલેક્ષુરસસંયોગશ્ચાર્શઃ કુષ્ઠ વિનાશનઃ ।
પઞ્ચકોલં સમરિચં સત્ર્યૂષણમથાગ્નિકૃત્

હરીતકી ભક્ષ્યમાણા નાગેરણ ગુડેન વા ।
સૈન્ધવોપહિતા વાપિ સાતત્યેનાગ્નિદીપની

ફલત્રિકામૃતાસાતિક્તાભૂનિમ્બનિમ્બજઃ ।
ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રયુતો હન્યાત્પાણ્ડુરોગં સકામલમ્

ત્રિવૃચ્ચ ત્રિફલા શ્યામા પિપ્પલી શર્કગ મધુ ।
મોદકઃ સન્નિપાતાન્તો રક્તપિત્તજ્વરાપહઃ

વાસાયાં વિદ્યમાનાયામાશાયાં જીવિતસ્ય ચ ।
રક્તપિત્તી ક્ષયી કાસી કિમર્થમવસીદતિ

આટરૂપકમૃદ્વીકાપથ્યાક્વાથઃ સશર્કરઃ ।
ક્ષૌદ્રાઢ્યઃ કાસનિઃ શ્વાસરક્તપિત્તનિબર્હણઃ

વાસારસઃ ખણ્ડમધુયુતઃ પીતો ઽથરક્તજિત્ ।
સલ્લકીબદરીજમ્બુપ્રિયાલામ્રાર્જુનં ધવઃ ।
પીતં ક્ષીરઞ્ચ મધ્વાઢ્યં પૃથક્છોણિતવારણમ્

સમૂલફલપત્રાયા નિર્ગુણ્ડ્યાઃ સ્વરસૈર્ઘૃતમ્ ।
સિદ્ધં પીત્વા ક્ષયક્ષીણી નિર્વ્યાદિર્ભાતિ દેવવત્

હરીતકી કણા શુણ્ઠી મરિચં ગુડસંયુતમ્ ।
કાસઘ્નો મોદકઃ પ્રોક્તસ્તૃષ્ણારોચકનાશનઃ

કણ્ટકારિગુડૂચીભ્યાં પૃથક્ત્રિંશત્પલે રસે ।
પ્રસ્થં સિદ્ધં ઘૃતં સ્યાચ્ચ કાસનુદ્વહ્નિદાપનમ્

કૃષ્ણા ધાત્રી શિતા શુણ્ઠી હક્કાઘ્ની મધુસંયુતા ।
હિક્કાશ્વાસી પિવેદ્ભાર્ઙ્ગો સવિશ્વામુષ્ણવારિણા

તૈલાક્તં સ્વરભેદે વા ખાદિરં ધારયેન્મુખે ।
પથ્યાં પિપ્પલિકાયુક્તાં સંયુક્તાં નાગરેણ વા

વિડઙ્ગત્રિલાચૂર્ણં છર્દિહૃન્મધુના સહ ।
આમ્રજમ્બૂકષાયં વા પિબોન્માક્ષિકસંયુતમ્

છર્દિ સર્વાં પ્રણુદતિ તૃષ્ણાઞ્ચૈવાપકર્ષતિ ।
ત્રિફલા ભ્રમમૂર્છાહૃત્પીતા સા મધુનાપિ વા

પઞ્ચગવ્યં હિતં પાનાદપસ્મારગ્રહાદિનુત્ ।
કૂષ્માણ્ડકરસો વાજ્યં સયષ્ટિકં તદર્થકૃત્

બ્રાહ્મીરસવચાકુષ્ઠશઙ્ખપુષ્પીભિરેવ ચ ।
પુરાણં સેવ્યમુન્માદગ્રહાપસ્મારદ્ઘૃનુતમ્

અશ્વગન્ધાકષાયે ચ કલ્કે ક્ષીરે ચતુર્ગુણે ।
ઘૃતપક્વન્તુ વાતઘ્નં વૃષ્યં માં સાય પુત્રકૃત્

નીલીમુણ્ડીરિકાચૂર્ણં મધુસર્પિઃ સમન્વિતમ્ ।
છિન્નાક્વાથં પિબન્હન્તિ વાતરક્તં સુદુસ્તરમ્

સગુડાઃ પઞ્ચ પથ્યાશ્ચ કુષ્ટાર્શોવાતસાદનાઃ ।
ગડચીસ્વરસં કલ્કં ચૂર્ણં વા ક્વાથમેવ વા

