ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.146

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે ભારતાદિવર્ણનં નામ પઞ્ચચત્વારિંશદુત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 146
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
સર્વરોગનિદાનઞ્ચ વક્ષ્યે સુશ્રુત તત્ત્વતઃ ।
આત્રેયાદ્યૈર્મુનિવરૈર્યથા પૂર્વમુદીરિતમ્

રોગઃ પાપ્મા જ્વરો વ્યાધિર્વિકારો દુષ્ટ આમયઃ ।
યક્ષ્માતઙ્કગદા બાધાઃ શબ્દાઃ પર્યાયવાચિનઃ

નિદાનં પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યુપશયસ્તથા ।
સંપ્રાપ્તિશ્ચૈતિ વિજ્ઞાનં રોગાણાં પઞ્ચધા સ્મૃતમ્

નિમિત્તહેત્વાયતનપ્રત્યયોત્થાનકારણૈઃ ।
નિદાનમાહુઃ પર્યાયૈઃ પ્રાગ્રૂપં યેન લક્ષ્યતે

ઉત્પિત્સુરામયો દોષવિશેષેણાનધિષ્ઠિતઃ ।
લિઙ્ગમવ્યક્તમલ્પત્વાદ્વ્યાધીનાં તદ્યથાયથમ્

તદેવ વ્યક્તતાં યાતં રૂપમિત્યભિધીયતે ।
સંસ્થાનાં વ્યઞ્જનં લિઙ્ગં લક્ષણં ચિહ્નમાકૃતિઃ

હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તવિપર્યસ્તાર્થકારિણામ્ ।
ઔષધાન્નવિહારાણામુપયોગં સુખાવહમ્

વિદ્યાદુપશયં વ્યાધેઃ સ હિ સાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ ।
વિપરીતો ઽનુપશયો વ્યાધ્યસાત્મ્યેતિસંજ્ઞિતઃ

યથા દુષ્ટેન દોષેણ યથા ચાનુવિસર્પતા ।
નિર્વૃત્તિરામયસ્યાસૌ સંપ્રાપ્તિરભિધીયતે

સંખ્યાવિકલ્પપ્રાધાન્યબલકાલવિશેષતઃ ।
સા ભિદ્યતે યથાત્રૈવ વક્ષ્યન્તે ઽષ્ટૌ જ્વરા ઇતિ

દોષાણાં સમવેતાનાં વિકલ્પોશાંશકલ્પના ।
સ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યાભ્યાં વ્યાધેઃ પ્રાધાન્યમાદિશેત્

હેત્વાદિકાર્ત્સ્ન્યાવયવૈર્બલાબલવિશેષષણમ્ ।
નક્તન્દિનાર્ધભુક્તાંશૈર્વ્યાધિકાલો યથામલમ્

ઇતિ પ્રોક્તો નિદાનાર્થઃ સ વ્યાસેનોપદેક્ષ્યતે ।
સર્વેષામેવ રોગાણાં નિદાનં કુપિતા મલાઃ

તત્પ્રકોપસ્ય તુ પ્રોક્તં વિવિધાહિતસેવનમ્ ।
અહિતસ્ત્રિવિધો યોગસ્ત્રયાણાં પ્રાગુદાહૃતઃ

તિક્તોષણકષાયામ્લરૂક્ષાપ્રમિતયોજનૈઃ ।
ધાવનોદીરણનિશાજાગરાત્યુચ્ચભાષણૈઃ

ક્રિયાભિયોગબીશોકચિન્તાવ્યાયામમૈથુનૈઃ ।
ગ્રીષ્માહોરાત્રભુક્ત્યન્તે પ્રકુપ્યતિ સમીરણઃ

પિત્તં કટ્વાલતીક્ષ્ણોષ્ણકટુક્રોધવિદાહિભિઃ ।
શરન્મધ્યાહ્નરાત્ર્યર્ધવિદાહસમયેષુ ચ

સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુર્વભિષ્યન્દિશીતલૈઃ ।
આસ્યાસ્વપ્નસુખાજીર્ણદિવાસ્વપ્નાદિબૃંહણૈઃ

પ્રિચ્છર્દનાદ્યયોગેન ભુક્તાન્નસ્યાપ્યજીર્ણકે ।
પૂર્વાહ્ને પૂર્વરાત્રે ચ શ્લેષ્મા વક્ષ્યામિ સઙ્કરાન્

મિશ્રીભાવાત્સમસ્તાનાં સન્નિપાતસ્તથા પુનઃ ।
સંકીર્ણાજીર્ણવિષમવિરુદ્ધાદ્યશનાદિભિઃ

વ્યાપન્નમદ્યપાનીયશુષ્કશાકામમૂલકૈઃ ।
પિણ્યાકમૃત્યવસરપૂતિશુષ્કકૃશમિષૈઃ

દોષત્રયકરૈસ્તૈસ્તૈસ્તથાન્નપરિવર્તતઃ ।
ધાતોર્દુષ્ટાત્પુરો વાતાદ્દ્વિગ્રહાવેશવિપ્લવાત્

દુષ્ટામાન્નૈરતિશ્લૈષ્મગ્રહૈર્જન્મર્ક્ષપીડનાત્ ।
મિથ્યાયોગાચ્ચ વિવિધાત્પાપાનાઞ્ચ નિષેવણાત્ ।
સ્ત્રીણાં પ્રસવવૈષમ્યાત્તથા મિથ્યોપચારતઃ

પ્રતિરોગમિતિ ક્રુદ્ધા રોગવિધ્યનુગામિનઃ ।
રસાયનં પ્રપદ્યાશુ દોષા દેહે વિકુર્વતે