ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.154

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે ઽરોચકનિદાના નામ ત્રિપઞ્ચાશદુત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 154
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
હૃદ્રોગાદિનિદાનં તે વક્ષ્યે ઽહં સુશ્રુતાધુના ।
કૃમિહૃદ્રોગલિઙ્ગૈશ્ચ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ તુ હૃદ્ગતાઃ

વાતેન શૂન્યાતાત્યર્થં ભુજ્યતે રોરુદીતિ ચ ।
ભિદ્યતે શુષ્યતે સ્તબ્ધં હૃદયં શૂન્યતા ભ્રમઃ

અકસ્માદ્દીનતા શોકો ભયં શબ્દે ઽસૈષ્ણુતા ।
વેપથુર્વેપનાન્મોહઃ શ્વાસરોધો ઽલ્પનિદ્રતા

પિત્તાત્તૃષ્ણા શ્રમો દાહો સ્વેદો ઽમ્લકફજઃ ક્રમઃ ।
છર્દનં હ્યમ્લપિત્તસ્ય ધૂમકલ્પિતકો જ્વરઃ

શ્લેષ્મણા હૃદયં સ્તબ્ધં ભારિકં સાશ્મગર્ભવત્ ।
કાસાસ્થિસાદનિષ્ઠીવનિદ્રાલસ્યારુચિજ્વરાઃ

હૃદ્રોગે હિ ત્રિભિર્દેષૈઃ કૃમિભિઃ શ્યાવનેત્રતા ।
તમઃ પ્રવેશો હૃલ્લાસઃ શોથઃ કણ્ડૂઃ કફસ્ત્રુતિઃ

હૃદયં સતતં ચાત્ર ક્રકચેનેવ દીર્યતે ।
ચિકિત્સદામયં (રં) ઘોરં તચ્છીઘ્રં શીઘ્રમારિણમ્

વાતાત્પિત્તાત્કફાત્તૃષ્ણા સન્નિપાતાદ્બલક્ષયઃ ।
ષષ્ઠી સ્યાદુપસર્ગાચ્ચ વાતપિત્તે ચ કારણમ્

સર્વેષુ તત્પ્રકોપો હિ સમ્યગ્ધાતુપ્રશોષણાત્ ।
સર્વદેહભ્રામોત્કમ્પતાપહૃદ્દાહમોહકૃત્

જિહ્વામૂલગલક્લોમતાલુતોયવહાઃ શિરાઃ ।
સંશોષ્ય તૃષ્ણા જાયન્તે તાસાં સામાન્યલક્ષણમ્

મુખશોષો જલાતૃપ્તિરન્નદ્વેષઃ સ્વરક્ષયઃ ।
કણ્ઠોષ્ઠતાલુકાર્કશ્યાજ્જિહ્વાનિષ્ક્રમણે ક્લમઃ

પ્રલાપશ્ચિત્તવિભ્રંશો હ્યુદ્ગરાઢ્યસ્તથામયઃ ।
મારુતાત્ક્ષામતાદૈન્યં શઙ્ખભે (તો) દઃ શિરૌભ્રમઃ

ગન્ધાજ્ઞાનાસ્યવૈરસ્યશ્રુતિનિદ્રાબલક્ષયાઃ ।
શીતામ્લફેનવૃદ્ધિશ્ચ પિત્તાન્મૂર્છાસ્યતિક્તતા

રક્તેક્ષણત્વં સતતં શોષો દાહો ઽતિધૂમકઃ ।
કફો રસાદ્વિકુપિતસ્તોયવાહિષુ મારુતઃ

સ્રોતસ્તુ સકફં તેન પઙ્કવચ્છોષ્યતે તતઃ ।
શૂકૈરિવાચિતઃ કણ્ઠો નિદ્રા મધુરવક્રતા

આધ્માનં શિરસો જાડ્યં સ્તૈમિત્યચ્છર્દ્યરોચકમ્ ।
આલસ્યમવિપાકઞ્ચ યઃ સ સ્યાત્સર્વલક્ષણઃ

આમોદ્ભવાચ્ચ રક્તસ્ય સંરોધાદ્વાતપિત્તતા ।
ઉષ્ણાક્રાન્તસ્ય સહસા શીતામ્ભો ભજતસ્તૃષા

ઉષ્ણાદૂર્ધ્વં ગતઃ કોષ્ઠં કુર્યાદ્વૈ પિત્તજૈવસા ।
યા ચ પાનાતિપાનોત્થા તીક્ષ્ણાગ્રે સ્નેહપાકજા

સ્નિગ્ધકટ્વમ્લલવણભોજનેન કફોદ્ભવા ।
તૃષ્ણારસક્ષયોક્તેન લક્ષણેન ક્ષયાત્મિકા

શોષમોહજ્વરાદ્યન્યદીર્ઘરોગોપસર્ગતઃ ।
યા તૃષ્ણા જાયતે તીવ્રા સોપસર્ગાત્મિકા સ્મૃતા