ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.163

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે પાણ્ડુસોથનિદાનં નામ દ્વિષષ્ટ્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 163
ધન્વન્તીરરુવાચ ।
વિસર્પાદિનિદાનન્તે વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ ।
સ્યાદ્વિસર્પો વિઘાતાત્તુ દોષૈર્દુષ્ટૈશ્ચ શોથવત્

અધિષ્ઠાનઞ્ચ તં પ્રાહુર્બાહ્યં તત્ર ભયાચ્છ્રમાત્ ।
યથાત્તરઞ્ચ દુઃ સાધ્યસ્તત્ર દોષો યથાયથમ્

પ્રકોપનૈઃ પ્રકુપિતા વિશેષેણ વિદાહિભિઃ ।
દેહે શીઘ્રં વિશન્તીહ તે ઽન્તરે હિ સ્થિતા બહિઃ

તૃષ્ણાભિયોગાદ્વેગાનાં વિષમાચ્ચ પ્રવર્તનાત્ ।
આશુ ચાગ્નિબલભ્રંશાદતો બાહ્યં વિસર્પયેત્

તત્ર વાતાત્સ વીસર્પો વાતજ્વરસમવ્યથઃ ।
શોથસ્ફુરણનિસ્તોદભેદાયાસાર્તિહર્ષવાન્

પિત્તાદ્દ્રુતગતિઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગો ઽતિલોહિતઃ ।
કફાત્કણ્ડૂયુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરસમાનરુક્

સન્નિપાતસમુત્થાશ્ચ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતાઃ ।
સ્વદોષલિઙ્ગૈશ્ચીયન્તે સર્વૈઃ સ્ફોટૈરુપેક્ષિતાઃ ।
તે ઽપિ સ્વેદાન્વિમુઞ્ચતિ બિભ્રતો વ્રણલક્ષણમ્

વાતપિત્તાજ્જ્વરચ્છર્દિમૂર્છાતીસારતૃડ્ભ્રમૈઃ ।
ગન્થિભેદાગ્નિસદનતમકારોચકૈર્યુતઃ

કરોતિ સર્વમઙ્ગઞ્ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્ ।
યંયં દેશં વિસર્પશ્ચ વિસર્પતિ ભવેત્સસઃ

શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાસુ ચ ચીયતે ।
અગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્રગત્વાદ્દ્રુતં સ ચ

મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્વાતો ઽતિબલસ્તતઃ ।
વ્યથતે ઽઙ્ગં હરેત્સંજ્ઞાં નિદ્રાઞ્ચ શ્વાસમીરયેત્

હિક્કાઞ્ચ સ ગતો ઽવસ્થામીદૃશીં લભતે નરઃ ।
ક્વચિન્મર્મારતિગ્રસ્તો ભૂમિશય્યાસનાદિષુ

ચેષ્ટમાનસ્તતઃ ક્લિષ્ટો મનોદેહપ્રમોહવાન્ ।
દુષ્પ્રબોધો ઽશ્નુતે નિદ્રાં સો ઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે

કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્ત્વાતં બહુધા કફમ્ ।
રક્તં વા વૃદ્ધરક્તસ્ય ત્વક્છિરાસ્નાયુમાંસગમ્

દૂષયિત્વા તુ દીર્ઘાનુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મિકામ્ ।
ગ્રન્થીનાં કુરુતે માલાં સરક્તાન્તીવ્રરુગ્જ્વરામ્

શ્વાસકાસાતિસારાસ્યશોષહિક્કાવમિભ્રમૈઃ ।
મોહવૈવર્ણ્યમૂર્છાઙ્ગભઙ્ગગ્નિસદનૈર્યુતામ્ ।
ઇત્યયં ગ્રન્થિવીસર્પઃ કફમારુતકોપજઃ

કફપિત્તાજ્જ્વરઃ સ્તમ્ભો નિદ્રા તન્દ્રા શિરોરુજા ।
અઙ્ગાવસાદવિક્ષેંપૌ પ્રલાપારોચકભ્રમાઃ

મૂર્છાગ્નિહાનિર્ભેદો ઽસ્થ્નાં પિપાસેન્દ્રિયગૌરવમ્ ।
આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ

પ્રાયેણામાશયં ગૃહ્ણન્નેકદેશં ન ચાતિરુક્ ।
પીડકૈરવકીર્ણો ઽતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ

સ્નિધ્નો ઽસિતો મેચકાભો મલિનઃ શોથવાન્ગુરુઃ ।
ગમ્ભીરપાકઃ પ્રાયોષ્મસ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નોંઽવદીર્યતે

પક્વવચ્છીર્ણમાંસશ્ચ સ્પષ્ટસ્નાયુશિરાગણઃ ।
સર્વગો લક્ષણૈઃ સર્વેઃ સર્વગત્વક્સમર્પણઃ ।
શવગન્ધી ચ વીસર્પઃ કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમ્

બાહ્યહેતોઃ ક્ષતાત્ક્રુદ્ધ્વઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્ ।
વીસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્કુલત્થસદૃશૈશ્ચિતમ્

સ્ફોટૈઃ શોથજ્વરરુજાદાહાઢ્યં શ્યાવશોણિતમ્ ।
પથગ્દોષૈસ્ત્રયઃ સાધ્યા દ્વન્દ્વજાશ્ચાનુપદ્રવાઃ

અસાધ્યાઃ કૃતસર્વોત્થાઃ સર્વે ચાક્રાન્તમર્મણઃ ।
શીર્ણસ્નાયુશિરામાંસાઃ ક્લિન્નાશ્ચશવગન્ધયઃ