ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.166

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે ક્રિમિનિદાનં નામ પઞ્ચષષ્ઠ્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 166
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
વાતવ્યાધિનિદાનં તે વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ ।
સર્વથાનર્થકથને વિઘ્ન એવ ચ કારણમ્

અદૃષ્ટદુષ્ટપવનશરીરમવિશેષતઃ ।
સ વિશ્વકર્મા વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપઃ પ્રજાપતિઃ

સ્રષ્ટા ધાતા વિભુર્વિષ્ણુઃ સંહર્તા મૃત્યુરન્તકઃ ।
તદ્વદુક્તં ચ યત્નેન યતિતવ્યમતઃ સદા

તસ્યોક્તે દોષવિજ્ઞાને કર્મ પ્રાકૃતવૈકૃતમ્ ।
સમાસવ્યાસતો દોષભેદાનામવધાર્ય ચ

પ્રત્યેકં પઞ્ચધા વીરો વ્યાપારશ્ચેહ વૈકૃતઃ ।
તસ્યોચ્યતે વિભાગેન સનિદાનં સલક્ષણમ્

ધાતુક્ષયકરૈર્વાયુઃ ક્રુદ્ધો નાતિનિષેવ્યતે ।
ચતુઃ સ્નોતો ઽવકાશેષુ ભૂયસ્તાન્યેવ પૂરયેત્

તેભ્યસ્તુ દોષપૂર્ણેભ્યઃ પ્રચ્છાદ્ય વિવરં તતઃ ।
તવ વાયુઃ સકૃત્ક્રુદ્ધઃ શૂલાનાહાન્ત્રકૂજનમ્

મલરોધં સ્વરભ્રંશં દૃષ્ટિપૃષ્ઠકટિગ્રહમ્ ।
કરોત્યેવ પુનઃ કાયે કૃચ્છ્રાનન્યાનુપદ્રવાન્

આમાશયોત્થવમથુશ્વાસકાસવિષૂચિકાઃ ।
કણ્ડૂપરોધઘર્માદિવ્યાધીનૂર્ધ્વઞ્ચ નાભિતઃ

શ્રોત્રાદીન્દ્રિયબાધાં ચ ત્વચિ સ્ફોટનરૂક્ષતામ્ ।
ચક્રેતીવ્રરુજાશ્વાસગરામયવિવર્ણતાઃ

અન્ત્રસ્યાન્તઞ્ચ વિષ્ટમ્ભમરુચિં કૃશતાં ભ્રમમ્ ।
માંસમેદોગતગ્રન્થિં ચર્માદાવુપકર્કશમ્

ગુર્વઙ્ગન્તુદ્યતે ઽત્યર્થં દણ્ડમુષ્ટિહતં યથા ।
અસ્થિસ્થઃ સક્થિસન્ધ્યસ્થિશૂલં તીવ્રઞ્ચ લક્ષયેત્

મજ્જસ્થો ઽસ્થિષુ ચાસ્થૈર્યમસ્વપ્નં યત્તદા રુજામ્ ।
શુક્રસ્ય શીઘ્રમુત્સઙ્ગસર્ગાન્વિકૃતિમેવ વા

તત્તદ્ગર્ભસ્થશુક્રસ્થઃ શિરસ્યાધ્માનરિક્તાતા ।
તત્ર સ્થાનસ્થિતઃ કુર્યાત્ ક્રુદ્ધઃ શ્વયથુકૃચ્છ્રતામ્

જલપૂર્ણદૃતિસ્પર્શં શોષં સન્ધિગતો ઽનિલઃ ।
સર્વાઙ્ગસંશ્રયસ્તોદભેદસ્ફુરણભઞ્જનમ્

સ્તમ્ભનાક્ષેપણં સ્વપ્નઃ સન્ધિભઞ્જનકમ્પનમ્ ।
યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ ક્રુદ્ધો ઽભ્યેતિ મુહુર્મુહુઃ ।
તદાઙ્ગમાક્ષિપત્યેષ વ્યાધિરાક્ષેપણઃ સ્મૃતઃ