વાતરક્તાન્તકં કાલાગુડૂચીક્વાથકલ્કતઃ ।
કુષ્ઠવ્રણાદિશમનં શૃતમાજ્યં સદુગ્ધકમ્

ત્રિફલાગુગ્ગુલુર્વાતરક્તમૂર્છાપહારકઃ ।
ઊરુસ્તમ્ભવિનાશાય ગોમૂત્રેણ ચ ગુગ્ગુલુઃ

શુણ્ઠીગોક્ષુરકક્વાથઃ સામવાતાર્તિશૂલનુત્ ।
દશમૂલામૃતૈરણ્ડરાસ્નાનાગરદારુભિઃ

ક્વાથો હન્તિ માહશોથં મરીચગુડસંયુતઃ ।
કાસઘ્નો મોદકઃ પ્રોક્તસ્તૃષ્ણારોચકનાશનઃ

કણ્ટકારિગુડૂચીભ્યાં પૃથક્ ત્રિંશત્પલે રસે ।
પ્રસ્થસિદ્ધં ઘૃતઞ્ચૈવ કાસનુદ્ધૃદિ દીપનઃ

કૃષ્ણાધાત્રીસિતાશુણ્ઠીમરીચસૈન્ધવાન્વિતઃ ।
ક્વાથ એરણ્ડતૈલેન સામં હન્ત્યનિલં ગુરુમ્

બલા પુનર્નવૈરણ્ડબૃહતીદ્વયગોક્ષુરૈઃ ।
સહિઙ્ગુલવર્ણ પીતં વાતશૂલવિમર્દનમ્

ત્રિફલાનિમ્બયષ્ટીકકટુકારગ્વધૈઃ શૃતમ્ ।
પાયયેન્મધુના મિશ્રં દાહશૂલોપશાન્તયે

ત્રિફલાપઃ સયષ્ટીકાઃ પરિણામાર્તિનાશનાઃ ।
ગોમૂત્રશુદ્ધમણ્ડૂરં ત્રિફલાચૂર્ણસંયુતમ્ ।
વિલિહન્મધુસર્પિર્ભ્યાં શૂલં હન્તિ ત્રિદોષજમ્

ત્રિવૃત્કૃષ્ણાહરીતક્યો દ્વિચતુષ્પઞ્ચભાગિકાઃ ।
ગુટિકા ગુડતુલ્યાસ્તા વિડ્વિબન્ધગદાપહાઃ

હરીતકીયવક્ષારપિપ્પલીત્રિવૃતસ્તથા ।
ઘૃતૈશ્ચૂર્ણમિદં પેયમુદાવર્તાવિનાશનમ્

ત્રિવૃદ્ધરીતકીશ્યામાઃ સ્નુહીક્ષીરેણ ભાવિતાઃ ।
વટિકા મૂત્રપીતાસ્તાઃ શ્રેષ્ટાશ્ચાનાહભેદિકાઃ

ત્ર્યૂષણત્રિફલાધન્યવિડઙ્ગચવ્યચિત્રકૈઃ ।
કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતં સિદ્ધં સંસ્કારં વાતગુલ્મનુત્

મૂલં નાગરમાનીતં સક્ષીરં હૃદયાર્તિનુત્ ।
સૌવચલં તદર્ધન્તુ શિવાનાઞ્ચ ઘૃતં પિબેત્

કણાપાષાણભેદૈર્વા શિલાજતુકચૂર્ણકમ્ ।
તણ્ડુલીભિર્ગુડેનાપિ મૂત્રકૃચ્છ્રીતિ જીવતિ

અમૃતાનાગરીધાત્રીવાજિગન્ધાત્રિકણ્ટકામ્ ।
પ્રપિબેદ્વાતરેગાર્તઃ સશૂલો મૂત્રકૃચ્છ્રવાન્

સિતાતુલ્યો યવક્ષારઃ સર્વકૃચ્છ્રનિવારણઃ ।
નિદિગ્ધિકારસો વાપિ સક્ષૌદ્રઃ કૃચ્છ્રનાશનઃ

લવણં ત્રિફલાકલ્કૈર્મૂત્રાઘાતહરં સ્મૃતમ્ ।
મૂત્રે વિરુદ્ધે કર્પૂરચૂર્ણં લિઙ્ગે પ્રવેશયેત્

ક્વાથશ્ચ શિગ્રુમૂલોત્થઃ કટૂષ્ણોશ્માનિપાતનઃ ।
સર્વમેહહરોધાત્ર્યા રસઃક્ષૌદ્રનિશાયુતઃ ।
ત્રિફલાદારુદાર્વ્યષ્ટક્વાથઃ ક્ષૌદ્રેણ મેહહા

અસ્વપ્નં ચ વ્યવાયં ચ વ્યાયામાશ્ચિન્તનાનિ ચ ।
સ્થૌલ્યમિચ્છન્પપરિત્યક્તં ક્રમેણાભિપ્રવર્ધયેત્