અધઃ પ્રતિહતો વાયુર્વ્રજેદૂર્ધ્વં યદા પુનઃ ।
તદાવષ્ટભ્ય હૃદયં શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયેત્

સક્ષિપેત્પરિતો ગાત્રં હનું વા ચાસ્ય નામયત્ ।
કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસિતં ચાપિ નિમીલન્નયનદ્વયમ્

કપોત ઇવ કૂજેચ્ચ નિઃ સંગઃ સોપતન્ત્રકઃ ।
સ એવ વામનાસાયાં યુક્તસ્તુ મરુતા હૃદિ

પ્રાપ્નોતિ ચ મુહુઃ સ્વાસ્થ્યં મુહુરસ્વાસ્થ્યવાન્ભવેત્ ।
અભિઘાતસમુત્થશ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યતમો મતઃ

સ્વેદસ્તમ્ભં તદા તસ્ય વાયુશ્છિન્નતનુર્યદા ।
વ્યાપ્નોતિ સકલં દેહં યત્ર ચાયામ્યતે પુનઃ

અન્તર્ધાન્તુગતશ્ચૈવ વેગસ્તમ્ભં ચ નેત્રયોઃ ।
કરોતિ જૃમ્ભાં સદનં દશનાનાં હતોદ્યમમ્

પાર્શ્વયોર્વેદનાં બાહ્યાં હનુપૃષ્ઠસિરોગ્રહમ્ ।
દેહસ્ય બહિરાયામં પૃષ્ઠતો હૃદયે શિરઃ

ઉરશ્ચોત્ક્ષિપ્યતે તત્ર સ્કન્ધો વા નામ્યતે તદા ।
દન્તેષ્વાસ્યે ચ વૈવર્ણ્યં હ્યસ્વેદસ્તત્ર ગાત્રતઃ

બાહ્યાયામં હનુસ્તમ્ભં બ્રવતે વાતરોગિણમ્ ।
વિણ્મૂત્રમસૃજં પ્રાપ્ય સસમીરસમીરણાઃ?

આયચ્છન્તિ તનોર્દેષાઃ સર્વમાપાદમસ્તકમ્ ।
તિષ્ઠતઃ પાણ્ડુમાત્રસ્ય વ્રણાયામઃ સુવર્ધિતઃ

ગાત્રવેગે ભવેત્સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપણેન તત્ ।
જિહ્વાવિલેખનાદુષ્ણભક્ષણાદતિમાનતઃ

કુપિતો હનુમૂલસ્થઃ સ્તમ્ભયિત્વાનિલો હનુમ્ ।
કરોતિ વિવૃતાસ્યત્વમથવા સંવૃતાસ્યતામ્

હનસ્તમ્ભઃ સ તેન સ્યાત્કૃચ્છ્રાચ્ચર્વણભાષણમ્ ।
વાગ્વાદિની શિરાસ્તમ્ભો જિહ્વાં સ્તમ્ભયતે ઽનિલઃ

જિહ્વાસ્તમ્ભઃ સ તેનાન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતા ।
શિરસા ભારહરણાદતિહાસ્યપ્રભાષણાત્

વિષમાદુપધાનાચ્ચ કઠિનાનાં ચ ચર્વણાત્ ।
વાયુર્વિવર્ધતે તૈશ્ચ વાતૂલૈરૂર્ધ્વમાસ્થિતઃ

વક્રીકરોતિ વક્ત્રં ચ હ્યુચ્ચૈર્હસિતમીક્ષિતમ્ ।
તતો ઽસ્ય કુરુતે મૃદ્વીં વાક્શક્તિં સ્તબ્ધનેત્રતામ્

દન્તચાલં સ્વરભ્રંશઃ શ્રુતિહાનીક્ષિતગ્રહૌ ।
ગન્ધાજ્ઞાનં સ્મૃતિધ્વંસસ્ત્રાસઃ શ્વાસશ્ચ જાયતે

નિષ્ઠીવઃ પાર્શ્વતોદશ્ચ હ્યેકસ્યાક્ષ્ણો નિમીલનમ્ ।
જત્રોરૂર્ધ્વં રુજસ્તીવ્રાઃ શરીરાર્ધધરો ઽપિ વા

તમાહુરર્દિતં કેચિદેકાઙ્ગમથ ચાપરે ।
રક્તમાશ્રિત્ય ચ શિરાઃ કુર્યાન્મૂર્ધધરાઃ શિરાઃ?

રૂક્ષઃ સવેદનઃ કૃષ્ણઃ સો ઽસાધ્યઃ સ્યાચ્છિરોગ્રહઃ ।
તનું ગૃહીત્વા વાયુશ્ચ સ્નાયુસ્તથૈવ ચ

પક્ષમન્યતરં હન્તિ પક્ષાઘાતઃ સ ઉચ્યતે ।
કૃત્સ્નસ્ય કાયસ્યાર્ધં સ્યાદકર્મણ્યમચેતનમ્

એકાઙ્ગરોગતાં કેચિદન્યે કક્ષરુજાં વિદુઃ ।
સર્વાઙ્ગરોધઃ સ્તમ્ભશ્ચ સર્વકાયાશ્રિતે ઽનિલે

શુદ્ધવાતકૃતઃ પક્ષઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમો મતઃ ।
કૃચ્છ્રશ્ચાન્યેન સંસૃષ્ટો વિવૃદ્ધઃ ક્ષયહેતુકઃ

આમબદ્ધાયનઃ કુર્યાત્સંસ્તભ્યાઙ્ગં કફાન્વિતઃ ।
અસાધ્ય એવ સર્વો હિ ભવેદ્દણ્ડાપતાનકઃ

અંસમૂલોત્થિતો વાયુઃ શિરાઃ સંકુચ્ય તત્રગઃ ।
બહિઃ પ્રસ્યન્દિતહરં જનયત્યેવ બાહુકમ્

તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યઃ કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ ।
બાહ્વોઃ કર્મક્ષયકરી વિપૂચી વેતિ સોચ્યતે

વાયુઃ કટ્યાશ્રિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષૈપેદ્યદા ।
તદા ખઞ્જો ભવેજ્જન્તુઃ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોર્વધાત્

કમ્પતે ગમનારમ્ભે ખઞ્જન્નિવ ચ ગચ્છતિ ।
કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્

શીતોષ્ણદ્રવસંસુષ્કગુરુસ્નિગ્ધૈશ્ચ સેવિતૈઃ ।
જીર્ણાજીર્ણે તથાયાસક્ષોભસ્નિગ્ધપ્રજાગરૈઃ

શ્લેષ્મભેદઃ સમયે પરમત્યર્થસંચિતમ્ ।
અભિભૂયેતરં દોષં શરીરં પ્રતિપદ્યતે

સક્થ્યસ્થીનિ પ્રપૂર્યાન્તઃ શ્લેષ્મણા સ્તમ્ભિતેન તત્ ।
તદાસ્થિ સ્નાતિ તેનોરોસ્તથા શીતાનિલેન તુ

શ્યામાઙ્ગમઙ્ગસ્તૈમિત્યતન્દ્રામૂર્છારુચિજ્વરૈઃ ।
તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહ બાહ્યવાતમથાપરે

વાતશોણિતસંશોથો જાનુમધ્યે મહારુજઃ ।
જ્ઞેયઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષસ્તુ સ્થૂલક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્

રુક્પાદવિષમન્યસ્તે શ્રમાદ્વા જાયતે યદા ।
વાતેન ગુલ્ફમાક્ષિત્ય તમાહુર્વાતકણ્ટકમ્

પાર્ષ્ણિપ્રત્યઙ્ગુલીનાભૌ કણ્ઠે વા મારુતાર્દિતે ।
સતિક્ષેપં નિગૃહ્ણાતિ ગૃધ્રસીં તાં પ્રચક્ષતે

હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભવેતાં ચાપિ સુપ્તકૌ ।
પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફમારુતકોપજઃ

પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતો ઽનિલઃ ।
વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમતઃ પાદદાહં તમાદિશેત્