યવશ્યામાકભોજી સ્યાસ્થૌલ્યકૃન્મધુવારિણા ।
ઉષ્ણમન્નં સમણ્ડં વા પિબન્કૃશતનુર્ભવેત્

સચવ્યજીરકં વ્યોષા હિઙ્ગુસૌવર્ચલામલાઃ ।
મધુના રક્તવઃ પીતા મેધોઘ્ના સર્વદીપનાઃ

ચતુર્ગુણે જલે મૂત્રે દ્વિગુણે ચિત્રકાણિ ચ ।
કલ્કૈઃ સિદ્ધ ઘૃત પ્રસ્થં સક્ષીરં જઠરી પિબેત્

ક્રમવૃદ્ધ્યા દશાહાનિ દશ પૈપ્પાલિકં દિનમ્ ।
વર્ધયેત્પયસા સાર્ધં તથૈવાપાનયેત્પુનઃ

ક્ષીરષષ્ટિકભોજીસ્યાદેવં કૃષ્ણસહસ્રકમ્ ।
બૃંહણં મુદ્ગમાયુષ્યં પ્લીહોદરવિનાશનમ્

પુનર્નવાક્વાથકલ્કૈઃ સિદ્ધં શોથહરં ઘૃતમ્ ।
ગાવા મત્રેણ સંસેવ્યં પિપ્પલી વા પયો ઽન્વિતાઃ ।
ગુડન વાભયાં તુલ્યાં વિશ્વં વા શોથરોગિણા

તૈલમેરણ્ડજં પીત્વા બલાસિદ્ધં પયો ઽન્વિતમ્ ।
આધ્માનશૂલોપચિતામન્ત્રવૃદ્ધિઞ્જયેન્નરઃ

ભ્રષ્ટોરુચકતૈલેન કલ્કઃ પથ્યાસમુદ્ભવઃ ।
કૃષ્ણસૈન્ધવસંયુક્તો વદ્ધિરોગહરઃ પરઃ

નિર્ગુણ્ડીમૂલનસ્યેન ગણ્ડમાલા વિનશ્યતિ ।
સ્મુહીગણ્ડીરિકાસ્વેદો નાશયેદર્બુદાનિ ચ

હસ્તિકર્ણપલાશસ્ય ગલગણ્ડં તુ લેપતઃ ।
ધત્તૂરૈરણ્ડનિર્ગુણ્ડીવર્ષાભૂશિગ્રુસર્ષપૈઃ

પ્રલેપઃશ્લીપદં હન્તિ ચિરોત્થમતિદારુણમ્ ।
શોભાઞ્જનકસિન્ધૃત્થહિઙ્ગું વિદ્રધિનાશનમ્

શરપુઙ્ખા મધુયુતા યાત્સર્સ્વવ્રણગેપણી ।
નિમ્બપત્રસ્ય વાલેપઃ શ્વયથુવ્રણગેપણઃ

ત્રિફલા ખદિરો દાર્વો ન્યગ્રોધો વ્રણશોધનઃ ।
સદ્યઃ ક્ષતં વ્રણં વૈદ્યઃ સશૂલં પરિષેચયેત્

યષ્ટીમધુકયુક્તેન કિઞ્ચિદુષ્ણેન સર્પિષા ।
બુદ્ધ્વાગન્તુવ્રણાન્વૈદ્યો ઘૃતક્ષૌદ્રસમન્વિતામ્

શીતાં ક્રિયાં પ્રયુઞ્જીત પિત્તરક્તોષ્મનાશિનીમ્ ।
ક્વાથો વંશત્વગેરણ્ડશ્વદંષ્ટ્રવનિદાકૃતઃ

સહિઙ્ગુસૈન્ધવઃ પીતઃ કોષ્ઠસ્થં સ્ત્રાવયેદસૃક્ ।
યવકોલકુલત્થાનાં નિઃસ્નેહેન રસેન વા

ભુઞ્જીતાન્નં યવાગ્વા વા પિવેત્સૈન્ધવસંયુતમ્ ।
કરઞ્જારિષ્ટનિર્ગુણ્ડીરસો હન્યાદ્વ્રણક્રિમીન્

ત્રિફલાચૂર્ણસંયુક્તો ગુગ્ગુલુર્વટકીકૃતઃ ।
નિર્યન્ત્રણો વિબન્ધઘ્નો વ્રધનગેપણઃ

દૂર્વાસ્વરસસિદ્ધં વા તલં કમ્પિલ્લકેન વા ।
દાર્વોત્વચશ્ચ કલ્કેન પ્રધાનં વ્રણરોપણમ્